«Qazarhıv» basqarmasy qajet

Prezı­den­t arhıvinen basqa arhıvter­diń bar­lyǵyn Mádenıet jáne sport mı­nıs­tr­­­ligine baǵyndyrý – qısynsyz re­for­manyń kórinisi. Bizdiń oıymyzsha, Premer-Mınıstr men Úkimet apparatyna tikeleı baǵynatyn Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń janyndaǵy «QAZARHIV» respýblıkalyq bas­qar­­masy qurylyp, oǵan barlyq res­pýb­­lıkalyq jáne jergilikti arhıvter jelisi baǵyndyrylýy tıis. Arhıv bas­qarmasynyń basshysynda arnaıy bilim jáne memlekettik múdde turǵy­synan áre­ket etetin bilik bolǵany jón. Áli esim­de, kezinde, Hasanaev Ma­rat  syndy myq­ty arhıv mamany bolǵan edi. Bul salany son­daı myqty mamandardyń biriniń bas­qarǵany jón dep bilemiz. О́kinishke qa­raı, sol aǵamyzdan keıin Ortalyq mem­lekettik arhıvin ártúrli sala ma­mandarynyń basqaryp kele jatqa­nyn kó­zimiz kórip júr.

«Qazarhıv» basqarmasyn qurý ıdeıa­­sy bizge kókten kelgen joq. Jeke bas­qarmanyń qajettigi osy júıe tarıhyn saralaý barysynda aıqyndalyp otyr. 1921 jyldyń 1 qyrkúıeginde QAKSR Aǵartý halkomatynyń Akademııalyq or­talyǵyna baǵynatyn Orynbor-Torǵaı arhıviniń negizinde Respýblıkanyń Or­ta­lyq ólkelik arhıvi memlekettik me­kemesi quryldy. Mine, osy kezden bas­tap, Qa­zaq­standa ortalyqtandyrylǵan arhıv júıesiniń qalyptasý tarıhy bas­talady. 1922 jyly 24 qańtarda QAKSR Aǵartý halkomatynyń Kollegııasy atal­­­­­­ǵan arhıvtiń erejesin bekitip, ta­rı­­hı mańyzy bar qujattardy jınaý men saqtaý júıesi jolǵa qoıyldy. Al 1923 jyly 7 aqpanda Qazhalkomkeńes tór­aǵasy Sáken Seıfýllın «Keńestik jáne koo­peratıvtik mekemelerdiń QKSR Orta­lyq arhıvi men onyń bólimderine arhıv materıaldaryn ótkizý tártibi týraly nusqaýlyǵyn» bekitip, qor jınaqtaýdyń biryńǵaı tártibi jasaldy. 1923 jyly 26 sáýirde QazOAK-niń №39 qaýlysymen «Qyrrespýblıkanyń Ortalyq Arhıvi týraly ereje» jáne №40 qaýlysymen «Gýbernııalyq Arhıv Bıýrolary týraly ereje» bekitilip, Ortalyq arhıv QazOAK qaraýyna berildi jáne bir mezette RKFSR Ortalyq arhıviniń bólimi bolyp esepteldi.

1924 jyly qazanda Túrkistan Res­pýb­lıkasy ulttyq terrıtorııalyq aýmaq­tarǵa bólingennen keıin, TAKSR-ge qarasty bolǵan Syrdarııa jáne Je­ti­sý oblystyq arhıvteri QAKSR Orta­lyq arhıvi júıesine qosylǵanymen, sol kezdegi osy eki úlken oblystyń (qa­zirgi tórt oblystyń) 1918-1924 jyl­dar­daǵy tarıhyna qatysty mańyzdy qujattar О́zbekstan respýblıkasynda qalyp qoıdy. Keńes zamanynda bul qujattardyń kópshiligi jabyq bolsa, keıingi jyldary ózbek taraby arhıvterin tars jaýyp, qazaq tarıhshylary túgili, ózbek tarıhshylarynyń ózin kirgizbeı otyr. Bul da sheshýdi qajet etetin ózekti másele!

1930 jyly Ortalyq arhıv QazOAK qaramaǵyndaǵy QAKSR Ortalyq arhıv basqarmasy (OAB) bolyp qaıta qu­rylyp, oǵan respýblıkadaǵy barlyq arhıv isterin basqarý júkteldi. OAB-yn joǵarǵy memlekettik bılik organy bolyp tabylatyn QazOAK Prezıdıýmy taǵaıyndaıtyn meńgerýshi basqardy. 1936 jyly 15 qańtarda QazOAK be­kit­ken jańa erejege sáıkes, OAB QazOAK Prezıdıýmy janyndaǵy Ǵy­lym komıteti qaraýyna berildi. Bul kezde Ǵylym komıtetin S.Meńdeshev basqaratyn edi. OAB-na oblystyq, ok­rýgtik jáne aýdandyq atqarý komı­tet­teriniń janyndaǵy arhıv bıýrolary baǵyndyryldy.

