Oblystyq memlekettik arhıv basshysynyń orynbasary Qanshaıym Maqajanovanyń málimetinshe, 1930-ynshy jyldardyń basyndaǵy asharshylyq náýbetine qatysty aıǵaqtar oblystyq memlekettik arhıvinde 20-30- jyldarǵy qujattarynda saqtalǵan.
Iаǵnı, bul arhıvtik málimetter Keńes ókimeti tusynda uzaq jyldar «Asa qupııa», «Qupııa» rejıminde saqtalyp, zertteýshilerge berilmegen.
Qazirgi kezde bul qujattarǵa qoljetimdi. Mysaly, 1929 jyldyń qańtarynda Pavlodar okrýginde 1 mıllıon 300 myń put astyq daıyndaý týraly aılyq tapsyrmanyń tek 139 myń 68 puty ǵana daıyndalǵan. Bılik tapsyrmany oryndaýdy talap etse, sharýalar asyra-siltep, eselengen jospardyń qabyldanýyna qarsylyq tanytady.
1930 jylǵy 30 tamyzdaǵy Pavlodar aýdandyq komıtetine joldanǵan hatta Demıanovka aýyly turǵyndarynyń: «Astyq daıyndaý bastaldy, endi mine, oıǵa qonymsyz jospar berilip otyr. Jospardy jalǵan derekterdi basshylyqqa alǵan, mısyz adamdardyń daıyndaǵany kórinip tur» degen málimdemesi baıandalady.
Jergilikti «belsendilerdiń» qoldaýymen ujymsharlar men jekemenshik sharýalardyń astyqtaryn túk qaldyrmaı, tuqym jáne taǵam retinde paıdalanýǵa arnalǵandaryn da kúshtep alyp qoıyp otyrǵan.
OGPÝ okrýgtik bóliminiń 1930 jylǵy 7 naýryzdaǵy aqparattyq hatynda: «Naqty derekter boıynsha Ertis aýdany Novo-Alekseevka aýyldyq Keńesiniń brıgadasy tuqymdy daıyndaýdy qylmystyq jolmen júzege asyrǵandyǵy anyq. Bir qyl qaldyrmaı tartyp alǵan. Adamdardy tutqynǵa alyp, tipti atýǵa deıin barǵan», - delingen.
Et, maı jáne t.b. mal ónimderin daıyndaý jumystary da osyndaı repressııalyq ádistermen júzege asyrylǵan.Eger 1928 jylǵy 1 qazanda okrýgte barlyǵy 2 myń 583 sharýashylyqty biriktirgen 177 ujymshar bolsa, 1930 jylǵy 1 qańtarda 15 myń 55 sharýashylyqtyń basyn biriktirgen 339 ujymshar bolǵan.
Kúshtep ujymdastyrýmen qatar kýlaktardyń múlikterin tárkileý saıasaty qatań júrgizildi. 1930 jylǵy 19-20 aqpanda osyndaı úshtik Maksım Gorkıı aýdany boıynsha 213 jáne Tereńkól aýdany boıynsha 202 baı-kýlak sharýashylyqtaryn Pavlodar okrýgi men aýdandarynan tys jerlerge kóshirý týraly qaýly qabyldaıdy.
Sóıtip 1930 jylǵy 16 naýryz jaǵdaıynda-aq okrýgte 117 sharýa qojalyǵy joıylady. Kýlaktardyń múlikterin tárkileý úderisinde shekten tys asyra silteýshilik oryn aldy, buǵan orta tap ókilderi de túsip ketip jatty. -Asharshylyq týraly málimetter 1930 jylǵy qujattarda tirkele bastaǵan. 1930 jylǵy 20 qańtarda OGPÝ Pavlodar okrýgtik bólimi: «Azyq-túliktiń bolmaýynan ashtyq oryn alǵan jerler bar. Ashtyqtyń saldarynan Sıýrýpa aýdany turǵyndary jappaı kóshe bastady. Aýdannan aýyldyq keńesterge aıtpastan qora-qopsysyn jáne turmystyq kerek-jaraqtaryn, úılerin tastap, Pavlovka kentinen 34 sharýa qojalyǵy, Svobodnyı kentinen 21 sharýa qojalyǵy ketip qalǵan» dep habarlaıdy,-deıdi Qanshaıym Maqajanova.
Al, 1932 jylǵy 31 qańtarda BK(B)P Pavlodar aýdandyq komıtetiniń bıýrosy myna jaǵdaıdy jarııa etedi: «a) qazaqtar arasynda asharshylyqtan 498 adamnyń ólgendigi týraly fakti bar; b) ujymshar músheleriniń ashtyqtan ıt, mysyq etin, qoı terisin jáne tipti adam etin de jegendigi týraly málimet bar; v) ujymsharlar ydyrap, ashtyqtyń saldarynan mal jappaı qyrylýda, 1-shi, 2-shi aýyldarda 627 mal basynan bar-joǵy 36, al №11-shi aýylda 2 myń 396 bastan 806 bas qana qalǵan».
Aýyl «Saǵynaı» jáne Kóshen-Shúrek» rýlarynan turady. Komıssııa «Saǵynaı» rýynyń ornalasqan jerin zerttep, jerlenbegen 44 máıitti anyqtady.
«Kóshen-Shúrek» rýynan qalǵandar «Saǵynaı» rýynyń ornalasqan jerine kóshirilgen, Kóshen-Shúrekterde 30-dan astam jerlenbegen máıit qalǵan. Jerlenbegen máıitterdi qorymǵa jıi tastap otyrǵan, al buǵan shamalary kelmegende mal qoraǵa aparyp tastaı bergen. №14 jáne №15 aýyldardyń kóptegen úılerinde adamdardyń barlyǵy derlik tósekterinde jatyr. Ashyqqandardyń kópshiligi teriniń qıqymdarymen qorektenýde. Jerlenbegen máıitter sany - 12». BK(b)P
Pavlodar aýdandyq komıtetiniń komıssııasy aýdanda ashyqqan 4 myń adamdy anyqtaǵan. Ashtyq jyldary isherge as tappaı teńselgen aýyl halqy ólmestiń kúnin izdep Pavlodarǵa jáne Reseıdiń kórshiles óńirlerine bas saýǵalady. Onyń kóbi qazaqtar bolatyn.
«Kúz, qys boıy Sibir jaqqa aýdan turǵyndarynyń 50%-dan astamy bas saýǵalap ketken, búgingi kúni ujymsharlardyń kóbinde negizgi jumys kúshin áıelder quraıdy, №1, 6-nshy aýyldarda azyn-aýlaq aqsaq-toqsaqty qospaǵanda, birde-bir turǵyn qalmaǵan» - delinedi BK(b)P Pavlodar aýdandyq komıtetiniń 1932 jylǵy 2 aqpandaǵy telegrammasynda.
Arhıv qujattarynda 1931 jylǵy 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha Pavlodar aýdanynda 11 myń aýla bolsa, 1932 jyldyń 1 sáýirine qaraı olardyń sany 3 myńǵa jeter jetpes bolyp qalǵan.
1932 jylǵy 26 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha quramyna Pavlodar oblysy aýmaǵynyń kóp bóligi kirgen Shyǵys Qazaqstan oblysynan 142 myń 932 adam basqa jaqqa qonys aýdarǵan, bul 35 myń 733 sharýashylyqty qurady.
Qujattarda 1932 jylǵy naýryzdan bastap Novosibirden Pavlodar stansııasyna kún saıyn bes vagon adam kelip turǵan. «Ashtyqtan bas saýǵalap, qonys aýdarǵandardyń keri aǵylýy Pavlodardy adamǵa lyq toltyrdy. Qala men temir jol stansııasyna baspanasy, ne isherge asy joq ash-jalańash, jalań aıaq myńdaǵan adam jınaldy. Eń aıanyshtysy - balalardyń bir úzim nan taba almaı qala ishin sharlap júrgenderi» jazylǵan.
-Halqymyzdyń basynan ótken qasirettiń jansyz kýágerleri - arhıvtik qujattar. Bul qujattardy tebirenbeı, tolqymaı oqý, zerdeleý tipti múmkin emes. Asharshylyq jyldary Pavlodar qalasyna da aýyr soqqy, umytylmas qasiret ákeldi. Ashtyqtan qutylý joldaryn izdegen aýyl turǵyndary qalaǵa qaraı aǵylyp jatty. Onyń ústine buryn Sibir ólkesine qonys aýdaryp, keıin ol jaqtan elge ákimshilik sharalarymen qaıta keri qaıtarylǵan adamdardy ornalastyrýda da kóptegen jaılar týyndaǵan,-deıdi Q. Maqajanova taǵy da arhıv qujattarynan úzindi keltirip.
Pavlodar oblysy