Yqpaldy tetik

«Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrý jaǵdaıynda quqyq qorǵaý zańnamasyn jańǵyrtý jáne reformalaý týraly

Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti N.Á.Na­­zar­baev besinshi sha­qy­rylǵan Qazaqstan Res­pýblıkasy Par­la­menti­niń úshinshi sessııasy ashy­lýynda sóılegen só­zinde Parlamenttiń jańa­ ses­sııasynyń «Qazaq­stan-2050»­ Ctrategııasyn iske asyrý jaǵdaıynda bastalyp jat­qanyn atap ótken bolatyn. Memleket basshysymen jarııa etil­gen negizgi toptamanyń biri quqyq qorǵaý zańnamasyn jańǵyrtý jáne reformalaý bolyp tabylady.

El Prezıdentiniń «Qazaq­stan-2050» Strategııasy Jol­daýynda jarııa etilgen negiz­gi tap­syrmalardyń biri – ult­tyq qu­qyqtyq júıeni jańǵyr­tý­­dyń ke­zekti kezeńi. Jańa Qyl­mystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qyl­mys­tyq atqarý jáne ákim­shi­lik quqyq buzýshylyqtar tý­raly ko­deksterdi qabyldaý qylmystyq jáne ákimshilik sot isin júrgizýdi sapaly reformalaýdy qamtamasyz etedi.

«Qazaqstan-2050» Strategııasyn iske asyrý jaǵdaıynda quqyq qorǵaý zańnamasyn jańǵyrtý jáne reformalaý týraly

Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti N.Á.Na­­zar­baev besinshi sha­qy­rylǵan Qazaqstan Res­pýblıkasy Par­la­menti­niń úshinshi sessııasy ashy­lýynda sóılegen só­zinde Parlamenttiń jańa­ ses­sııasynyń «Qazaq­stan-2050»­ Ctrategııasyn iske asyrý jaǵdaıynda bastalyp jat­qanyn atap ótken bolatyn. Memleket basshysymen jarııa etil­gen negizgi toptamanyń biri quqyq qorǵaý zańnamasyn jańǵyrtý jáne reformalaý bolyp tabylady.

El Prezıdentiniń «Qazaq­stan-2050» Strategııasy Jol­daýynda jarııa etilgen negiz­gi tap­syrmalardyń biri – ult­tyq qu­qyqtyq júıeni jańǵyr­tý­­dyń ke­zekti kezeńi. Jańa Qyl­mystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qyl­mys­tyq atqarý jáne ákim­shi­lik quqyq buzýshylyqtar tý­raly ko­deksterdi qabyldaý qylmystyq jáne ákimshilik sot isin júrgizýdi sapaly reformalaýdy qamtamasyz etedi.

Sońǵy jyldary quqyq qor­­ǵaý organdary men arnaıy qyzmet­terdiń mańyzdy re­formalary iske asyryldy.­ Barlyq kúsh qury­lymdary qyzmetkerlerin óz aýqymy boıynsha teńdesi joq attestattaý ótkizildi. Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin aqshalaı qarajat jáne zeınetaqy­men qamsyzdandyrý ósti. Quqyq qorǵaý organdary jáne arnaıy qyzmetter jumysynyń quqyqtyq bazasy únemi jetildirilip turady.

Máselen, sońǵy 10 jylda Qylmystyq, Ákimshilik, Qylmys­tyq is júrgizý kodeksterine jáne qylmystyq jazalar júıesi men qylmystyq atqarý júıesin odan ári jetildirý, azamattardy ustaý negizderi men tártibin bekitý, esirtkiniń zańsyz aınalymy sala­syndaǵy jaýapkershilikti kúsheıtý, áskerı qyzmetkerlerdiń jaýapkershiligin kúsheıtý máse­leleri boıynsha kóptegen ózge zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi, olar quqyq qorǵaý organdary jumysynyń tártibi men ádisterin ózgertýge baǵyttaldy.

Zańnamalyq deńgeıde azamat­tardyń konstıtýsııalyq quqyq­ta­ry men bostandyqtaryn qu­qyq qorǵaý júıesin reformalaý jáne sottar táýelsizdigin ny­ǵaıtý arqyly qorǵalýyn odan ári qamtamasyz etý máseleleri she­shildi. 2011 jyly quqyq qorǵaý qyzmeti týraly zań qabyldandy. Sondaı-aq Prezıdent ishki ister organdary týraly jańa zań ázirleýdi tapsyrdy, ol Parlament qaraýyna bıyl túsýi tıis.

Azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etýdiń jańa tetikteri engizildi: medıasııa jáne sot aktilerin jeke negizde oryndaý, qamaýdy sottyq sanksııa­laý engizildi. Qylmystyq sot isin júrgizýge alqabıler ınstıtýty engizildi. Jyl saıyn sottardyń mamandanýy tereńdeýde.

Búgingi kúnde Memleket basshysymen jarııa etilgen keleshek ózgeristerdiń jańa basym­dyqtary Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda kórinis tapty, onda zańnamanyń barlyq sala­laryn jáne sottyq, quqyq qor­ǵaý júıeleriniń quqyq qol­daný qyzmetin qylmystyq saıa­sat salasymen baılanysty keshen­di, ózara baılanysty túzetý qajet­tiligi atap ótilgen.

Ol úshin qylmystardy tez jáne tolyq ashý, bul qylmystar­dy jasaǵan tulǵalardy anyq­tap, olardy qylmystyq jaýapkershi­likke tartý, ádil sot talqylaýy jáne qylmystyq zańdy tıisti qol­daný maqsatynda qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańnamasyn tıimdi paıdalanýdy kózdeıtin ońtaıly quqyqtyq tetikterdi ázirleý qajet.

Osylaısha, jańa Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý ko­deksterin qabyldaýdyń maq­saty teńdestirilgen júıe qa­lyp­tastyrý bolýy tıis. Bul qo­ǵamdyq qaýipsizdik deńgeıin art­tyrýǵa jáne qoǵamdyq qaty­nastardy qylmystyq-qu­qyq­tyq qorǵaý tıimdiligine ne­gizdeledi; alǵash ret nemese áleý­mettik álsiz tulǵalarmen ja­sal­ǵan qylmystarǵa qatysty toleranttyq tásildi keńeıtý; asa aýyr qylmystarǵa, resıdıv kórinisterine, uıymdasqan qylmystylyqqa, ekstremızm, terrorızm, sybaılas jemqorlyqqa jáne ádil sotqa kedergi jasaýǵa qylmystyq-quqyqtyq reaksııany kúsheıtý; qylmystar profılaktıkasyn nyǵaıtý; bas bostandyǵyn aıyrýǵa balama jazalardyń neǵurlym keń qoldanylýyna alǵysharttar jasaý, olardy ustaýdy jetildirý.

Bul jerdegi mańyzdy mindet zańdylyqty, adam quqyqtary men bostandyqtaryn múltiksiz saqtaý, negizsiz aıyptaý men sottaýdan, bas bostandyǵynan zańsyz shekteýden qorǵalýdy qamtamasyz etý bolyp tabylady. Ol úshin aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtarynyń kepildikter júıesin kúsheıtý, jeke ómirge qol suǵylmaýshylyqty, qylmystyq sot isin júrgizýdiń quraldary men ádisterin zańsyz paıdalanǵany úshin jaýapkershilikti qamtamasyz etý qajet.

Sondaı-aq, buzylǵan qu­qyqtar­dy qalpyna keltirýge, ákimshi­lik-quqyqtyq sharalar­ arqyly qoǵamda quqyqtyq qaqty­ǵys­tardyń aldyn alýǵa ba­ǵyttal­ǵan ońtaıly quqyqtyq te­tikterdi ázirleý qajet. Bul ret­te ákimshilik-quqyqtyq sanksııa­lardy qalyptastyrý kezinde olardyń qoǵamdyq qaýiptilik dárejesi men quqyq buzýshylyq sıpatyna sáıkestik qaǵıdasy múltiksiz saqtalýy tıis.

Sonymen birge, sottar men sottyq emes ınstansııalardyń ákimshilik quqyq buzýshylyqtar jónindegi isterdi qaraý boıynsha ókilettikterin ajyratýdyń tujyrymdamasyn ázirlegen jón. Ákimshilik sot isin júrgizýde taraptar básekelestigi qaǵıdatyn odan ári damytý jónindegi sharalar qabyldaý qajet.

Jańa ÁQBtK qaraý kezinde ákimshilik-quqyqtyq jáne qyl­mystyq-quqyqtyq sanksııalardy naqty ajyratý qajet. Quqyqqa qaıshy árekettiń jańa túrin – qylmystyq teris qylyqty en­giz­gen jón. Ákimshilik quqyq teorııasy kózqarasy turǵysynan ákimshilik teris qylyq retinde ákimshilik erejelerdi, ıaǵnı jeke nemese zańdy tulǵalar úshin olardyń jarııa bılik organdarymen qatynastarynda belgilengen ákimshilik quqyq normalaryn buzý tanylýy tıis.

Jańa kodeksterdiń negizgi maqsaty qoldanystaǵy qyl­mys­tyq, qylmystyq is júr­gizý, ákimshilik zańnamanyń jáne quqyq qoldanýshylyq táji­rıbeniń mańyzdy ózekti máse­lelerdi sheshý bolyp tabylatynyna qaramastan, usynylatyn jańalyqtar oılastyrylǵan jáne ǵylymı negizdelgen bolýy tıis.

Eń bastysy – qandaı tartymdy bolyp kórinýine qaramastan, qylmystyq sot isin júrgizýdiń sheteldik tájirıbesin salmaqty paıdalaný qajet, ony belgili bir obektıvti faktorlardy esepke almastan, qazaqstandyq quqyqtyq ortaǵa mehanıkalyq kóshirý quqyq qoldanýshylyq tájirıbege teris yqpal etýi múmkin. El­diń aıryqsha, áleýmettik-ekonomı­kalyq múmkindikterine, ulttyq erekshelikterine, quqyqtyq sana jáne quqyqtyq mádenıetke, dildiń dástúrliligine baılanys­ty shet memleketterdiń úlgisi boıynsha yqpaldy qurylym qurý múmkin emes. Osyǵan baılanysty, Parlamentke jańa Qylmystyq, Qylmystyq is júr­gizý, Qylmystyq atqarý ko­deksteri men Ákimshilik quqyq bu­zýshylyqtar týraly kodeksti qabyldaý boıynsha Bas prokýratýra, Ádilet mınıstrligi, Ishki ister mınıstrligimen birlesip aýqymdy jumys jasaý qajet.

Jańa kodeksterdi qabyldaý arqasynda otandyq zańnamany halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirýdi qamtamasyz etýge qol jetkizýimizge bolatynyna senimdimin. EQYU Qylmystyq sot isin júrgizýdi jetildirý jónindegi anyqtamalyǵynyń kóptegen erejeleri kodekster jobalarynyń normalarynda iske asyrylǵan. Osylaısha, jańa Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qylmystyq atqarý kodeksteri men Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodeks qylmystylyqpen kúresýdiń yqpaldy tetigine aınalýy tıis.

Bul rette, Memleket basshy­sy qylmystyq quqyqty izgilendirý jáne qoǵamda kez kelgen quqyq buzýshylyqtarǵa «nóldik tózim­dilikti» qalyptastyrý betalystary arasynda ortaq vektor qurý qajettiligin atap ótti. «Nóldik tózimdilik» taktıkasy quqyq buzýshylarǵa memlekettiń kez kelgen tártipsizdikterdiń jolyn kesýge bel baılaǵanyn kórsetý úshin tipti kishigirim quqyq buzýshylyqtar úshin qatań jazalardy kózdeıdi. Bul qaǵıdat qoǵamdyq qaýipsizdikti nyǵaıtýda jáne qylmystylyqpen kúresý­de ma­ńyzdy qadamǵa aınalýy tıis. Alaıda, bul rette, árbir qazaq­standyq kishigirim quqyq buzýshylyqtarǵa jol berip, oǵan kóz jumýǵa bolmaıtynyn uǵynýy kerek.

Búgingi tańda jańa syn-qa­ter­ler jaǵdaıynda mańyzdy min­detterdiń biri retinde qoǵamnyń uıym­dasýyn jetildirýge, zań­dylyq pen quqyqtyq tártipti nyǵaıtýǵa, qylmystylyqtyń aldyn alýǵa belsendi járdemdesýdi, ony týǵyzatyn sebepterdi joıýdy eseptegen jón. Quqyq qol­danýshylyq tájirıbe men zańnamany taldaý qylmystardyń aldyn alýǵa jaǵdaı jasaıtyn normalar quqyqtyń barlyq salalary men sala tarmaqtarynda kórinis tapqandyǵy jóninde qorytyndy jasaýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, qylmystardyń aldyn alýǵa qatysy bar erejeler belgilenbegen quqyq salasy joq deýge bolady. Qylmystylyq serpindi jáne beıimdi qubylys bolyp tabylady, bul rette, sebepti keshendi zertteý turaqty jáne júıeli bolýy tıis.

Búgin qabyldanyp jatqan «Quqyq buzýshylyqtar profılaktıkasy týraly» Zańnyń erejelerin oryndaý jónindegi sharalar boljaldy oń nátıjeler­ge alyp kelmeıtindigin atap ót­ken jón. Osyǵan baılanys­ty, búgingi kúnde quqyq buzýshylyq­tardyń profılaktıkasy boıynsha halyqaralyq tájirıbeni zerttegen jón. Shetelderde ózin ózi qorǵaýǵa, jedel-profılak­tı­kalyq máni bar aqparat úshin syıaqy usynýǵa, qylmystardyń profılaktıkasy jónindegi ke­ńesterdi radıo jáne teledıdar arqyly taratýǵa baǵyt alý arqyly qoǵamdastyqpen jumys júrgizý keńinen qoldanylýda, al azamattardyń quqyqtyq tártipti nyǵaıtýǵa qatysýy quqyq bu­zýshylyqtar sanyn azaıtýǵa múmkindik berdi.

Tájirıbe kórsetip otyr­ǵan­daı, zańnamalyq deńgeıde sheshilýi tıis keıbir problemalyq máseleler bar. Máselen, «Quqyq buzý­shylyqtar profılaktıka­sy týraly» Zańmen profılaktıka­lyq baqylaýǵa jatatyn tulǵalar tizimi bekitilgen. Alaıda, oǵan buryn sottalǵandar kategorııa­sy enbegen, dál osy tulǵalar re­sıdıvti qylmystylyqqa teris yqpalyn tıgizedi.

Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan merziminen buryn shartty túrde bosatylǵan tulǵalardy turǵylyqty meken-jaıyna deıin baqylaýdyń júıesi jetildirýdi talap etedi. Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan tulǵalardy eńbek jáne turmystyq ornalastyrý máselesi ózekti, sebebi ol resıdıvti qylmystylyqpen tikeleı baılanysty. Joǵaryda aıtylǵandy eskere otyryp, resosıalızasııalaý, júıesin qu­qyq buzýshylyqtar profılaktıkasy jónindegi shara retinde damytý qajet. Búgingi kúnde «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine probasııa qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zań bar qylmystyq-atqarý ınspeksııa­lary sheńberinde shaǵyn topty tek shartty sottalǵan tulǵa­lar úshin qurýmen shekteldi. Resosıalızasııalaýdyń neǵurlym tıimdi júıesin qurý úshin sheteldik tájirıbeni esepke ala otyryp probasııanyń tolymdy qyzmetin qurý qajet. Probasııa bizdiń elimizde sotqa deıingi satylardy da, postpenıtensııarlyq kezeńdi de qamtıtyn edi.

Bul jerde jergilikti atqarýshy organdar, bolashaqta jergilikti ózin-ózi basqarý organdary bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan tulǵalardy resosıalızasııalaýǵa neǵurlym tıimdi qatysýlary tıis.

Sondaı-aq, kámeletke tol­maǵan­dar arasynda quqyq buzý­shylyqtar sanynyń jáne qylmystylyqtyń ósý máselesi tur. Balalar men jasóspirimder otbasy, mektep, qoǵamdastyq tarapynan kúsheıtilgen áleýmettik baqylaýdy talap etedi, sebebi osy jasta tulǵa qalyptasýy oryn alady. «Qıyn balalardyń» jeke pedagogıkaly amalyn taba bilý kámeletke tolmaǵandar arasynda quqyq buzýshylyqtar jáne qylmystar profılaktıkasyna eleýli úles qosady.

«Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda Memleket basshysymen qoıylǵan jańa syn-qaterler men mindetterdi esepke ala otyryp, profılaktıkanyń jańa tásilderin engizýdiń qajettiligi týdy. Búgingi tańda áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń jańa úlgisine ıntegrasııalanǵan quqyq buzýshylyqtar profılaktıka­synyń memlekettik salaaralyq baǵdarlamasyn ázirleýdi kóz­deıtin qylmystylyqpen kúre­sýdiń ózge strategııasy qajet.

Qylmystylyqtyń aldyn­ alýdyń mindetterin sheshe otyryp, memleket jáne qoǵam qu­qyq­tyq sana, ıdeologııa jáne adamgershilik qundylyqtarmen baılanysty áleýmettik mańyzdy maqsattarǵa qol jetkizedi. Munyń bári memleket bedelin arttyrady, quqyqtyq nıgılızmniń deńgeıin tómendetedi jáne demokratııalyq qoǵamnyń odan ári damýyna septigin tıgizetinin atap ótkim keledi. Parlamenttiń úshinshi sessııasynyń ashylýynda el Prezıdentiniń sózinde atap ótilgen joǵarydaǵy mindetterdi iske asyrý respýblıkanyń ulttyq múddelerin jáne zańdylyq tártibin, adam men azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýdy odan ári damytýǵa, Qazaqstannyń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy.

О́z kezeginde Parlament Úki­metpen birlese otyryp, oń ha­lyqaralyq tájirıbeni paıdalaný arqyly qazaqstandyq ıns­tıtýsıonaldy-quqyqtyq bazany jetildirý jónindegi jumysty jalǵastyrady. Bul rette, barlyq memlekettik organdardyń, aza­mattyq qoǵam ókilderiniń, ár­bir qazaqstandyqtyń ózara áre­kettestigi Memleket basshysy­men alǵa qoıylǵan joǵary maqsat­tarǵa jetýge alyp kelýi tıis.

Bizdiń jumysymyzdy qara­paıym azamattar baǵalaıtyn bolady. Árbir adam qaýipsizdik atmosferasynda ómir súrip, onyń tynyshtyǵy, quqyqtary men bostandyqtary nyq qorǵalýyna senimdi bolǵan kezde ǵana qyl­mystyq jáne ákimshilik ádiletti reformalaý salasyndaǵy jetis­tik­ter jaıly aıtýǵa bolady.

Serik AQYLBAI,

Parlament Senaty Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy.