Atom kúline kómilip qalmaıyq!

Sonaý bir zamandarda «Ýaqyt» aıta salar kóp sózdiń biri bolypty da, sheshi­mi qıyn máseleler sóz etile qalǵan sa­ıyn kisiler: «Ýaqyt kórsete jatar» dep júre beripti, al qaıǵy-qasiretke dý­shar bolǵan jandardy: «Jan jarasyn ýa­qyt jazady» dep jubatypty. Sóı­tip ju­rt­shylyq ómirden týyndaǵan kúr­deli máselelerge jaýap izdep sharsha­map­ty, ózderin ózderi aldarqatyp, Solomonnyń belbeýinde jazýly eken de­gen: «Bul da óter, keter» degen sózdi mal­danyp júripti. Ol sóz gýndardyń pat­shasy At­­ty­­lynyń da, Batyıdyń da bel­beý­le­rinde jazýly bolǵan kórinedi. Sirá, At­tyly men Batyı, Solomon sııaq­ty, ómir­diń qasqaǵym sátteı ekenin, jas­tyq shaqtan, kúsh-qýattan aırylý qııa­met ekenin eskergen shyǵar. Ol kezde jaýynger men patshaǵa da, dıqan men Spartaktaı qulǵa da ózi kózdegen maq­sa­tyna jete alýy úshin batyldyq pen kúshtiń, aqyl-oıdyń járdemi qajet edi (qazirde de solaı ǵoı). Tek olar oq-dáriden, atom bombasynan habarsyz boldy, egeskenderin jekpe-jekte, ádil aı­qas­ta jeńip júrdi. Ol zamandarda adam óz taǵdyryn ózi baǵdarlaǵan, óz tir­ligin qalaýynsha ózi túzýlegen, ur­paq­­tarynyń ómirin de baǵyttap ketken tá­riz­denedi. Alaıda: «Ýaqyt kórsete ja­tar» men «Jan jarasyn ýaqyt jazady» degen sózderiniń tórkinine úńilseń, olar­dyń (oıyna kelgendi isteıtin Sad­dam Hýseın men Gıtler sııaqty sur­qııa­lardan basqalarynyń) taǵdyrǵa, jaz­mysh­qa kónbistigin ańǵarýǵa bolady.

Tehnıkamen jan-jaqty jaraqtanyp qana qoımaı, halyqtarynyń sana-sezimi oıanǵan, damýy damylsyz jıyrmasynshy ǵasyr taǵdyr men jazmyshty onshama kerek etip otyrǵan joq, keshegi pálsapalarǵa da qulaq qoımaıdy.

Búgingilerge ýaqyttyń qadir-qasıe­tin uqtyrǵan kúsh – áleýmettik ózgeris-tóń­ke­rister, ult-azattyq qozǵalystar, jańa memleketterdiń paıda bolǵany. Biz ýaqyttyń ne ekenin oıladyq, túısindik, bildik. Ol bizdi jer sharynyń o túkpirinen bu túkpirine áp-sátte jetkizetin reaktıvti ushaǵymen, kútpegen kezde, kútpegen jerde bola qalatyn, júzdegen-myńdaǵan, tipti mıllıondaǵan adamnyń tirligin ózgertetin revolıýsııalyq tolqýymen ǵana emes, jer betinde jınaqtalǵan qyrýar qarý-jaraqtyń bizdi atomnyń tutqynyna aınaldyrǵanymen oılandyrdy. Biz tónip kele jatqan ıadrolyq jáne ekologııalyq apattardyń denemizdi muz­datqan aıazdaı demine dýshar bolyp otyrmyz. Alapat apat jaqyn. En­di­gi sózimiz ne biraz kisiniń, ne bir ha­lyq­tyń taǵdyry týraly emes, ata-ba­bamyz qal­dy­ryp ketken jerimizdiń jáne mádenı qundylyqtarymyzdyń taǵ­dyry týraly bolýǵa tıis. Áńgime bizdiń besigimiz – Jer jaıynda, aldaǵy ómir jaıynda. Beı­bitshilikti saqtaýǵa úles qosý sııaqty syndarly mindetti arqalap kelgen, mine, osy zalda otyrǵan myrzalar, sizder bul máseleni menen kem bilmeısizder. Aralaryńyzda keshegi ótken soǵysta qan keshkender az emes shyǵar. Olardyń jan men tán jarasyna Jerimizdiń denesine eki qara tańba bolyp basylǵan Hırosıma men Nagasakı qasireti qosyldy.

AQSh-tan keıin, ile-shala, 1949 jyly jarylǵan atom bombasyn biz – Keńes Odaǵy jasadyq. Ol bomba jary­ly­­sy meniń jerimde boldy.

Jańa qarýǵa ıe bolysymen biz «dú­nıe­­júzilik revolıýsııa» jasaý nıeti­mizge «Ke­ńistik pen Ýaqytty baǵyn­dy­ryp alý» pıǵylymyzdy qostyq.

Teris oıdan teris ister týyndaıdy. AQSh bombasyn álemdi ýysynda ustaý úshin jasady. KSRO bombasyn odan qalyp qoımaý, oǵan qarsy tura alý úshin jasady. Zor eki memlekettiń yqpalymen dúnıe qaq jaryldy. Qarýlanýdy eselep talap etýshi atomdyq báseke, qarama-qarsylyq bastaldy. Bul ekeýinen basqa elder de ıadrolyq qa­rýǵa umtylyp, ıe bolyp ta jatyr. Qu­pııa qoımalar, súńgýir qaıyqtardyń, bom­balaýshy ushaqtardyń qursaǵy ıadro­lyq jaraqqa toly. Jerimizdiń ózi jarǵysh dáriniń bóshkesine aınaldy. Qyrǵıqabaq soǵysty jaqtaýshylar jurttyń júıkesin tozdyrdy. Munyń bárine shydaý, tótep berý múmkin emes. Dúleı bombalardy jasaýǵa qatysqan Jolıo Kıýrı men Andreı Saharov sııaqty ǵalymdar onyń jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa aınalǵanyna qarsy ekenderin búkil álemge málimdep, synaq ataýlyny toqtatýdy jurtshylyqpen birge talap etti.

Biz 60-70, ásirese 80-jyldary AQSh-ta, Eýropa elderinde, Japonııa men Úndis­tan­da ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń keń qulash jaıǵanyn bilemiz. Qoǵamdyq ol qýatty qımylǵa sekseninshi jyldardyń aıaq sheninde Qazaqstan jurtshylyǵy da qosyldy.

Aǵylshyn áıelderdiń Grımen-Komon bazasyn qorshaǵan qaıratty áreketteri esimizde. Beıbitshilik úshin kúresýshi qarapaıym adamdardyń atom qarýlaryn tıep kele jatqan áskerı dáý kemelerdiń jolyn bógeý úshin jeńil qaıyqtarǵa minip qarsy shyqqandary esimizde.

Atomdyq synaýlar kópshiliktiń qar­sylyǵy nátıjesinde biraz ýaqyt toqta­tyl­dy da, keıin qaıtadan júrgizildi. AQSh-ta, Hırosıma men Nagasakıge tas­ta­ǵandarynan tys, bir myń seksennen asa jarylys jasaldy. Keńes Odaǵynda – 715, Fransııada – 180, Ulybrıtanııada qy­ryqtan asa, Qytaıda otyzdan asa ja­ry­­lys jasaldy.

Keńes Odaǵynda jasalǵan 715 jary­lys­tyń 467-si Qazaqstannyń Degeleń degen jerinde boldy, onyń 124-i – jer be­tinde, 343-i – jer astynda.

Men – qazaq, qazaqtyń uly retinde siz­derge mynany aıtýǵa tıispin: bul ja­rylystardyń bári bizdiń jerimizdiń qa­sıetti óńirinde, bizdiń búkil kórkem ónerimiz ben ádebıetimiz áspettep kele jatqan Qozy men Baıan mahabbaty ja­ıyn­da­ǵy kóne dastan týǵan jerde jasaldy. Ol óńir – bizdiń halqymyz, mádenıetimiz úshin eń qasıetti de kıeli jer. Orys Lev Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanasy, shotland Robert Bernstiń, aǵylshyn Baıronnyń kindik qany tamǵan ólkelerindeı. Baı­ron­nyń óleńderi ótken ǵasyrdyń sońynda búkil Azııa kóleminde tuńǵysh ret sol óńirde, 467 jarylys bolǵan jerde qazaq tilinde oqyldy. Baıron men Pýshkın óleńderin qazaq tiline qazaqtyń ulttyq mádenıetiniń alyp tulǵasy uly Abaı aqynymyz aýdardy. Abaı keıin 467 dúmpý bolǵan sol óńirde týyp-ósip, sonda kóz jumdy. Bizdiń ataqty jazýshymyz, romandary, hıkaıattary men áńgimeleri aǵylshyn oqyrmandaryna ábden málim Muhtar Áýezov te – sol óńirdiń túlegi. Álemge áıgili geologymyz Qanysh Sátbaev Semeı qalasynda oqyp, bilim aldy. Orystyń uly jazýshysy Fedor Dostoevskıı men qazaqtyń ǵulamasy, saıahatshy Shoqan Ýálıhanovtyń ǵajap dostyǵy sonda bastaldy.

Kereǵarlyqsyz ómir bar ma, ókinishke qaraı, tolstoıshyl ataqty aqynymyz Shá­kárim Shyńǵys taýynyń Degeleń, Aby­raly betinde NKVD qaraqshysynyń qoly­nan qaza tapty. Ony atyp óltirdi. Shákárimniń bar-joq kinási hat jazy­syp turǵan ustazy Lev Tolstoısha qııa­nat­syz ómirdi ańsady, qara kúshtiń qorlyq-zor­ly­ǵyna qarsy turdy, halyqty ádildikke, tatýlyqqa, aýyzbirlikke sha­qyr­dy. Ol Qazan tóńkerisiniń tátti uran­daryna sendi, qoldady, biraq, qazaq aýyl­daryn qatygezdikpen ujymdastyrý bas­talǵanda jany túrshigip, ádildikten túńilip, taýǵa ketip qalyp, japadan-jal­ǵyz tirlik etýge kiristi. Amal ne, NKVD timis­kelep taýyp aldy.

Qymbatty dostar, sizderdiń nazar­la­ry­ńyzdy halqymnyń tarıhynda bolǵan bul jaıttarǵa aýdaryp turǵan sebebim: biz búgin munda Kesapat ataýlyny aıyp­taý­ǵa jınaldyq. Iá, Kesapatty! Al ol san túrli. Atom jarylysy bizdiń Dege­leńde, nemese Abyralyda, nemese mu­hıttardyń araldarynda, Qytaı shó­linde, ne Mýrýroada jasala ma, bári­bir, ol meniń taýqymetti kóp tartqan halqym­nyń júregin syǵymdaıdy. Sebebi: jary­l­y­styń mańaıdaǵy búkil tirshilikke qa­ýip-qater ekenin biledi, basynan keshti. 467 jarylystyń árqaısysy bizdiń jerimiz ben sýymyzdy ýlady, adamda­ry­myzdy qasiretke ushyratty, tipti ana qursaǵyndaǵy nárestelerdi múgedek qyl­dy. 467 jarylystyń árqaısysy meniń hal­qymnyń mádenı besiginde, aıaýly óńi­rin­de onyń kelisiminsiz jasalyp, namysyn aıaqasty etti...

Munshama ashynyp sóılep, kórgen jábirimizdi aldaryńyzǵa jaıyp salyp turǵanda kókeıime myna suraqtar oraldy:

Osynshama zulmat-sumdyq Reseıde, Lev Tolstoıdyń otanynda, onyń Iаsnaıa Polıanasynda bolýy múmkin be? Shekspır, nemese Dıkkens, Berns, nemese Baıron týyp-ósken jerlerde she? Bul suraqqa ózim jaýap bereıin: Joq! Múmkin emes! Al qazaq mádenıetiniń besigi bolǵan jerde jarylys jasaý – jıyrmasynshy ǵasyrda úsh ret: 1904-1905 jyldarǵy, 20-jyldarǵy taýqymetke jáne otyzynshy jyldarǵy ashtyqqa ushyratylǵan halyqty aqyl-esinen taǵy bir tandyrý...

Myrzalar, meni durys túsingeısizder! Men ıadrolyq qarýlardy pálen jerde synaýǵa bolady, túgen jerde synaýǵa bol­maıdy dep turǵan joqpyn. Ol qa­rý­­lardy qaı jerde bolsyn synaý – adam­ger­shilikke jat, adamzatqa qarsy is. Sóz yńǵaıyna qaraı aıta turaıyn: jańa men ataǵan jazýshy Áýezov pen ǵalym Sátbaev radıasııa ýlaǵan sol jerlerde 50-jyldary birneshe ret boldy, jerlesteriniń hal-ahýalyn bilip, áńgime-sózderimen jubatyp baqty jáne, árıne, onymen tynbaı, totalıtarlyq júıege qarsylyq bildirdi. Olar sol úshin «ultshyl» degen jalǵan aıypqa ushyrap, qýǵyn kórdi, aqyrynda qaterli isik syrqatynan qaıtys boldy.

1953 jyldyń 12 tamyzynda, Aby­ra­ly-Degeleńde sýtegi bombasyn jer be­tinde synaý boldy. Andreı Saharov óziniń «Estelikterinde» onyń qalaı júr­gi­zilgenin, nendeı noıys kúsh ekenin jazdy, biraq odan keıinde ne bolatynyn aıtpady, óıtkeni ol jarylystyń aqyry nege aparyp soǵaryn jete boljaı almady.

Myrzalar, men sol bir ǵana synaýdy eske alyp turmyn. Aıtyp ótkenimdeı, meniń jerimde sondaı 467 jarylys jasaldy! Myrzalar, sovettik sol sýtegi bombasyn Qaınar aýyly irgesinde synaý aldynda áskerı basshylar ol jerdiń halqyn basqa jaqqa ýaqytsha kóshire turýdy uıǵarǵan da, jap-jas 42 jigitti ǵana qaldyrǵan. Tájirıbe jasaýǵa kerek qoıandaı etip. Búginde olardyń 37-si joq, synaý zardabynan qaıtys boldy, qalǵan 5-eýi aýyr syrqat. Sondaı-aq: Qaınar aýylynyń 17 turǵyny qan dertinen kóz jumdy; radıasııaǵa ushyraǵan 14 kisi ózine ózi qol jumsady; 170 kisi qaterli isik­ten qaıtys boldy. Sol shaǵyn ǵana Qaı­nar aýylynda 28 balanyń aqyl-esi durys emes, nemese dene bitimi kemtar bolyp týǵan. Bir ǵana jarylystyń kesa­patyn tartqan aýyldyń qaıǵy-qasi­ret­ti jaǵdaıy, mine, osyndaı! Bizde júz­de­gen myń adam radıasııa zalalyna tap boldy; ulttyń tegine zaqym jasaldy. Alda bizdi taǵy qandaı qyrǵyn tosyp turǵanyn bilmeımiz. Qazaqstandy qar­ma­ǵan ıadrolyq jarylystardyń, Aral teńizi taqsyretiniń, ekologııalyq apattyń aqy­ry ne bolary neǵaıbyl...

Qaınar aýylyn tumshalaǵan kesapattan qaza tapqandar men tiri ólik bolyp júr­­gen kisilerdiń tizimin qazir Sı-en-Dı bas­shylaryna tabys etemin. Biz bul jer­de naqty aqparatqa súıenip sóıleýge tıispiz. Beıbit ýaqytta ıadrolyq synaý qyrǵynyna ushyraǵan adamdar týraly kitap shyǵarýymyz qajet...

Búginde atom bombasy qupııalap synalady. Aǵylshyn bombasynyń AQSh-ta synalatynyn, Fransııa jasamaq jarylystardy osynda ǵana estip-bildik. Biraq bul Jarııalylyqtan ne paıda, qarsy kúreser dármenimiz joq.

Eger Hırosıma men Nagasakıge ja­sal­ǵan qastandyq 1945 jyldyń tamyzymen shektelse, qazaq jerine, qazaq halqyna qas­tandyq 1949 jyldyń tamyzynda bas­talyp, kúni búginge deıin jalǵasyp ke­ledi.

1989 jyldyń tamyzynda Qazaqstanda orta jáne jaqyn qashyqtyq zymyrandaryn joıý sharasy bastaldy. Ol sharaǵa kóptegen eldiń ókilderin shaqyrdyq. Raketalardy joıý bastalǵan sátte biz kókten tilegenimiz jerden tabylǵandaı qýan­dyq. Biraq qýanyshymyz uzaqqa sozylmady: joıylǵan raketalardyń ornyna AQSh raketalarymen salystyrǵanda neǵurlym jetildirilgenderi jasalǵanyn estidik.

Sonymen, biz jarqabaqta turmyz. «Qyr­ǵıqabaq» soǵys artta qaldy. Batys pen Shyǵysty ańdystyrǵan Berlın dýaly qulady. Alaıda beıbitshiliktiń ıadrolyq qýatpen qorǵala almaıtynyna (oǵan Chernobyl qasireti mysal) kózimiz myń ret jetse de, ıadrolyq qarýlardy sy­naýdy eshqashan aqtaýǵa bolmasa da, ja­rylystardyń áli de júrgizilip jat­qa­ny aqylǵa sımaıdy.

 Ras, aqıqattyń talabyna oraı aıtsaq, KSRO áldeneshe ret ıgi nıet tanytyp, basqa memleketterdi jappaı tolyq qa­rý­­syzdanýǵa, ıadrolyq synaýlardy toq­­tatýǵa shaqyrdy. Biraq ózi aıtqan só­zin­de turyp qalmady. 1985 jyly ǵana birjaqty toqtatý jarııalap, polıgondaryn birjarym jylǵa japty. О́tken kók­temnen bıylǵy 24 qazanǵa deıin Dege­leńdegi de, Jańa jerdegi de polıgondarda atomdyq dúmpýler estilgen joq. Qazaqstannyń parlamenti KSRO úki­metinen Degeleń polıgonyn jabýdy talap etti. Ol sýverendi respýblıkanyń talaby bolatyn, eger halyqaralyq quq­qa júginsek, mundaı respýblıkanyń je­rinde onyń ruqsatynsyz eshqandaı sy­naý júrgizýge bolmaıdy. KSRO Jo­ǵar­ǵy Keńesi óz kezeginde barlyq mem­le­ket­terdiń parlamentteri men úki­met­terine ıadrolyq synaýlardy múlde toq­­­tatýdy usyndy. Aspan ashylyp, kók­­jıek keńı bastaǵandaı boldy. Joq, olaı emes eken. KSRO óziniń ıgi nıet-qadamdarynan bas tartyp, 1990 jylǵy 24 qazanda, Birikken Ulttar Uıymynyń yqylasymen jyl saıyn ótkiziletin qarýsyzdaný aptalyǵy bastalǵan kúni, «Jańa jerde» ıadrolyq jarylys jasady. «Grınpıs» («Jasyl álem») jastarynyń jarylysty toqtatýǵa umtylysynan eshteńe shyqpady: olardy bizdiń áskerı teńizshiler tutqyndap tastady. Men, ózderińizben Qaýymdar palatasynyń parlamentshilerimen kez­de­sip turǵanymdaı, sol jastarmen de kez­desip, jańa jerdegi jarylys jóninde pikir alystyq.

Jarylys nege jasaldy? Dúnıe­jú­zi­lik qoǵamdyq pikirge qyr kórsetý me, álde qarý­syzdaný týraly ıdeıany joqqa shy­ǵarý ma?.. «Jańa jerde» jarylys jasalǵan kúni «Pravda» gazetinde «Eli­miz­diń ıadrolyq polıgondary únsiz qala berýge tıis pe?» degen taqyryppen ma­qa­la shyqty, ol gorbachevtik «jańasha oılaý» qaǵıdalaryna kereǵarlyqpen áskerı teńizshilerdi aqtaý, baıaǵy «jaý beınesin» tiriltý boldy. Maqala avtory synaýlardyń jańa «qalyby», ıaǵnı jaraqtaný mólsheri, AQSh-ta ıadrolyq qarýlardyń jańa túrleri jasalyp jat­qany jaıynda aıtyp, sondyqtan... «qaýipsizdik múddesi»... negizinde KSRO-da ıadrolyq synaýlardy jalǵastyrǵan jón depti. Ol ne? Qaıtadan qasarysa qarsy turý, ústem bolýǵa tyrysý emes pe?! «Qaýipsiz jáne alańsyz» bolý úshin... kesapatty qarýdy ústi-ústine jańalap shyǵara berý qajet eken.

Sóıtip, biz eger osy qajetti maldana bersek, alapat apattyń ıirimine tap bolamyz, al onyń kólemi beımálim, biz batyp, jutylyp tynamyz!

Aqyl-oı jappaı oıanyp: «Toq­tań­dar!» dep jar salýǵa kiristi. Ajal sebetin qarý-jaraqty shyǵarý jarysyn dereý toqtatýǵa shaqyrýda. Polı­gondardy jabýdy, jappaı qyr­ǵyn­ǵa ushyratatyn qarý ataýlyny túgel joıýdy talap etýde. Búgin – Eske alý kúni. Konventrıdiń ótken soǵysta qıra­tylǵan ǵıbadathanasy aldyna tań ata jınalǵan jurtshylyqqa sóz arna­ǵan Kenterberı arhıepıskopy osy talap jaıynda aıtty. Beıbitshilikti jaq­taý­shy kópshilikpen Londonnyń Vest­mınster abbattyǵynda, Trafalgar ala­ńyndaǵy Nelson baǵanasy aldynda bol­ǵan kezdesýlerimizde de sózimiz sol boldy.

Osy ǵasyrdyń sońyna deıin tek Aqyl-sana jolymen júrýge kúsh sala birigeıik! Totalıtarlyq ıdeologııa­ny laqtyryp tastap, Berlın dýalyn qıratqan, Batys pen Shyǵysty tabystyrǵan ýaqyt, bizdiń nazarymyzdy jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa burǵan, bizdiń jerimiz úshin, keler ur­paqtarymyz úshin ıadrolyq qarý-ja­raq­syz beıbit ómir ornatýǵa múm­­kindik bergen ýaqyt bizden osyny talap etýde. Qazaq parlamentiniń óki­li retinde óz atymnan ǵana emes, atom jarylystarynan sheksiz zardap shegýshi qazaq halqynyń atynan siz­der­di beıbit ómir úshin kúsh biriktirýge sha­qyramyn! Cher­no­bylin radıasııa kúı­dirip-jan­dyr­ǵan belarýstar men ýkraın­dardyń, «Jańa jerdi» mekendeýshi sol­tús­tik jurt­shy­ly­ǵynyń da aıtar sózi osy deı alamyn.

Aqyldylyq – birbetkeılik emes, ýaqyttyń qadir-qasıetin túsine bilý. Ýa­qytty ótkizip alar bolsaq, uly­der­ja­valyq abyroı-bedelimizden aıyrylyp, atom kúline kómilip qalamyz.

Birikken Ulttar Uıymy kelesi 1991 jyl­dyń qańtarynda ıadrolyq qarý-ja­raq má­selesin talqylaıdy, sonyń aldynda my­na biz ıadrolyq qarýy bar el­der­diń úkimetterin Aqyl-sana daýysyn tyńdaýǵa májbúr etýge tıispiz!