Ýaqyt poıyzy qazaqty aldymen feodalızm beketinen bir, keıin sosıalızm perronynan eki túsirip, endi kelip kapıtalızm stansasynda aıaldap tur. Osy kezeńderdiń qaı-qaısysy bolsyn halqymyz úshin ońaıǵa soqqan joq. Úmitti kúdik, qýanyshty qorqynysh jeńgen sátter az emes. Sondyqtan bolar, keı otandasymyz otyryp alyp, «egemendik elimizge ne berdi?» dep oıǵa batady. Berdi. Áli de berip keledi. Eń aldymen ótkenge úńilip, tarıhymyzdy tarazylap aldyq. Jańasha kózqaras paıda boldy. Zerdelegen saıyn qandy qasap jyldary saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń sanyn tolyqtyryp, aqtalmaǵan tulǵalardy aqtap alyp jatyrmyz. Olardyń tizimi de jyl ótken saıyn arta túsýde...
KSRO Ishki ister mınıstrliginiń esebi boıynsha 1921-1953 jyldar aralyǵynda Keńes Odaǵy aýmaǵynda kontrrevolıýsııalyq qylmysy úshin 3 777 380 adamǵa sot úkimi shyǵarylyp, sonyń 642 980-i ólim jazasyna kesilipti. О́tken júz jyldyqtyń qan sorǵalaǵan jylnamasy osylaı deıdi. Táýelsizdik jyldary elimizde jaryq kórgen 14 «Azaly kitapta» kúshtep ujymdastyrýǵa, tárkileýge, otyryqshylandyrýǵa qarsy bas kóterip, jazyqsyz jazalanǵan 146 400 otandasymyzdyń tizimi keltirilip otyr. Osy tusta biz «shash al dese, bas alatyn» zulmat jyldardyń shyndyǵyna úńilip, shań basqan arhıvterge shyraq ala kirgen ǵalymdar pikirine qulaq túrgen bolatynbyz.
– Saıası qýǵyn-súrgin tarıhyn zertteý KSRO kóleminde qaıta qurý jyldary bastalǵanymen, sodan beri barlyq postkeńestik elderdi qosa alǵanda osy másele tarıhyna tolyqqandy jaýap beretin birde-bir irgeli tarıhı zertteý joq. Munyń negizgi sebebi – qýǵyn-súrgin tarıhyna qatysty muraǵat qujattarynyń negizinen áli kúnge deıin jabyq bolýy. Jalpy, saıası qýǵyn-súrgin tarıhy degende kópshiligimiz 1937-1938 jyldardaǵy stalındik jappaı qýǵyn-súrgindi kóz aldymyzǵa elestetemiz. Túbirimen alyp qarasaq, saıası qýǵyn-súrgin tarıhy Qazan tóńkerisinen bastalady jáne ár kezeńde ártúrli sıpatqa ıe bolyp otyrdy. KSRO-daǵy qýǵyn-súrgin zardabyn, adamzat balasyna qarsy jasalǵan qatygezdik sıpaty men kólemin dúnıe júzindegi qasiretpen salystyrýǵa kelmeıdi. Mundaı qatygezdik jahanda buryn-sońdy bolǵan emes, – deıdi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sábıt Shildebaı.
Ǵalymnyń aıtýynsha, saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy ishinara aqtaý sharalary 1953 jyly KSRO kósemi I.Stalın ómirden ozǵan soń ókimet basyna kelgen N.Hrýshevtiń tarapynan bastaý alady. Saıası tutqyndardy aqtaý aldynda tutqyndarǵa keshirim berý sharalary júrgizildi. 1953 jyly 27 naýryzda KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń «Amnıstııa týraly» jarlyǵynan keıin 3 aı muǵdarynda sottalý merzimi 4 jylǵa deıingi 2,5 mln tutqyn bostandyqqa shyqty. О́kinishtisi sol, bul keshirim saıası tutqyndarǵa berilmegen kórinedi. 1954 jyly oryn alǵan Keńgir kóterilisi de osy árekettiń saldary edi. Bul kóterilis saıası tutqyndar máselesin qaıta qaraýǵa qozǵaý salyp, 1954-1956 jyldary eńbekpen túzeý lagerleriniń bas basqarmasyna (GÝLAG) qarasty bostandyqtan aıyrý oryndaryndaǵy saıası tutqyndardyń sany 467 myń adamnan 114 myń adamǵa deıin azaıdy.
