Údemeli salyq júıesinde sheteldik tájirıbeler eskerile me?

Prezıdent ne dedi?

Elimizde jarııalanǵan tó­tenshe jaǵ­daı 11 mamyrda resmı túrde aıaqtaldy. Osy kúni Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵa­ly­ǵymen tótenshe jaǵdaı jó­nindegi memlekettik komıssııanyń qory­tyndy otyrysy ótti. Jıyn barysynda Prezıdent jeke kiris salyǵynyń úde­meli ólshemin engizýdiń qajettigine toqtalǵan bolatyn.

«Áleýmettik ádildik úshin jalaqy men basqa da kiris túr­lerine qatysty jeke kiris saly­ǵynyń údemeli ólshemin en­gizý máselesin pysyqtaıtyn ýa­qyt jet­ti. Údemeli ólshemge sáı­kes ja­laqysy tómen azamat­tar sa­­lyqty qazir­giden az tó­leı­­di. Al eńbekaqysy jo­ǵa­ry qyz­­met­­­kerlerdiń tóleıtin sa­ly­­ǵy artady. Maqsatymyz – eń­bek­aqy tóleý­diń  meılinshe keń ta­raǵan ári jasyryn tásilin «kóleńkeden» shyǵarý. Eger tıisti salyq mólsheri qysqaratyn bolsa, jalaqyny jasyryn tóleýdiń qajet­tiligi bolmaıdy», dedi Mem­leket bas­shysy.

Keıinnen Almatyǵa barǵan saparynda Prezıdent atalǵan máselege aı­nalyp soǵyp, údemeli salyqtyń yq­tımal nus­qasy týraly áńgimelep berdi. Mem­leket basshysynyń paıymdaýynsha, ha­lyqtyń arasynda ádilet ornaýy úshin taby­sy az adamdar salyqty az, baılar men baǵlandar kóbirek salyq tóleýi tıis.

Jańa júıeniń qandaı ereksheligi bar?

Bul joba ázirge talqylanyp jatqan­dyqtan, tabys kólemi, salyq shkalasy áli anyqtalǵan joq. Sondyqtan tabysy az ot­basylarǵa qanshalyqty áser ete­tinin dóp basyp aıtý qıyn. Áıtse de, údemeli salyq qalaı esep­te­letinine toqtalsaq.

Negizi údemeli salyq salý­dyń da birneshe túri bar. Qa­zir­gi tań­da damyǵan memle­ketterde  paıyzdyq mól­sher­­lememen údemeleý salyq júıe­si qoldanylady. Máse­len, Uly­­brıtanııada jyldyq tabysy 12500 fýnt-sterlıngke jet­peıtinderge múldem salyq salynbaıdy. Al jalaqysy 12 501-50 000 fýnt-sterlıng bolatyn aza­­mattarǵa – 20 paıyz, kirisi 50 001-150 000 fýnt-sterlıngti quraıtyndar 40 paıyzyn memleketke sanap berýi tıis. Tabysy 150 000 fýnttan asatyndarǵa salynatyn salyq – 45 paıyzǵa teń.

Ulybrıtanııany mysalǵa kel­tirýimiz beker emes. Áý bas­ta osy­ǵan uqsas júıe Rım­ ım­pe­rııa­­synda kezdesse de, za­­manaýı dá­ýirde údemeli salyq­ty eń al­­ǵash engizgen dál osy aǵyl­shyn­dar. Sol kezdegi Tumandy Al­­bıonnyń pre­mer-mınıstri Ýılıam Pıtt 1798 jyly bıýd­jettiń «jyr­tyǵyn jamaý» úshin osy júıe­ge ıek artty. Keıinirek aǵyl­shyn­dar údemeli salyqtan bas tar­typ, qaıta qabyldap júrip, aqy­rynda osy­ǵan turaqtady.

Qarjy men ekonomıka­dan habary joq adamǵa mun­daı júıe túsiniksiz kó­rinýi múm­kin. De­gen­men, Tumandy Al­bıon­daǵy júıeni qoldana otyryp, osy eldiń premer-mınıstri Borıs Djon­sonnyń qansha salyq tóleıtinin esep­tep kóreıik.

Ulybrıtanııa úkimetiniń saıtynda kórsetilgen derekterge súıensek, parlament músheleri jylyna 81 932 fýnt-sterlıng kó­leminde jalaqy alady. Al palata spıkeri, premer-mınıstr sekildi laýazymdarǵa qosymsha aqy tólenedi. Mysaly, premer-mınıstr 75 440 fýnt artyq alady. Sonda Borıs Djonsonnyń jyl­dyq jalaqysy – 157 372 fýnt-ster­lıngti quraıdy.

Bir qaraǵan adamǵa Djonson myrza jalaqysynyń jartysyn sa­lyq­qa tóleıtindeı kórinýi múm­kin. Biraq múldem olaı emes. Túsindireıik. Uly­brıtanııa sa­lyq júıesin birneshe sa­tyly ekenin joǵaryda keltirdik. So­ǵan sáıkes, jyldyq tabysy 12 500 fýnt-sterlıngke jet­peı­tinderge salyq salyn­baıtyn bol­ǵandyqtan, bul somany ja­la­qydan alyp tastaýymyz kerek edi. Biraq premer-mınıstrge je­ńildik berilmeıtindikten, ony esepke almaımyz. Kelesi saty retinde jalaqysy 50 myń fýntqa salynatyn 20 paıyzdyq shkalany qoldanamyz. Osylaısha negizgi somadan 50 000-dy alyp, onyń 20 paıy­zyn salyqqa tóleımiz. Salyq – 10 myń, qal­ǵany – 107 372 fýnt-sterlıng. Úshinshi saty retinde bul somanyń 40 paıyzyn sa­lyqqa jumsaımyz (42 948,8 fýnt-sterlıng). Sonda jalpy Borıs Djonsonnyń tóleıtin salyǵy shamamen 52 949 fýntty quraıdy. Bul, álbette, qarabaıyr esepteý. Áıtpese, qosym­sha taǵy basqa salyqtardy eskersek, Uly­brıtanııa premer-mınıstriniń qazynaǵa tóleıtini ózgeshe bolýy yqtı­mal.

Prezıdent Q.Toqaev usynǵan údeme­li salyq júıesi elimizde de osyndaı ádisti qoldanýy áb­den múmkin. Mun­daı esepteý býh­galterlerdiń jumy­syn kó­beıt­kenimen, salyq salasyn jetil­dirip, qarapaıym halyqtyń tabysyn art­tyryp, bıýdjet qorjynyn qompaı­tatyny sózsiz.

Baılar da jylaıdy...

Údemeli salyq tásiliniń damy­ǵan el­derde qoldanylatynyn jo­ǵa­ryda aıt­tyq. Bul júıe, ási­rese baılarǵa salmaq sala­dy. Maqa­lanyń basynda álem­niń úzdik fýt­bolshylary Lıo­nel Messı men Krıshtıaný Ronaldýdy tilge tıek etken edik. Endigi kezekti solarǵa bersek. «Barselonanyń» sur­mergeni de, «Iýventýstyń» sha­býylshysy da salyq­tan jal­tarǵany úshin aıyppul tólep, shart­­ty túrde bas bostandyǵynan aıyryl­dy.

Ispanııa prokýratýrasy Lıo­nel Messı 2007-2009 jyldary túrli jarnamadan túsken 4,1 mıllıon eýro tabysyn jasyryp qalǵanyn alǵa tartty. Pıreneı túbegindegi eldiń soty «Altyn dop» ıegerin aıypty dep taýyp, oǵan 2 mıllıon eýro kóleminde aıyp­pul tó­leýdi min­dettep, 21 aıǵa shartty túrde bas bostandyǵynan aıyrdy.

Dál sol sekildi Krıshtıaný Ronaldý da «Real» sapynda dop teýip júrgende tabysyn jasy­ryp, qazynaǵa 14,5 mıl­lıon eýro sa­lyq kem tólegen. Is­panııa so­ty surmergenniń sońyna tús­ken pro­kýratýranyń taqqan aıybyn qana­ǵat­tandyryp, Ronaldýǵa 19 mıllıon eýro aıyppul salyp, 23 aıǵa shartty túr­de bas bostandyǵynan aıyrdy.

Jasyl alańda jasyndaı­ jar­qyl­daıtyn, qarsylas qorǵaý­shysynyń tizesin diril­detetin eki fýtbolshynyń salyq máselesimen tikeleı ózderi aınalyspaıtyny, arnaıy zańgerler jaldaıtyny aıtpasa da túsinikti. Degenmen, Ispanııada jyldyq kirisi 60 myń eýrodan asatyndarǵa 45 paıyz salyq salynatynyn eskersek, zańgerlerdiń ony aınalyp ótý úshin baryn salatyny belgili.

Fransııada da dál osyndaı salyq tásili bar. 2013 jyly sol kezdegi el prezıdenti Fransýa Ol­land tabysy tym kópterge arnap jańa júıe engizdi. Oǵan sáıkes, kirisi 1 mıllıon eýrodan asatyndar qosymsha salyq tóleýi tıis-tuǵyn. Qosymsha shyǵyn­dardy eseptegende, qaltalylar tabysynyń 75 paıyzyn shytyrlatyp sanap berdi.

F.Olland myrzanyń bastamasy kóp synǵa ushyrady. Ásirese tanymal akter Jerar Depardeniń Fransııa azamattyǵynan bas tartyp, Reseıge ketkeni de talaı jyr bolǵany esimizde. Keıinirek 2017 jyly atalǵan salyq tártibi joıyldy.

Qorytyndy ornyna. Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaev usyn­ǵan údemeli salyq áli qoǵam­dyq ortada talqylanyp, ábden py­syqtalatyny túsinik­ti. Osyn­­daıda sheteldik tájirı­be­­ler, kirisin ja­syrǵan qalta­lylardy «qus­tyrýda» qandaı ádis qoldanǵany eskeriletini sózsiz.

Álemniń damyǵan elderinde sa­lyqtan jaltarǵandardy zań sheńberinde qatań jazaǵa tartady. Sondaı-aq shetelden kelip jumys isteıtin azamattar da nazardan tys qalmaıdy. Ásirese mıllıondap jalaqy alatyn fýtbolshylar, hokkeıshiler, konsýltanttar sekildi mamandardyń tabysy qatań baqylaýda bolady. Shalys basqanǵa aıyppul salyp, tipti bas bostandyǵynan aıyrýy múmkin. Elimizde engiziletin údemeli salyq júıesin talqylaý barysynda sheteldik osyndaı tájirıbeler de eskeriledi dep úmittenemiz.