Avtonomııaly Qazaq Respýblıka­synyń odaqtas respýblıka bolyp qaıta qurylýynan keıin, 1937 jyly 10 aqpanda QKSR OAB-y QAKSR HKK janyndaǵy Qoryqtar men tarıhı eskertkishterdi qorǵaý basqarmasynyń qaraýyna berildi. Bir qyzyǵy, bul kezde taǵy da basqarma bastyǵy S.Meńdeshev bolatyn. Bul da óz kezeginde arnaıy zertteýdi qajet etetin tarıhı taqyryp bolyp tabylady.

1937 jyly mamyrda bastalǵan jap­paı qýǵyn-súrgin sharalarynyń zań­dy nátıjesi retinde, 1938 jyly 14 qyr­kúıekte OAB men onyń jergilikti organdary QKSR Ishki ister halkomaty qaraýyna berilse, 1939 jyly 14 mamyrda OAB-y QKSR IIHK-nyń arhıv bólimi bolyp qaıta quryldy. 1942 jyldyń qańtarynan bastap QKSR IIHK-nyń ar­hıv bólimi – memlekettik arhıvter bó­limi bolyp qaıta atalsa, 1944 jyly 4 aq­panda QKSR IIHK-niń Memlekettik arhıvter basqarmasy bolyp, 1946 jy­ly 11 aqpanda QKSR IIHK-niń Arhıv bas­qarmasy bolyp qaıta quryldy. Iаǵnı 1937-1953 jyldardaǵy stalındik jappaı qýǵyn-súrginge ushyraǵan qoǵam jáne memleket qaıratkerleriniń, myńdaǵan jazyqsyz adamnyń isteri IIHK qara­ýynda boldy.

1953 jylǵy 5 naýryzdan keıin ishinara bastalyp, KOKP-nyń HH sezinen keıin jappaı júrgizilgen aqtaý sharalarynan keıin, qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń isteri men oǵan qatysty qujattar men materıaldardy tolyǵymen IIM-nen bólinip shyqqan Memlekettik qaýipsizdik komıteti (1954 jyly) qara­ýyna alý jumystary aıaqtalǵan soń, 1960 jyly QKSR IIM-niń Arhıv basqarmasy (AB) QKSR Mınkeńesiniń qaraýyna to­lyǵymen ótkizildi.

1972 jyly 27 qarashada QKSR Mın­­­­keńesiniń AB-y QKSR Mınkeńesi janyn­daǵy Bas arhıv basqarmasy (BAB) bolyp qaıta qurylyp, onyń qara­ýyna Ortalyq memlekettik arhıvtiń ǵy­ly­mı-tehnıkalyq qujattary, QKSR kı­no-fotoqujattary men dybystyq jaz­ba­larynyń ortalyq memlekettik arhıvi, 19 oblystyq memlekettik arhıvi men oblystyq arhıvterdiń 30-dan astam fılıaldary berildi.

QKSR-niń 1990 jyly 20 qarashadaǵy «Qazaq KSR-de memlekettik ókimet pen basqarý qurylymyn jetildirý jáne Qazaq KSR Konstıtýsııasyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańymen QKSR Mınkeńesi QKSR Mınkabıneti retinde qaıta qurylǵan soń kóp uzamaı, 1991 jyly 18 sáýirde burynǵy BAB-y QKSR Mınkabıneti janyndaǵy Bas arhıv basqarmasy (1991-1993) bolyp qaıta quryldy. Bas arhıv Mınkabıneti tikeleı basshylyq etetin QR-nyń memlekettik basqarý ortalyq organy bolyp tabyldy. Ortalyq muraǵattar júıesin Ortalyq memlekettik arhıv, Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar jáne dybys jazba arhıvi, Ortalyq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq qujattar arhıvi qurady.

