Abylaı hannyń búgingi urpaqtary degende aýyzǵa aldymen iliger ataǵy zor kórnekti qoǵam qaıratkeri, elimizdiń eńbek sińirgen sáýletshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Memlekettik Eltańbamyzdyń avtory, aıdyny men aıbyny zor babasy arman etken azat Alash eliniń «Parasat» hám «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Shot-Aman Ýálıhan ekeni ámbege aıan. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda, 1991 jyly Abylaı hannyń 280 jyldyǵy eń alǵash Kókshetaýda eldigimizdiń nyshandy merekesindeı bolyp memlekettik dárejede toılanǵan kezde osy kisiniń erekshe tolqı sóılep, bólekshe tebirengeni de esimizde. Odan beride ótken 20 jyldan astam ýaqytta Shot-Aman Ydyrysuly alyp tulǵany jan-jaqty zerttep, zerdeleýmen keledi. Sonymen birge, Abylaı hannyń halyqaralyq qoryn quryp, osy rette de táýelsizdigimiz ben memleketimizdiń mereıin asyratyn nesheme ıgi isterge muryndyq bolyp júr. Biz Abylaı hannyń atap ótilgeli jatqan 300 jyldyǵyna oraı osynaý qadirmendi aǵa, qaıratker azamatqa jolyǵyp áńgimelesken edik.
– Qurmetti Shot-Aman Ydyrysuly, han babanyń ólgendi tiriltip, óshkendi jandyrǵandaı sol bir Kókshetaýda ótken 280 jyldyq toıynyń taǵylymy, ádemi áserleri esińizde shyǵar?
Abylaı hannyń búgingi urpaqtary degende aýyzǵa aldymen iliger ataǵy zor kórnekti qoǵam qaıratkeri, elimizdiń eńbek sińirgen sáýletshisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Memlekettik Eltańbamyzdyń avtory, aıdyny men aıbyny zor babasy arman etken azat Alash eliniń «Parasat» hám «Qurmet» ordenderiniń ıegeri Shot-Aman Ýálıhan ekeni ámbege aıan. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda, 1991 jyly Abylaı hannyń 280 jyldyǵy eń alǵash Kókshetaýda eldigimizdiń nyshandy merekesindeı bolyp memlekettik dárejede toılanǵan kezde osy kisiniń erekshe tolqı sóılep, bólekshe tebirengeni de esimizde. Odan beride ótken 20 jyldan astam ýaqytta Shot-Aman Ydyrysuly alyp tulǵany jan-jaqty zerttep, zerdeleýmen keledi. Sonymen birge, Abylaı hannyń halyqaralyq qoryn quryp, osy rette de táýelsizdigimiz ben memleketimizdiń mereıin asyratyn nesheme ıgi isterge muryndyq bolyp júr. Biz Abylaı hannyń atap ótilgeli jatqan 300 jyldyǵyna oraı osynaý qadirmendi aǵa, qaıratker azamatqa jolyǵyp áńgimelesken edik.
– Qurmetti Shot-Aman Ydyrysuly, han babanyń ólgendi tiriltip, óshkendi jandyrǵandaı sol bir Kókshetaýda ótken 280 jyldyq toıynyń taǵylymy, ádemi áserleri esińizde shyǵar?
– Ol kúnder qalaı umytylsyn! Sol ýaqyttarda qadirmendi Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Abylaı hannyń 280 jyldyq músheltoıyn atap ótý týraly sheshimin búkil halyq, zııaly qaýym úlken iltıpatpen qarsy alyp edi. Abylaı han bir-aq kúnde el uranyna aınalyp shyǵa kelgen. Han ordasynyń qasıetti mekeni Kókshetaý «Arýaǵyńnan aınalaıyn Abylaı!» dep shattana terbetilip turǵany áli kóz aldymda.
Al endi, buǵan deıingi keńestik kezeńniń 70 jylynda qazaq tarıhy hantalapaıǵa túsip, jabyq ustaldy emes pe. Basyn báıgege tigip, qan tógip, jerin, elin qorǵaǵan, jaǵalaı jaý tynyshtyq bermeı kóz alartqan kezde halqynyń taǵdyryn oılap, jany jara bolǵan, zerdeli oıyn, kóregen saıasatyn eldiń ıgiligine jumsaǵan Abylaıdy óz halqyna qarsy qoıýshylyq bolǵanyna ne istersiz! Budan artyq ádiletsizdik bola qoıar ma eken?! Osy jerde arqaly aqyn Ǵafý Qaıyrbekovtiń myna bir óleń joldary eriksiz eske túsedi.
Áli kúnge bir suraq – men ańǵarman,
Surap kelem aqyldy adamdardan.
О́zge jurttyń handary jaqsy bolyp,
Bizdiń handar qalaısha jaman bolǵan?!
Bul suraqtyń jaýaby ońaı. Imperııalyq ambısııadan týǵan tarıh ádette otar eldiń múddesinen alshaq jatady. Ondaı tarıhtyń kóp-kóp betteri jyrtylyp, sarǵaıyp, óshken qalpynda jetti. Al adamdardyń tartqan azaby qanshama deseńizshi. Abylaıhanov, Ýálıhanov, Qasymhanov, Kenesarın bolǵany úshin jazyqsyz qýdalanǵan, túrmege otyrǵan, atylǵan ata, áke, aǵalarymyzdyń aq jarqyn, beıkúná kelbeti kóz aldymyzdan ketpeıdi.
SonaýazattyǵymyzdyńaqtańyndaAbylaıdyńózikópjylǵysaıasıtutqynnanoralǵandaıbolǵan-dy. О́shkenimiz janyp, ólgenimiz tirilip, Abylaı toıymen birge erkindiktiń aq samaly eskendeı bolyp edi. Sol alǵashqy toı qanatymen sý sepken qarlyǵashtyń áreketindeı janǵa jylylyq ákelip edi. Sodan beri ótken jyldar sol qýanyshymyzdyń baıandylyǵyn tanytqandaı. О́ıtkeni, táýelsizdigimiz nyq tuǵyryna qondy. Kúni keshegi «Egemen Qazaqstannan» qadirmendi Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Abylaı ańsaǵan azattyq» atty salıqaly da sarabdal maqalasyn oqyp qýanyshty kúı keship otyrmyn. Halqynyń táýelsizdigi úshin kúresken Abylaı esimi, Abylaı rýhy jasaı beretindiginiń bir aıǵaǵy osy emes pe?! Osydan 20 jyldaı buryn qurmetti Elbasymyzǵa bir top zııaly qaýym ókilderi Abylaı hannyń esimin este qaldyrý oraıynda atqaratyn sharalar jóninde usynys aıtyp, hat jazyp edik. Sol máseleler de negizinen sheshilip, odan beride Almaty qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine Abylaı han esimi berildi, bıik tuǵyrda eskertkishi ornady. Ońtústik astanadaǵy bedeldi ýnıversıtetke, Kókshetaý óńirinde úlken kentke aty berildi. Endi, mine, 300 jyldyq toıy Elbasy yqylasymen, Memlekettik hatshynyń tikeleı aralasýymen joǵary dárejede atalyp ótilip jatsa, bul da memlekettiń mereıi, eldigimizdiń kórinisi demeske lajymyz joq.
– Abylaı hannyń qazaq tarıhyndaǵy orny, róli týraly ne aıtar edińiz?
– Tarıhymyzdyń burynǵy ádil qazylarynyń biri, Shyǵys tarıhyn zertteýshi ǵulama, ataqty akademık V.Bartold aıtqandaı, Abylaı han HVIII ǵasyrdaǵy handardyń ishindegi eń qudirettisi boldy. Abylaı bahadúr han eldiń aýyzbirligin saqtap, halqymyzdyń basyn qosýda, qazaq jerin shapqynshylardan qorǵap qalýda, Reseı, Qytaı memleketterimen dostyq qarym-qatynas ornatý arqyly qazaq handyǵynyń táýelsizdigi men eldigin saqtaýda, jalpy qazaq mámilegerliginde asa zor qyzmet atqarǵan. Dál osy aqıqatty neshe qaıtalap aıtsaq ta artyq emes. Kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalyp, shýaqty kúni men qarly-borany aralas, aýmaly-tókpeli zaman aǵymyna qaraı, úsh ǵasyr boıy eldiktiń, erliktiń, táýelsizdiktiń, aýyzbirliktiń týyndaı bolyp, halyqtyń sana-sezimine uıalady. Sol sebepten de razy bolǵan qazaq halqy ony júreginde saqtady, beınesine kóleńke túsirmedi, endi, mine, onyń alyp tulǵasy ortamyzda, tórimizde otyr. «Sol kúnde el qorǵaǵan Abylaıdyń, Qylsań da az qansha taýap molasyna», dep qaıran Maǵjan aqyn aıtsa aıtqandaı.
– Olaı bolsa, bahadúr hannyń balalyq, jastyq shaǵyna, batyrlyǵy men elge tanylýynyń tunyq bastaýlaryna bir zer salyp ótseńiz?
– Bolashaq Abylaı hannyń azan shaqyryp qoıǵan aty Ábilmansur. Ol Salqam Jáńgir hannyń urpaǵy Kórkem Ýálı sultannyń shańyraǵynda dúnıege keldi. Al endi arǵy tegi Shyńǵys han, Joshy han, Orys han, Áz Jánibek handarǵa baryp tireletini de aq tańdaı aqıqat. Balalyq shaǵy ot pen jalynnyń, qaıǵy men qasirettiń, ólim men ómirdiń ortasynda ótti. 1723 jyly qalmaq qontaıshysy Syban Raptan 100 myń qolmen qazaq jerine kirip, eńbektegen bala men eńkeıgen kárige deıin qyryp saldy. Qalyń el «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» atalǵan zulmatqa ushyraǵan kezde Ábilmansur 10 jastyń ústindegi jetkinshek edi. Ol ash-jalańash júrip, qaıyń saýǵan elmen, úshten birinen aıyrylǵan, zar jylaǵan halyqpen birge azap-beınetti, kóptiń kek pen yzasyn, arman-tilegin jamıǵatpen birge arqalaǵan arda uldarynyń biri boldy. Ábilmansur jetimdiktiń zardabyn kóp tartady. Úısin Tóle bıdiń túıesin, atyǵaı-qaraýyl elinde Dáýlet degen baıdyń jylqysyn baǵady. Alba-julba kıimine baılanysty «Sabalaq» degen ataýyn osy kezderde alsa kerek.
– Halyq jadyndaǵy Abylaı beınesi de oǵan degen súıispenshilikti aıǵaqtaıdy emes pe?
– Iá, Abylaı týraly jyr-dastandar, ańyz-áńgimeler basqa handarmen salystyrǵanda meılinshe kóp saqtalǵan. Birnesheýin jazyp alýǵa uly Abaı da qatysypty. Qoljazba qorynda Abaıdyń óz aýzynan estigenim dep Musylmanqul Jırenshın tapsyrǵan «Abylaıdyń Áıteke jyryqpen soǵysýy» atty áńgime bar. Kókbaı aqynǵa tapsyrma berip «Sabalaq» poemasyn da jazdyrǵan Abaı.
Ańyz-áńgimelerdiń bárinde de Abylaıdyń túr-túsinen tegin adam emes ekendigi bilinip turady. Sol ańyzdarda ol alty kún ash júrse de kir ydystan tamaq ishpeıdi. Aldyna kelgen dámnen joldastarymen bólisedi. Jaı jerge otyra salmaıdy, astyna taq qylyp kúpisin tóseıdi dep sıpattalady. Munyń astarynda Abylaıdyń kórgen tárbıesi jatyr. Han saraıynda qalyptasqan ádet, dástúr boıynsha hanzada-hanshalar jeti jurttyń tilin bilgen, qalaı júrip-turýdy, ádepti bolýdy, mánerli sóıleýge úırengen. Eger Abylaı kir ydystan tamaq ishpese, úlkenderdiń aldynan attap ótpese, birneshe tilde sóıleı bilse, bul týa bitken qasıet emes, 10 jasqa deıin alyp úlgergen tárbıeniń jemisi edi.
Úısin Tóle bıge baılanysty bir ańyz áńgimede Abylaıdyń uıyqtap jatqan kezi bylaı dáripteledi. Uıyqtaǵanda túsi jap-jaryq bolyp turady, shamshyraǵy bar sııaqty. Eki qolyn eki jaqqa, eki aıaǵyn eki jaqqa jiberip, tórt taǵandap, kergen tóstikteı bolyp kerilip jatady eken. Munysy: «Qolym jetkenshe ustaımyn, aıaǵym jetkenshe baramyn, dúnıeniń tórt buryshyn tirep turatyn ulymyn», degeni deıdi. Bul ańyz da aqıqatqa aınalǵanyn biz bilemiz.
– Ábilmansurdyń aıbarly Abylaıǵa aınalyp, atqa qonǵan shaǵyn kózge bir elestetińizshi?
– О́ziniń aldyndaǵy tórt birdeı atasy: Kórkem Ýálı, Qanisher Abylaı, Ýálı Baqy, Salqam Jáńgir bári de qan maıdanda Qazaq eli, qazaq jeri úshin qaza tapqan. Sondyqtan, onyń boıynda jaýǵa, shapqynshylarǵa degen kektiń, yzanyń, óshpendiliktiń órshýi óte tabıǵı qubylys. Sabalaq – Ábilmansur 18 jasynda, shamasy 1729 jyly qalmaqtarmen bolǵan qandy shaıqasta alǵash ret kózge túsedi. Jekpe-jekke shyqqanda qalmaqtyń Sharysh degen batyryn óltirip, jaýǵa «Abylaılap» at qoıady. Mine, osy soǵystan keıin onyń basyna baq qonyp, abyroı-ataǵy kóterilip, Abylaı atanǵan aıbyndy dáýiri, burynǵy Ábilmansurdyń qaýip-qaterge, aıla-amalǵa, ójettik pen erlikke, kóregendik pen danalyqqa toly, halyq taǵdyrymen birge órilgen tar jol taıǵaq keshýi bastaldy. Sóıtip, Abylaıdyń taǵdyry týǵan halqynyń taǵdyrymen astarlasyp, bir bútin bolyp, tigisi bólinbeı ketedi.
– