Qasıetti Býrabaı baýraıy ańyzǵa tunyp tur. Jaqsy men jaısań kún keshken atajurttyń ár tasynyń ańyzy bar. Sol ańyzdardyń jylǵasy kókiregi oıaý kez kelgen adamnyń jan dúnıesine jaryq sáýle quıyp turǵandaı.
Abylaı alańynan qalyń qaraǵaılardy qaq jaryp órlep shyǵatyn jalǵyzaıaq jol máńgi jasyl qaraǵaı ormannyń qoınaýyna sińip ketedi. Osy jolǵa túsip júrseńiz, sarǵysh tartqan tas qatparyn on saýsaǵynan óner saýlaǵan has sheber ádeıilep qashap shyǵarǵandaı bıik arqaly taq kórinedi aldyńyzdan. Kádimgi ásemdigi kóz qaryqtyratyn altyn taq.
Iá, yqylym zamannan beri bul jer Han taǵy dep atalady. Saryarqadaǵy jurttyń apshysyn qýyrǵan qaharly qys ótip, mamyrajaı kóktem týǵanda Abylaı han Qyzylaǵashtyń qoınaýyndaǵy qystaýynan kóship kelip, osy jer jánnaty tárizdi jaınaǵan alaqandaı alańqaıda, kókteýde otyrar edi. Tańǵy aýa qandaı tap-taza. Kógildir orman ishindegi alań keshke qaraı da syrbaz saltanatynan aıyryla qoımaıdy. Janǵa jaıly jibek samal esedi. Mine, osy sátte Abylaı han tabıǵat tartý etken taqqa kelip otyrar edi.
Qazir bul jer jurt kıelige sanaıtyn kórkem orynǵa aınalǵan. Han taǵyn tamashalaýǵa kelgen támam jurt minájat etip, aqtyq baılaıdy. О́zekti órter ókinishi sol, keshegi keńes zamanynyń kesapatyn Alash jurty ǵana emes, tabıǵat tańdaýly ulyna tartý etken tas ta kórgen. Tabıǵı taqtyń tórine kimder shyqpady deısiz. Ánsheıin minip-tússe bir sári ǵoı, qos qaptalyna, artyna syrmen, ákpen, qashaýmen qashap attaryn jazǵan.
Abylaı alańynda turyp, Kóksheniń qarsy aldyńyzdaǵy bıigine kóz salsańyz, ǵajaıyp tabıǵat qubylysyn aıqyn ańǵarar edińiz. Qylpyldaǵan bolat qashaý batpaıtyn kók granıt tasyn baýyrlaı tilip ornalasqan ǵajaıyp tas syrǵanaqqa janaryńyz tússe, týǵan tabıǵattyń qudiretine eriksiz bas ıesiz. Sonaý qyr jotadan bastalyp, eńiske qaraı quldılaı qulaıtyn ǵalamat úlken tas syrǵanaqty jasaý árıne adamnyń qolynan kelmes edi. Kózben jobalaǵanda, kók tastyń eni jıyrma qadamdaı, al tabany 150 qadamǵa jýyq. Kertilip túsken, álde oıylǵan. Qalaı bolǵan kúnde de jaratylystyń buıryǵymen osyndaı tas syrǵanaq paıda bolǵan. Eki jaǵy tip-tik, jylan jalaǵandaı tep-tegis. Bir tańdanarlyǵy jalpaq tabanda barmaq basyndaı bir budyr bolsa she? Ineniń kózindeı oıyq ta kezdespeıdi. Jergilikti jurt bul jerdi tas syrǵanaq dep ataıdy. Aıtsa aıtqandaı, tý bıikten quldılaı qulap, etegi eńiske jetetin syrǵanaqtyń syryn uqqan kim bar eken?!
Kók tastan órilgen, adamzat balasynyń ózi de shyǵa almaıtyn bıik shyńnyń ushar basyna pil shyǵyp shógipti dese, senesiz be, senbeısiz be? Senbeıtinder tabylsa, Býrabaıdyń baýraıyna kelsin. Kelgen soń Abylaı alańyna taban tirep, júzin Oqjetpeske bursyn. Sol sátte sonaý shyń basynan tórt sıraǵyn baýyryna basyp shókken pil kórinedi. Kózi ótkir adam ushy sál joǵary qaıqıǵan up-uzyn tumsyǵyn ańdaıdy. Bajaılap qarasańyz, alaqandaı kózi, qaýqıǵan qulaǵy, sabaýdaı quıryǵy,qysqartyp aıtqanda, barlyq on eki múshesi túp-túgel. Tek jandy emes, jansyz, kók granıt tas. Este joq eski kezeńde Oqjetpes batyr qalyń jaý qaýmalaǵan sátte jaratqan ıeden tilek etip, tasqa aınalypty desedi ǵoı. Sonda tóbesine kóterip alǵan osy pil eken degen joramal aıtylady. Árıne ańyz. Áıtse de, ult muraty men ulttyń ulaǵatty uldarynyń arymas asyl armany ushtasyp jatqandaı. Ańyz astarynda týǵan jerdiń topyraǵyn Oqjetpes batyr tárizdi qorǵaı bilý kerek. Sonda esimiń el esinen eshqashan óshpeıdi degen ıshara jatyr.
Joǵarydaǵy bir sózimizde, Býrabaıdyń baýraıy tunǵan ańyz ekendigin aıttyq qoı. Tulǵasy úıdeı pildi elemeı, órmelep basyna shyǵyp bara jatqan tasbaqany kórseńiz, qımylyna tánti bolar edińiz. Oqjetpestiń tap túbinde kúmis kól jaqtan toqtap, bórki jerge túskenshe basyn kóterse, pildiń artqy jaǵynan joǵaryǵa tyrmysyp, mysyqtabandap kóterilip kele jatqan tasbaqany kórer edi. Álgi paqyr moınyn alǵa soza umtylyp, oń aıaǵyn pildiń shekesine sala tyrmysyp turǵandaı. Arydaǵy oıy taýdaı pildiń qaraqusyna qonjıyp otyrmaqshy boldy ma eken?
Oqjetpesti irgeleı, sur taspa jolmen Kógildir qoltyqty oraǵyta Býrabaı eldi mekenine qaraı bet túzeseńiz, Býrabaıdyń kúmis kóliniń kemerine tónip turǵan quz jartasty kóresiz. Bajaılap qarasańyz, quddy qoltyraýyn kúmis kólden jańa ǵana shyǵyp, arada tananyń kózindeı jarqyrap jatqan Úlken Shalqarǵa ótetin joldy baǵyp turǵandaı. Kókshetaý topyraǵynda tym erte zamanda qoltyraýyn boldy ma, bolmady ma kim bilsin, áıteýir bul tasty el tarıhyn jaqsy biletin jurt Aıdahar jotasy dep ataıdy. Oń jaǵynan qarasańyz, álgi aıdahar endi bir sátte tas kebiske aınalyp ketedi. Tabıǵattyń tamashasyn qarańyzshy, bul! Kebis bolǵanda, basqa emes kádimgi qazaqtyń bıik ókshe kebisi. Ańyz da ózgeredi. El aýzynda saqtalǵan eski sózde bul han qyzynyń kebisi eken qalyp qoıǵan degen derek te aıtylady.
Taý etegin jıekteı júrip sál ǵana ári uzasańyz, qarsy aldyńyzdaǵy alańqaıdan tóbeshik kórinis berer edi. Tóbeshiktiń basynda aq gıpsten jasalǵan taýteke tur qasqaıyp. Taýtekege jete bere, kúmis kóldiń ústin ala Jekebatyr taýyna qaraı moıyn bursańyz, sonaý quz ústinde qarny jer syzǵan saýlyqty kóresiz. Tıtteı aıyrmasy bolsa she? Sondyqtan bul jer ejelden Qoıtas atanǵan. Joǵarydaǵy qubylys bul jerde de qaıtalanady. Álgi Qoıtasqa Jekebatyr jaqtan aınalyp kep qarasańyz, ózińiz de tań-tamasha qalasyz. Jańa ǵana kóz aldyńyzda turǵan Qoıtas endi bir sát er toqymǵa aınalyp ketkendeı. Ketkendeı emes, naq ózi. Kádimgi qazaqtyń jalpaq qasty eriniń ózi. Er ústine kópirtip kópshik salǵan.
Osynyń bárin kóre tura Býrabaıdyń tabıǵaty keremet emes dep aıta alasyz ba?!