Mınıstrler kabınetiniń 1993 jylǵy 17 mamyrdaǵy qaýlysyna sáıkes, BAB Mınkabıneti janyndaǵy Muraǵattar jáne qujattama bas basqarmasy (Bas muraǵat basqarmasy) 1993-1995) bolyp qaıta qurylyp, osy jyly 2 jeltoqsanda basqarma týraly ereje bekitildi. Osy kezeńde táýelsiz Qazaqstandaǵy arhıv isiniń damýyna M.Hasanaev kásibı ma­man retinde kóp eńbek sińirdi. 1974 jy­ly Máskeýdiń tarıhı-arhıv ınstıtý­tyn bitirgen soń, 1974-1979 jyldary Ortalyq memlekettik arhıvte ǵy­ly­mı qyzmetker, ınspektor, aǵa ıns­pek­tor bolsa, 1979-1994 jyldary arhıv dırektory bolyp istegen ká­sibı maman 1994-1996 jyldary Bas mu­ra­ǵat basqarmasynyń bastyǵy bolyp ju­mys istedi. Osy kezeńde jabyq jatqan kóptegen qor ashylyp, tarıhshylardyń nazaryna usynyldy. Ulttyq arhıv qo­ryn qalyptastyrý men saqtaý, olardy esepke alý men tekserý, qor qujattaryn paıdalaný men ǵylymı turǵydan ja­rııalaý úrdisi qa­lyptasty. Tikeleı Úki­met qaramaǵynda bolǵandyqtan, basqarma basshysynyń mártebesi – arhıv isin óz deńgeıinde uıymdastyrýǵa, arhıvke qa­jetti qarajat kózderin bólýge yńǵaıly bolǵan edi.

1996 jyly 29 qazanda Bas muraǵat basqarmasy taratylyp, onyń qyzmeti Ortalyq memlekettik muraǵatyna beril­di. Bul qadam – arhıv isiniń artqa ketýine eleýli yqpal etti. Odan keıingi ýaqytta Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq keli­­sim mınıstrliginiń Muraǵattar men qu­jat­tamany basqarý jónindegi komıteti (1999-2004), Mádenıet, aqparat jáne sport mı­nıstrliginiń Aqparat jáne mu­raǵat komıteti jáne taǵy basqa san qubylǵan arhıv júıesin basqarý organy, aqyrynda, 2014 jyly 23 qyrkúıekte bekitilgen «Má­denıet jáne sport mınıs­trligi týraly erejege» sáıkes múldem joıy­lyp, ortalyq memlekettik arhıvter osy mınıstrlikke, jergilikti arhıvter jergilikti atqarý organdaryna ba­ǵyndyryldy.

Osyndaı reformalardyń áserimen, arhıv isi bul salany tereń túsine ber­meıtin mınıstr men jergilikti jer­lerdegi ákim­dikterdiń quzyryna berilip, arhıv isiniń aqsap jatqany baıqalady. Kóptegen arhıvte qujattardy saq­taý tártibine sáıkes dezınfeksııalaý ju­mystarynyń óz deńgeıinde júrgizil­megenine biraz jyldyń júzi bolypty. Sondyqtan da osy salanyń qyr-syryn biletin jáne arhıv isiniń memlekettik tarıhı mańyzyn túsinetin, úkimet mú­she­si bolyp tabylatyn kásibı maman basqaratyn Úkimet janyndaǵy «Qazarhıv» basqarmasyn qurý jón dep bilemiz.

Ekinshiden, arhıv – memlekettiń ót­ken tarıhy ǵana emes, onyń bola­shaq damý jolyn aıqyndaýǵa, onyń ter­rıtorııalyq tutastyǵy men memlekettik negiziniń be­rik bolýyna qyzmet etetin júıe! My­saly, 1924 jyly Qazaq respýblıkasy TAKSR-nen ózine qosylýy tıis jerlerdiń 1/3-nen aıyrylyp qalsa, búgingi tańda 1925 jylǵy aýmaǵynyń shamamen 25 pa­ıyzyna jýyǵynan aıy­rylyp qalǵanyn baıqaýǵa bolady. Mine, osy máseleniń, kúni keshegi Sar­doba sý qoımasynyń ja­­rylýynan bol­ǵan apattyń aqıqatyn bi­lý úshin de arhıv­tiń mańyzy zor. HH ǵa­­syrdyń 20-jyldaryndaǵy О́zbekstan men Qa­zaq­stanǵa qarasty sý paıdalaný júıesi men sý joldarynyń kartalary Qazaq sý sharýashylyǵy basqarmasy qorynda jatyr.

Sondaı-aq Ortalyq memlekettik ar­hıvi qorynda saqtalǵan HVIII ǵasyrdan búgingi kúnge deıingi qujattar – bizdiń memlekettik qaýipsizdigimizdiń de negizi bolyp tabylady. Arhıv qoryndaǵy qundy terrıtorııalyq kartalar, sý sha­­rýashylyǵy júıesiniń kartalary, geologııalyq barlaý kartalary, aýyl sha­rýashylyq jerleriniń qoryna qatysty kartalar asa qundy. Mundaı kartalar arnaıy ruqsaty bar zertteýshilerge ǵana beriletin memlekettik qupııa bolýy tıis. Ásirese Memlekettik josparlaý komıssııasynyń qoryndaǵy qujattar sheteldik tarıhshylar túgili, arnaıy ruqsaty joq ózimizdiń tarıhshylarǵa da berilmeýi tıis dep esepteımiz. О́kinishke qaraı, munyń barlyǵyn da sheteldik zertteýshiler úshin ashyp qoıdyq.

Arhıv qujattaryn sıfrlandyrýdy JShS-ne berý bastamasynyń astarynda tek qana «qarjy ıgerý» máselesi jatqan joq. Biz muny aıqyn uǵynyp turmyz. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary AQSh-tyń Gýver ınstıtýty Reseıdiń negizgi ar­hıvteri qorlaryn tegin sıfrlandyrý arqyly sıfrlandyrylǵan qujattardy túgel ózderimen birge alyp ketkeni bú­ginde eshkimge qupııa emes. Arhıv qu­jattaryn sıfrlandyrý bastamasy aıasynda bizdiń syrymyz ben qyrymyzdy túgel bilýge baǵyttalǵan surqııa saıasat buǵyp jatqandaı. Sondyqtan biz osy máselege erekshe nazar aýdaryp, ulttyq arhıv qoryn talan-tarajǵa salýǵa jol bermeý qajet dep esepteımiz.

Úshinshiden, arhıvterdegi búkil qujat­ty bas joq, kóz joq sıfrlandyrý durys emes! Ol úlken shyǵyn ári maǵynasyz jumys. Sebebi mazmuny bir nemese kó­shirme qujattar óte kóp qaıtalanady. Bizdiń oıymyzsha, árbir arhıv janynan arnaıy ulttyq komıs­sııalar quryp, sol komıssııalar sheshimimen qujattardy sıfrlandyrǵan jón.

Tórtinshiden, arhıvterdegi qujat­tardy jappaı sıfrlandyrýǵa ushan-teńiz aqsha jibergenshe, qajetti qujattardy basyp-shyǵarý jáne jarııalaýǵa mańyz bergen durys. Mysaly, Qazaqstan Pre­zıdentiniń arhıvindegi Kırorgbıýro – Kırbıýro – Kırobkom – Kırkraıkom – Kazkraıkom – SK KPK qujattaryn baspadan basyp shyǵaratyn kez jetti dep esepteımiz. Bıýro men sekretarıat­ májilisteriniń hattamalaryn Re­seı­­­­de­gideı basyp shyǵarý asa qajet. So­ny­­men qatar partkonferensııalar men sezderdiń stenografııalyq esep­teri men olarǵa daıyndalǵan esep­tik materıaldar jınaqtaryn, ple­ným­dar­dyń stenografııalyq esepteri men qaý­lylaryn, materıaldar jınaǵyn túgel shyǵaratyn kez jetti. Aqshany osy sa­laǵa jibergen jón. Sol sııaqty Ortalyq memlekettik arhı­vindegi QazOAK pen Qazhalkom hattamalaryn túgel basyp shyǵarý qajet. Sondaı QAKSR Keńesteri sezderiniń, QazOAK sessııalarynyń, QKSR Joǵarǵy Keńesi men onyń sessııalarynyń ste­no­grafııalyq esepteri men olarǵa da­ıyndalǵan materıaldardy, qaýly-qa­rar­lary men sheshimderin túgel basyp shyǵarý qajet dep esepteımiz.

Mundaı jumystardy uıymdastyrý úshin, «Arhıv – 2025» baǵdarlamasy aıasynda qarajatty tek sheteldik mu­ra­ǵattardan qujat jınaýǵa ǵana jumsaı bermeı, ózimizdegi qujattardy ǵy­­­ly­mı aınalymǵa tartyp, tarıhı sana men memlekettik ıdeologııany qalyp­­tastyrýǵa yqpal etetin zertteý jumys­taryn júrgizgen jón.

Mine, osyndaı jumystar ult tarıhyn ǵylymı tanýdyń jańa belesine jol ashyp, arhıv qujattaryn sıfr­landyrýdyń jarqyn úlgisi bolmaq. О́ıtkeni bizdiń elimizdiń arhıvterindegi jarııalaý bólimderiniń jumysy óte ál­siz. Arhıv qujattaryn jarııalaýdy óz deńgeıine kóterý kerek dep oılaımyz.

Sábıt Shildebaı,

Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty