Jahan elderin shyrmaýyqtaı shyrmaǵan qaýipti indet talaıdy syn tezine salýda. Ásirese, ekonomıkasyn shıkizatyn eksporttaýmen ǵana órkendetýge ıek artqandardyń iskerligi synalar shaq týdy. Seriktes eldermen alys-beris, barys-kelis shektelgen ýaqytta otandyq kásiporyndar, shaǵyn jáne orta bıznes isti jańasha uıymdastyra ala ma?
Ras, buryn da dál mundaı bolmaǵanmen, qarjylyq hám ekonomıkalyq daǵdarystar eńserildi. Álem elderiniń ekonomıkasyna orasan shyǵyn keltirgen qaýipti indetten keıin ekonomıkany saýyqtyrýdyń qandaı joly bar? Qaı salaǵa basymdyq berilýge tıis? Bir anyǵy burynǵysha shıkizattyq resýrstarǵa ıek artýdyń jóni joq. О́ıtkeni sońǵy eki aı elimiz úshin ońaıǵa soqpady. Jumys oryndary qysqaryp, keıbir jobalardy iske asyrý toqtatyldy. Solardyń qatarynda Atyraý oblysyndaǵy keleshek keńeıý jobasy bar. Bul – Teńiz kenishinde ınvestordyń qarjysymen qolǵa alynǵan joba. Ony iske asyrýǵa «Teńizshevroıl» JShS 37 mlrd AQSh dollaryna jýyq qarjy bólgen edi. Onyń 12 mlrd AQSh dollary qazaqstandyq qamtýdyń úlesine tıetini josparlanǵan bolatyn.
Alaıda, ken ornynda qaýipti indettiń tirkelýine baılanysty bul joba aıasyndaǵy qurylys jumystary toqtatyldy. Ken ornynan qazaqstandyq 17 myń jumysshy turǵylyqty meken-jaıyna jiberildi.
Ekinshiden, álemdik naryqta munaı baǵasy birese tómendep, endi birde kóterilip, áli de turaqtar emes. «Qara altyn» baǵasynyń bulaı qubylýy el qazynasyna túsetin túsimniń kemýine yqpal etedi. Máselen, munaı baǵasynyń tómendeýinen Atyraý oblysynyń bıýdjetine 59 mıllıard teńgeniń túspeı qalýy múmkin ekeni belgili bolyp otyr. Mine, osynyń bári shıkizattyq resýrstarǵa arqa súıeı bermeı, ózge salalardy qarqyndy órkendetýge bet burǵyzary daýsyz. О́ıtkeni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ózi ekonomıkany jandandyratyn jańa reformalar qajettigin alǵa tartty.
Demek, Memleket basshysy ataǵan salalardy odan ári órkendetýge bel býý úshin ár deńgeıdegi ákimder men is basynda júrgen ózge laýazym ıeleri tarapynan bir serpilis qajet-aq. Beınelep aıtqanda, buıyǵylyqtyń buǵaýyn silkip tastap, bulqynysqa basymdyq bere alar ma? Dál osy saýaldy kóldeneń tartýymyzdyń sebebi bar. Aldymen aıtarymyz, elimizde tótenshe jaǵdaıdan keıin ekonomıkany jandandyrý, sondaı-aq jumys oryndaryn ashý máselesi kóldeneń tartyldy. Osyǵan oraı Atyraýda «Jumyspen qamtýdyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn» jandandyrý baǵytynda jasaqtalǵan is-sharalar jospary qolǵa alyndy. Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy Serik Qamıdollanyń aıtýynsha, bul jumyssyzdyqtyń ósýine jol bermeýge, eldi mekenderdiń ınfraqurylymyn damytýǵa baǵyttalǵan.
Bul baǵdarlama sheńberinde 63 joba qolǵa alynyp, 7 113 jumys ornyn ashý josparlanypty. Jańadan ashylatyn jumys oryndarynyń 50 paıyzy, ıaǵnı 3 557-si jumyspen qamtý ortalyqtarynyń joldamalarymen jumyssyzdarǵa usynylady. Ár jobany iske asyrý barysynda bólingen qarajattyń 90 paıyzy taýarlar, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdi otandyq óndirýshilerden satyp alýǵa jumsalmaq.
– Basty maqsat – aımaqtaǵy jumyssyzdyq deńgeıiniń ósýine jol bermeý. Qosymsha jumys oryndaryn ashyp, olardy barynsha turaqty jumys oryndaryna aınaldyrý arqyly ár otbasynyń tabys kózin qamtamasyz etý kerek, – dedi oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetov. – Osy maqsatta bıyl «Jumyspen qamtýdyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda 35 mlrd 308 mln teńge bólindi.
Ákimniń pikirinshe, «Jumyspen qamtýdyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylatyn jumystardy óz deńgeıinde uıymdastyra almaı otyrǵandar bar. Endi bólingen qarajatty maqsatty jáne ýaqtyly ıgerý qajet.
Bólingen qarajat árıne, az emes. Tek onyń maqsatty jumsalyp, jumys sapaly atqarylsa ǵana jemisi kórinedi. О́ıtkeni joǵaryda atalǵan jobanyń bári kúrdeli jóndeý jumystarymen baılanysty bolyp otyr. Biraq ilýde bir ret ókpek jel soqsa, mektepter men mádenıet úıleriniń shatyry qalbalaqtap «usha» jóneletini bar. Degenmen bul jobalar óńirdegi qurylys ındýstrııasy sekildi ekonomıkanyń ózge salasyna serpin beredi degen úmit bar.
