Qazaqstandyq qoǵam belsendileri usynǵan ınfeksııalyq emes aýrýlardan kelgen ekonomıkalyq zalaldy zertteý eldiń densaýlyq saqtaý salasyn jáne tutastaı alǵanda ult densaýlyǵyn reformalaýda memlekettik saıasatty ázirleý úshin baǵdar bola almaq.
Qazaqstanda ólim-jitimniń basym bóligi juqpaly emes aýrýlarǵa (JEA) tıesili. Koronavırýs pandemııasy osy indetti juqtyrǵandar arasynda sozylmaly aýrýlary bar men zııandy áreketterge úıir, az qozǵalatyn, durys tamaqtanbaıtyn pasıentterde aýyr ótetindigi jáne ólim-jitim kórsetkishi joǵary ekendigin dáleldep berdi.
Máselen, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty jáne qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy sarapshy, «Ulaǵatty medısına» iskerlik medısınalyq jýrnalynyń bas redaktory Marat Qaıyrlenov halyqaralyq tájirıbe negizinde zııany tómen balamalardy usyný arqyly adamnyń ómir súrý saltyna áser ete otyryp, densaýlyqqa zııandy áserin meılinshe tómendetý múmkin ekendigin atap ótti.
Osy máselege oraı, ótken jyldyń sońynda kezekti ret qazaqstannyń qoǵam belsendileri qazaqstandaǵy JEA aýyrtpalyǵyna baılanysty ekonomıkalyq shyǵyndy baǵalaý maqsatynda júrgizilgen zertteý nátıjelerin usynǵan edi. Zertteý Qazaqstanda 2018 jyly qabyldanǵan JEA kózderinen zııandy azaıtý tujyrymdamasynyń qoldanbaly bóligi bolyp tabylady, onda JEA-dyń negizgi kózderi dep alkogol, temeki shegý, tamaqtaný, dene ınerttiligi, nashaqorlyq jáne reprodýktıvti densaýlyq ekeni anyqtaldy.
«Meni bul zertteý halyqtyń densaýlyǵy men ómir súrý sapasyna, onyń ishinde zııandy ádetteri asqynǵan adamdardyń densaýlyǵyna jáne ómir súrý sapasyna zııanyn tómendetý tujyrymdamasy turǵysynan qyzyqtyrdy, sonymen birge densaýlyq saqtaý shyǵyndaryn ońtaılandyrý máselesi turǵysynan da ózekti. О́kinishke qaraı, bizdiń elimizde osyndaı, sapaly jáne kópshilik nazaryna usynylatyn zertteýler óte az, bul memlekettik mekemeler qabyldaǵan sheshimderdiń sapasyna keri áser etedi», – deıdi Marat Qaıyrlenov.
Sonymen, sarapshy zertteýge óz tarapynan kelesideı baǵa berdi.
Halyqaralyq sarapshylar aýrý túrleri boıynsha ólim-jitim kórsetkishterin salystyra kele, sońǵy júz jylda ınfeksııalyq emes (sozylmaly) aýrýlardyń úlesi tez óse túskenin atap ótti. Mysaly, bizdiń elimizde merziminen buryn ólim-jitimniń basym bóligi (99%-ǵa deıin). Sondaı aq JEA qarsy kúreske medısınalyq qyzmet kórsetýge jumsalatyn shyǵyndardyń kóp bóligi de osy máselege tireledi. Osyǵan oraı qazaqstandyq sarapshylar usynatyn «juqpaly emes aýrýlar kózderinen zııandy azaıtý tujyrymdamasy» JEA-men jumys isteý jónindegi keshendi saıasatty ázirleýge arnalǵan, bul qazirgi ýaqytta óte ózekti ári suranysqa ıe bolyp otyr.
Durys tamaqtanbaýdyń ólim-jitim kórsetkishine qosqan úlesi boıynsha zertteýlerdi qarastyra otyryp (qan aınalymy júıesiniń aýrýlary, qaterli isikter,t.b) tujyrymdama avtorlary onyń 15-ten 60%-ǵa deıin quraıtynyn anyqtady. Bizdiń elimizdegi esepteýlerge kelsek, avtorlar óte konservatıvti tásilderdi qoldanǵan. Máselen, ólim kórsetkishine durys tamaqtanbaýdyń úlesi 20%-ǵa alynady, al QR IJО́-degi adam resýrstarynyń úlesi 25%-ǵa, IJО́-degi halyq tabysynyń úlesi 30%- ǵa teń. Tipti, osyndaı konservatıvti baǵalaǵannyń ózinde 2019-2030 jyldardaǵy oń áseri 218,7 mlrd teńge bolǵan.
