Damýdyń dańǵyl jolynda

Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaev óziniń 2006 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda el aldynda taıaýda­ǵy on jylda álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirý stra­tegııalyq mindetin qoıdy.

Qyrkúıekte jarııalanǵan bedeldi Dú­nıe­júzilik ekonomıka­lyq forýmynyń 2012-2013 jyl­dar­ǵa arnalǵan Jahandyq bá­se­kege qabilettilik ındeksiniń (DEF JBI) qorytyndylaryna sáıkes Qazaqstan Res­pýb­lı­ka­sy óziniń pozısııasyn ótken jyl­men salystyrǵanda 1 tarmaqqa jaqsartyp, 50-oryndy ıelendi (2012-2013 reıtıngte – 51 oryn), 2011 jyldan bastap – 22 tarmaqta (2011-2012 – 72 oryn).

2013 jylǵy reıtıngte ba­ǵa­la­natyn memleketter sany 148-ge deıin ulǵaıdy (ótken jyly – 144). DEF JBQI 114 kórsetkishten sanalady, olardyń ishinde 80-ni orta jáne iri kásiporyndar basshylarynyń saýalnamasy, al qalǵandary statıstıkalyq derekter negizinde sanalady. Ekonomıkalyq damýdyń túrli deńgeılerinde ornalasqan álem elderiniń básekege qabilettiligin egjeı-tegjeıli sıpattaıtyn 12 faktor bar.

Básekege qabilettilikti baǵalaý ádisnama­syna qatysty reıtıngke qatysatyn barlyq elder ekonomıkasynyń damý satylary boıynsha bólinedi. Jan basyna shaqqandaǵy IJО́ deńgeıi elderdi bólý krıterııi bolyp tabylady. Sonymen birge, mıneraldy resýrstarǵa táýeldiligi joǵary elder úshin, sondaı-aq, sońǵy bes jyldaǵy eksporttyń (taýarlar men qyzmetterdiń) jalpy qury­lymyndaǵy shıkizat eksportynyń úlesi boıynsha anyqtalatyn ekinshi krıterıı qoldanylady.

Osylaısha, Qazaqstan tıimdi damýdyń ekin­shi satysynan ınnovasııalyq da­mý­dyń eń joǵary úshinshi satysyna ótpeli po­zı­sııadaǵy elder tobyna ornalasty. Bul sońǵy bes jyldaǵy eldiń shıkizat eksporty úlesiniń 70% belgilengen deńgeıge tómendetýine, sondaı-aq jan basyna shaqqandaǵy IJО́ deńgeıiniń artýyna baılanysty boldy. 2012 jylǵy jan basyna shaqqandaǵy IJО́ burynǵy jylmen salystyrǵanda, 6,7%-ǵa ósip, 12,1 myń ­AQSh dollaryn qurady.

DEF sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, Qazaqstannyń básekege qabilettilik basymdylyqtary makroekonomıkalyq orta – 23-oryn (7 pozısııaǵa tómendeý) jáne eńbek naryǵynyń tıimdiligi – 15-oryn (4 pozısııaǵa ulǵaıý) bolyp tabylady. Aldyńǵy jylǵy IJО́-niń ósýi 5%-dy qurady, IJО́ deńgeıi 2011 jylǵy 188,1 mlrd. AQSh dollarynan 2012 jyly 203,5 mlrd. AQSh dollaryna ósti, Qazaqstan jumyssyzdyq deńgeıin 2011 jylǵy 5,4%-dan 2012 jyly 5,3%-ǵa deıin tómendetti.

Aýrýǵa shaldyǵý jáne malıarııanyń ekonomıkalyq shyǵyndary (1 oryn), eńbekaqy tóleý jáne ónimdilik (9 oryn), ınvestorlar quqyqtaryn qorǵaý (10 oryn), mobıldik baılanys abonentteriniń sany (10 oryn), memlekettik artyqshylyq/tapshylyq (13 oryn), memlekettik borysh (14 oryn) sııaqty Qazaqstannyń básekege qabilettilik kórsetkishteri joǵary baǵalanǵan. Osylaısha, memlekettik bıýdjetin tapshylyǵy 3% ǵana qurady, 2012 jyly mobıldik baılanys abonentteriniń sany 1000 adamǵa 1800,6 abonent qurap, 2011 jylmen salystyrǵanda, 18%-ǵa ulǵaıdy.

Qazaqstan densaýlyq saqtaý jáne orta bilim berýde – 97 orynda (5 pozısııaǵa tómen­deý), barynsha álsiz pozısııalarda qalyp otyr. Biraq memlekettik organdar júrgizip otyrǵan jumystyń arqasynda Qazaqstan reıtınginiń tómen pozısııalarynda eleýli jaqsarýlar baıqalady. Osylaı, «ınnovasııalar» faktory boıynsha respýblıka 84-orynǵa deıin, 19 pozısııaǵa, «qarjy naryǵynyń damýy» – 103-orynǵa deıin 12 pozısııaǵa, kompanııalardyń básekege qabilettiligi boıynsha 94-orynǵa deıin, ıaǵnı 5 pozısııaǵa kóterildi.

Budan deıingi sııaqty, álemdegi básekege barynsha qabiletti eldiń ondyǵynda eýropalyq elder basym tur (Shveısarııa, Fınlıandııa, Germanııa, Shvesııa, Nıderlandy jáne Ulybrıtanııa). Azııa elderinen básekege barynsha qabiletti eldiń birinshi ondyǵyna Sıngapýr (2 oryn), Gonkong (7 oryn) jáne Japonııa (9 oryn) kirdi. AQSh DEF JBI reıtıngte 5-oryn ıelendi.

Postkeńestik keńistik memleketteriniń arasynda Ázerbaıjan – 39, Reseı – 64, Grýzııa – 72, Armenııa – 79, Ýkraına – 84, Moldova – 89 jáne Qyrǵyzstan 121-orynda (Túrkimenstan jáne О́zbekstan DEF JBI reıtınge qatyspaıdy).

2012 jyly Memleket basshysy el aldyna jańa maqsat – 2050 jylǵa qaraı álemniń eń damyǵan 30 memleketiniń qataryna ený mindetin qoıdy.

Qazirgi kezde Qazaqstan Ernst & Young baǵalaýy boıynsha sońǵy 15 jylda álemniń eń yrǵaqty damýshy eliniń bestigine kiredi. Sońǵy onjyldyqta el IJО́-ni eki ese kóbeıtip, 2012 jyly 203,5 mlrd. dollarǵa jetti, 10 jyl ishinde jan basyna shaqqandaǵy nomınaldyq tabys 6,2 esege ósti. Bıznes júrgizýdiń jeńildigi «Doing Business» reıtınginde sońǵy 5 jyl ishinde respýblıka 80-nen 49-orynǵa ornalasty.

Osyǵan baılanysty, memlekettik organdar men barlyq qazaqstandyqtardyń atqarǵan jumystaryn eskere otyryp, Qazaqstan damýdyń eleýli qarqynyn paıdalana alady jáne odan ári ósý úshin jáne júz jyldyqtyń ortasyna qaraı álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý úshin berik irgetas qura alady dep senimmen aıtýǵa bolady.

Dılrýh ShÁRIPOV,

Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi Strategııalyq josparlaý jáne taldaý departamenti strategııalyq damý basqarmasynyń basshysy.