Árıne, Atyraýda ózge salalarda jumys tapqysy keletin mamandar kóp. Elimizde tótenshe jaǵdaıdan keıin ónerkásip, qurylys, kólik salalarynda 19,5 myń bos jumys orny anyqtalypty. Dál osy salalarǵa Atyraý oblysynan 1,5 myń túıindeme berilgen. Al óndiristik jabdyqtar operatorlary, qurastyrýshylar men júrgizýshileri bolǵysy keletinder 869 túıindemesin usynyp otyr.
Atyraýda ásirese, aýyl turǵyndarynyń tabys kózine aınalatyn salanyń biri – aýyl sharýashylyǵy. Sońǵy jyldary bul salada turǵyndardy jumysqa tartyp, tyń tehnologııany engizip otyrǵandar bar. Máselen, «AtyraýAgroО́nimderi», «Saraıshyq», «Dastan», «Fenıks», «Dostan ata», «Nurly dala» agrofırmasy» sekildi sharýa qojalyqtary jumysyn jetildirip, egindi de egip, maldy da ósirip otyr.
Al byltyrdan beri Qurmanǵazy aýdanynda broıler etin óndiretin qus fabrıkasynyń jumysy jandana bastady. Osy kezge deıin jalpy kólemi 30 tonnadan asatyn ónimniń tórt partııasy tutynýshyǵa jiberilipti. Aýdan ortalyǵynan bes shaqyrym qashyqtaǵy «Buıyrǵyn» atalatyn jerde jumysyn bastaǵan jańa jobany jergilikti eki kásipker qarjylandyrdy. Olar 2018 jyldan beri qus fabrıkasynyń jobasyna 300 mln teńge ınvestısııa saldy. Jumysshylarǵa arnalǵan jataqhana men ashana, úsh óndiristik nysan boı kóterdi. Endi tórtinshi nysannyń qurylysy salynyp jatyr.
– Qus jemin Ýfadan alamyz. Tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty eldi mekenderge ónim jetkizý qıyndaǵan edi. Biraq bul másele jergilikti bıliktiń qoldaýymen oń sheshimin tapty. Biz qazir 500-600 gramm salmaq quraıtyn balapan ósirýdi jolǵa qoıdyq. Sondaı-aq salmaǵy 1,5 kılolyq taýyq jáne 3,5 kılo bolatyn broıler etin óndirýdi jandandyrdyq, – deıdi «Buıyrǵyn» aýyl sharýashylyǵy óndiristik kooperatıviniń tóraǵasy Gúlnar Omarǵalıeva.
Qazir qus fabrıkasynda vahtalyq aýysymmen jergilikti 43 adam jumys isteıdi. Memleket tarapynan jobaǵa salynǵan ınvestısııalyq qarjynyń 25 paıyzy kóleminde sýbsıdııa berilip jatyr. Sondaı-aq agrosektordy qarjylandyrý júıesimen jyldyq ósimi 8 paıyzdy quraıtyn nesıe alypty. Joba quryltaıshylary óz qarajaty esebinen gaz jáne elektr jelilerin júrgizipti. Ázirge sýdy kólikpen tasıdy. Sol sebepten, endi sý qubyryn tartý kózdelip otyr.
Árıne, munymen ózge óńirlerdegideı Atyraýda azyq-túlik beldeýi quryldy deýge erteleý bolar. Buryn bul beldeýdi Mahambet aýdanynan qurý máselesi qozǵalyp edi. Alaıda osy kezge deıin eshkim óńirde bul másele tolyq sheshimin taba qoımady.
Azyq-túlik beldeýi bir aýdannyń aýmaǵymen shektelmeı, ózgelerinde de qurylsa artyq etpeıtini daýsyz. Al aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn sapaly óndiretin qurylymdardyń bilikti mamandarǵa zárýligi áli de joıylǵan joq. Osy salaǵa da qajet mamandardy kásibı turǵydan qaıta daıarlasa qaıtedi? Sonda bárine birdeı munaı-gaz ónerkásibinde jumys tabylmaıtyn aýyl jastarynyń aýyl sharýashylyǵy salasyna qyzyǵýshylyǵy oıanar edi. Sondaı-aq ár aýdanda boı kóterip jatqan mektepter men balabaqshalar, eldi mekenderdi bir-birimen jalǵaıtyn jol qurylysyn salýda ózge eldiń arzanqol jumysshylarynan góri óz isin jaýapkershilikpen atqaratyn otandyq mamandardyń bási basym ekeni daý týǵyzbas. О́ıtkeni áleýmettik nysandar men turǵyn úı qurylystarynyń sapaly bolýyna jaýapkershilikti kórshi elden kelgen gasterbaıterler emes, aldymen óz otandastarymyz jete sezinetini anyq.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tótenshe jaǵdaıdyń aıaqtalýyna oraı jasaǵan málimdemesiniń negizgi túıini osyǵan saıatyny daýsyz. Jalpy, Memleket basshysy málimdemelerinde ár azamatqa tyń serpilistiń qajettigin udaıy aıtyp keledi. Demek, jańasha oılaýdyń, túıindi máseleni tarqatý joldaryna jańa kózqaraspen qaraýdyń, eń bastysy, buıyǵylyqtan bulqynysty basym túsirýdiń ońtaıly sáti kelip tur.
Atyraý oblysy