Temeki shegýge qatysty avtorlar nıkotındi jetkizýdiń elektrondyq júıelerine (elektrondyq temeki, qyzdyrylatyn temeki buıymdary) kóshýdiń ekonomıkalyq áserin baǵalady. Munda konservatıvti ádis qoldanylǵan. Eger sheteldik zertteýlerde zııandy 80-90%-ǵa tómendetý áleýetiniń faktisi rastalsa, onda Qazaqstan úshin avtorlary tek 40%-dan shyqqan, ıaǵnı shylymqorlar tolyq elektrondyq temekige kóshken jaǵdaıda. Odan ári, elektrondy temeki shegýshilerdiń jyl saıyn 5%-ǵa jáne otandastarymyzdyń ómiri saqtalǵan, ıaǵnı olar júrgizgen JIО́-ge (jan basyna shaqqanda jyl saıynǵy JIО́-niń 1/4-i) kóshýin negizge ala otyryp, 2019-2030 jyldardaǵy oń ekonomıkalyq tıimdilik 85,7 mlrd.teńgeni quraıdy.
Sol sııaqty, kúshi az alkogoldi ishimdikterge kóshý joly arqyly shyǵyndarǵa qarsy kúresti baǵalaý kezinde de ólim-jitim kórsetkishteri baǵalandy. Maskúnemdikten bolǵan shyǵyndy qaraǵanda avtorlar damyǵan elderdiń (AQSh, Fransııa, Kanada) jáne ortasha damyǵan (Ońtústik Koreıa, Taıland) sarapshylarynyń zertteýlerindegi derekterdi keltirdi. Olarda maskúnemdikten bolǵan tikeleı jáne janama shyǵyndar damyǵan elder boıynsha orta eseppen JIО́-niń 2,5% -y jáne ortasha damyǵan elder boıynsha 2,1%-yna baǵalanady. Bul sandardy bizdiń elge shaqsa, jyl saıynǵy 1,4-1,7 trln teńge. Alaıda, AQSh pen KSRO-daǵy alkogolge qarsy kompanııalardyń tájirıbesine súıene otyryp, avtorlar jylyna 5%-dan kúshti alkogoldi ishimdikterge kóshý jónindegi strategııaǵa súıenedi. Bul jaǵdaıda adam ómiri saqtalyp qana qoımaı, qosymsha JIО́-ni 25,9 mlrd.teńge deńgeıinde júrgizýge múmkindik beredi, bul óte konservatıvti baǵa.
Sondaı-aq esirtkige táýeldilikke qarsy kúreske qatysty zertteýlerdi taldaǵanda shyǵyntardyń bes túri alǵy shepke shyǵaly: ónimdilikti tómendetý, ólim-jitim, esirtki qylmysymen kúres, densaýlyq saqtaý shyǵyndary jáne múgedektik boıynsha áleýmettik shyǵyndar. Sonymen qatar ádebıet jáne zertteýler sholýy negizinde avtorlar metadondy almastyrýshy terapııadan zııandy 33,3%-ǵa tómendetýge bolatynydyǵyn dáıektep otyr. Tujyrymdama avtorlary esirtkige táýeldi adamdardy ádistemelik terapııaǵa aýystyrýdan ekonomıkalyq tıimdiligin baǵalaı otyryp, ony 2019-2030 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde 56,8 mlrd teńgege baǵalaǵan. Bul esepteýlerdi óte konservatıvti dep esepteýge bolady. О́ıtkeni bul máseleni zertteýshiler esirtki qylmysyna qarsy kúres jáne múgedekterge beriletin áleýmettik tólem shyǵyndaryn qysqartý esebinen de memleket pen qoǵamnyń orasan qarajat únemdeıtindigin eskermegenniń ózinde osyndaı sandardy alǵa tartyp otyr.