Turar Rysqulov tálim alǵan mektep

Turar Rysqulov oqyǵan Merkidegi orys-túzemdik bas­taýysh mektebi shamamen 1860-1870 jyldary salynǵan de­linedi. Salynǵanyna bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, bul mekteptiń ǵımaraty áli saqtalǵan. Osydan eki jyl buryn Merki aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolýyna oraı, bul mektep ǵımaraty qaıta jóndelip, Úkimet qaýlysymen tarıhı-mádenı eskertkishter tizimine alyndy. V.Savva atyndaǵy №9 jalpy bilim beretin mektep-lıseıdiń aýlasynda ornalasqan kezindegi orys-túzemdik mektep búginde «Tarıhı-ólketaný» murajaıy bolyp qaıta ashyldy. Atalǵan mektep-lıseı dırektorynyń orynbasary Nazgúl Ánesovanyń aıtýynsha, bala Turar Merkige kelgen soń áýeli mal baǵady. Al 1907 jyldan 1910 jylǵa deıin orys-túzemdik mektebinde bilim alady. «Turar Rysqulov Merkige kelgen soń, naǵashy atasy Qyrǵyzbaı ony orys-túzemdik mektepke oqýǵa beredi. Munda Turardyń Ivan Andreev degen ustazy bolǵan. Sol kisi áıeli ekeýi Turarǵa sabaq ber­gen. Negizinen munda 25 bala oqyǵan eken. Oqyǵan balalardyń ishinen keıinnen Turar Rysqulov, Qabylbek Sarmoldaev, Maq­sut Jylysbaev sııaqty elimiz­ge tanymal qaıratkerler shyq­­qan. Estelikterden oqyp-bilge­ni­mizdeı, Turar jas kúninen-aq orys tilin jetik bilgendikten, ozat oqýshy atanady. Ustazy Ivan Andreevtiń ózi bala Tu­rardy ózine jaqyn tartqan», deıdi Naz­gúl Ánesova.

Turar Rysqulov Merkidegi orys-túzemdik mektepti 1910 jyly jaqsy baǵamen bitirip, Qyrǵyz eliniń Pishpek qalasyn­daǵy birinshi dárejeli aýyl sharýashylyǵy mektebine oqýǵa túsedi. Odan keıin aıbyndy tul­­ǵanyń taǵdyryndaǵy eleýli kezeńder, taqsiret tartsa da taýy shaǵylmaǵan qaıratkerlik beles – Samara, Tashkent saparlary. 1916 jyldyń qasireti qazaq halqy úshin qaraly kezeńniń biri. Qazaq dalasynda ult-azattyq kóterilis bastalǵan kezde Turar Rysqulov Áýlıeata ýezindegi Merki aýylyna qaıta kelip, Aqkóz Qosanuly bastaǵan kóterilisshiler jaǵyna shyǵady. Sonda jıyrmadan endi ǵana asqan Turardyń tektiligine, qaıratkerligine súıingen Aqkóz Qosanuly oǵan bata bergen eken. Aqkóz batyr Turarǵa beripti degen bata, ıaǵnı «Shyraǵym, er­jetersiń! Qıyndyqtan, kedeı­likten qutylarsyń! Halqyńnyń mańdaıyndaǵy jaryq juldyzy bolarsyń», degen tilek sózi el ishinde áli kúnge deıin aıtylady.

Ulttyń tarıhyn biletin, oǵan qurmetpen qaraıtyn árbir azamat Merki jerine kelgende Turardaı tulǵanyń taban izi qalǵan mekendi kórýge asyǵady. Qazirgi V.Savva atyndaǵy bi­lim oshaǵynyń aýlasyndaǵy bul kóne ǵımarat tarıhtan tá­bárik retinde qalǵan qundy já­digerlerdiń biri. О́tken jyly Tu­rar Rysqulovtyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı osy mura­jaıda birqatar rýhanı sharalar uıymdastyrylǵan. Sonymen qatar mektep oqýshylarynan quralǵan «Jas turartanýshylar» klýby jumys isteıdi. Klýb músheleriniń árqaısysy Turar Rysqulovtan bastap, barlyq Alash qaıratkerleri týraly aıt­qanda, eriksiz súısinesiń.

Merkidegi orys-túzemdik mektebinde Turar Rysqulovpen qatar oqyǵan azamattar týraly derekter kóp bolmasa da, bar. Arhıv derekterine súıen­sek, Maqsut Jylysbaev, Qa­byl­bek Sarmoldaev, Úsip Sa­ty­­­baldınov, Turdaly Toq­baev, Rahmanqul Oryntaev, Sá­­­dýaqas Jamansartov jáne Qalysh Hodjabergenov sııaqty azamattardyń bala kúninde qatar júrip, birge oqyǵanyn kórýge bolady. Bul kisilerdiń bári de keıinnen Áýlıeata óńirinde jaýapty qyzmetter atqarǵan eken. О́kinishke qaraı, olardyń keıbiri saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Jalpy, «Tarıhı-ólketaný» mu­rajaıy úsh bólmeden turady. Búginde barlyq bólmeler tıi­sinshe jabdyqtalǵan. Mun­da Turar Rysqulovtyń eńbek­teri, fotosýretteri, túrli bu­ıym­­­darmen qatar Muhtar Áýezov, Sherhan Murtaza syndy qalam­gerlerdiń shyǵarma­lary jáne tulǵa týraly jazylǵan kóptegen eńbekter jınaqtalǵan. Sonymen qatar qabyrǵalarǵa 1937 jyl­dyń oıranynda jazyqsyz ja­pa shekken ultymyzdyń 600 qaı­ratkeriniń esimderi jazylǵan taqtalar ilingen. Sol sııaqty munda Merki óńirinen shyqqan Asanbaı Asqarov sııaqty kór­nekti tulǵalarǵa da qatysty má­­limetter bar. «Kún saıyn mu­­­ǵalimder de, oqýshylar da murajaıǵa kelip turady. Turar Rysqulov sııaqty bıik tulǵanyń Merki jerinde oqyǵany biz úshin árdaıym maqtanysh. Murajaıǵa elimizdiń árbir óńirinen syıly qonaqtar da kóp keledi. Qazirgi kezde atalǵan murajaı aýdan ákimi Meıirhan О́mirbekovtiń, Qazaqstannyń Eńbek Eri Muqash Eskendirovtiń demeýshiligimen jóndeýden ótip, jabdyqtaldy. Sonymen qatar murajaıda Turar Rysqulov otyrǵan er-toqym bar. Ony bizge Maqsut Jylysbaev atamyzdyń inisi Baıseıit Jylys­baev tapsyrdy. Bul er-toqym da murajaıymyzdyń baǵa jetpes baılyqtarynyń biri», deıdi Nazgúl Ánesova.

Turar Rysqulovtyń taǵdy­ryndaǵy barlyq belestiń bas­taýy Merkidegi orys-túzem­dik basta­ýysh mekteptiń bol­ǵa­ny shyn. Oǵan deıin de ómir­diń san ótkelderinen ótken óne­­geli tulǵanyń kóz­qara­syn qalyp­tastyrǵan, rýhyn shyń­daǵan bul mektep – búginde óńir­degi ǵana emes, eli­miz­degi rýhanı orta­lyq­tyń biri. Turar taǵdyry Muh­­tar Áýe­zovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy», Temirǵalı Nur­ta­zınniń «Tu­rardyń anty», Sher­han Mur­tazanyń «Qyzyl jebe» shyǵar­malarynda jan-jaq­ty kórinip, týǵan halqynyń jadyn­da taǵy­lym bolyp berik ornady.

Jambyl oblysy