Ishki ister mınıstri L.Berııanyń kózi joıylǵan soń jazyqsyz japa shekkenderdi aqtaý máselesi oń baǵyt alady dep kútilgenimen, atalǵan sharalar asa qıyn jaǵdaıda júrgizildi. 1953 jyly Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń shilde plenýmynda (KOKP OK) KSRO Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy G.Malenkov «Stalınniń jeke basyna tabynýshylyǵy» degen uǵymdy aınalymǵa engizip, kóp uzamaı, Keńes armııasynyń tutqyndaǵy 54 generaly men admıraly aqtalǵan bolatyn. Bul saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardy aqtaýǵa qatysty jasalǵan alǵashqy qadam edi.
1953 jyly 1 qyrkúıekte KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵy boıynsha KSRO Joǵarǵy soty KSRO Bas prokýrory A.Rýdenkonyń usynysymen Birikken memlekettik saıası basqarma (OGPÝ) kollegııasynyń sheshimderin qaıta qaraý quqyǵyna ıe boldy. Araǵa bir jyl salyp 1954 jyly mamyrda «Kontrrevolıýsııalyq qylmysy» úshin sottalǵandardyń isin qaıta qaraıtyn ortalyq komıssııa jumysqa kiristi. Osylaısha jappaı saıası qýǵyn-súrgin kezinde japa shekken kórnekti qoǵam, memleket, ásker, óner, ádebıet pen mádenıet qaıratkerlerin aqtaý sharalary 1954-1956 jyldary qolǵa alynǵan edi. Bir ókinishtisi sol, bul jumys qolǵa alynǵan tusta tutqynǵa alynǵan qaıratkerlerdiń basym bóligi áldeqashan ómirden ozǵan bolatyn.
N.Hrýshev eldegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdy ózgertýge tyrysyp, 1956 jyly 25 aqpanda Máskeýde ótken KOKP-nyń HH sezinde «Jeke basqa tabynýshylyq pen onyń zardaptary týraly» baıandama jasaıdy. Osylaısha «Hrýshev jylymyǵy» atanǵan tarıhı kezeń bastalyp, jazyqsyz jandardy aqtaý jumystary jalǵasty. Kópshiligi aqtalyp, otbasy músheleri qamaýdan bosaǵanymen, saıası tutqyndardyń sany azaıa qoıǵan joq.
Qaıta qurý jyldarynda da osy saıası qýǵyn-súrgin tarıhyn qaıta qaraý máselesi kóterildi. 1990 jyly tamyzda KSRO prezıdenti M.Gorbachevtiń «20-50 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrginniń barlyq qurbandarynyń quqyqtaryn qalpyna keltirý týraly» jarlyǵy jarııalandy. Onda «Kúshtep ujymdastyrý kezinde jazyqsyz zardap shekken, túrmege qamalǵan, otbasylarymen birge kúnkóris qarjysynsyz, daýys berý quqyǵynsyz, tipti bas bostandyǵynan aıyrý merzimi jarııalanbastan qııandaǵy aýdandarǵa kóshirilgen sovet adamdarynan ádiletsizdik tańbasy osy kezge deıin alynǵan joq. Dinı sebepter boıynsha qýdalanǵan din ókilderi men azamattar aqtalýǵa tıis», dep uzaq jyldar boıy aqtalmaı kelgen adamdardyń isin qaıta qaraýǵa jol ashyldy. Al «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań egemen elimizde 1993 jyly 14 sáýirde qabyldanyp, keıin oǵan 2018 jyly 2 shildede ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen bolatyn.
– Bul zań osy ýaqytqa deıin óz deńgeıinde jumys istemeı keledi. Oǵan qoǵam ókilderiniń azamattyq belsendiliginiń tómendigi men Qazaqstandaǵy osy máselege qatysty muraǵattardyń jabyq bolýy sebep bolyp otyr. Bıyl 25 aqpanda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine qarasty Ǵylym komıtetiniń tóraǵasy J.Qurmanǵalıevanyń «1920-1950 jyldardaǵy keńestik sottan tys qýdalaý organdarynyń zańsyz is-áreketterine qarsylyq bildirýdiń ulttyq spesıfıkasyn, áleýmettik sebepterin zerdelep, tujyrymdama qalyptastyrý boıynsha jumys tobyn qurý týraly» buıryǵy shyǵyp, arnaıy jumys toby qyzmetine kiristi. Alaıda qupııa belgisi soǵylǵan qujattar tolyǵymen ashylyp bitken joq. Qýǵyn-súrgin tarıhyna qatysty muraǵat qujattary zertteýshiler úshin túgelge jýyq jabyq. Oǵan jaýapty organdardyń bul máselege qatysty ustanymy bizge belgisiz. Sondyqtan memlekettiń arhıv isine qatysty saıasaty qaıta qaralýy qajet. Úkimetke tikeleı baǵynyshty Arhıv basqarmasy qurylyp, barlyq arhıv mekemeleri osy basqarmaǵa baǵyndyrylýy tıis, – deıdi S.Shildebaı.
Onyń aıtýynsha sottalǵan adamdardyń naqty sanynyń belgisizdigi sııaqty, naqty aqtalǵandardyń da sany belgisiz. Ol úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurylyp, osy baǵytta uzaq jyldar boıy irgeli zertteý jumysyn júrgizý qajet. Bul jumys muraǵat máselesiniń sheshilýine de tikeleı baılanysty bolyp otyr.
Osy másele týraly L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Araılym Musaǵalıeva da oı bólisti. Onyń aıtýynsha, elimizde «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldanǵannan beri bas-aıaǵy 7693 qylmystyq is qaralyp, 10938 adam aqtalsa, sonyń 2415-i 1997 jyly aqtalǵan eken.
– 1989 jyly KOKP OK janyndaǵy Marksızm-lenınızm ınstıtýtynyń qazaq fılıalyndaǵy partııa muraǵatynyń qyzmetshileri qupııa qorlardy ashý týraly jumys tobyn qurdy. Sonyń nátıjesinde saıası bólimder men basqarmalardyń 9, partııalyq jáne komsomol oqý oryndarynyń 11 qorynyń, Búkilodaqtyq Kommýnıstik (bolshevıkter) partııasynyń fraksııasyndaǵy 40 qordyń qupııasy ashyldy. Bul rette, táýelsiz elimizdiń muraǵattarynda saqtalǵan qujattardyń qupııasyn ashý kezinde «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zańnyń úlken ról atqarǵanyn aıtý qajet. Elbasy N.Nazarbaevtyń bastamasymen zańdy aktilerdiń, úkimettik, partııalyq jáne basqa organdardyń, sonymen qatar vedomstvolyq aktilerdiń qupııasyn ashý boıynsha vedomstvoaralyq komıssııa quryldy. Bul jumys 1999 jylǵa deıin júrgizilip, keıin toqtap qaldy. Sondyqtan barlyq qupııa qujat tolyq ashylyp bitti dep aıta almaımyz. Quzyrly organdardyń muraǵattarynda saqtalǵan qupııa qujattar áli de bar. О́kinishke qaraı oǵan osy organdar múddeli bolmaı otyr, – deıdi A.Musaǵalıeva.
Bet qattalyp jatqanda: Bul – kúni buryn jazylyp qoıǵan maqala edi. Oraıy kelip, ózgeshe túıindeýdiń sáti tústi. Kúni keshe Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine oraı jarııalaǵan Úndeýin aıtyp otyrǵanymyz ǵoı. Jaǵymdy habar janymyzdy jadyratty. Prezıdenttiń tapsyrmasymen tarıhı ádildikti qalpyna keltirý maqsatynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaıy memlekettik komıssııa qurylatyn boldy. Bul bastama aqtańdaq jyldarda aqtalmaı qalǵan arystarymyzdyń isine sáýle túsirip, qozǵaý salady degen senimdemiz. Sebebi ótkenge taǵzym, keleshekke adaldyq tanyta bilgen kezde ǵana aqıqat ashylady, ádildik ornaıdy. Prezıdenttiń Úndeýinen osyndaı oı túıdik.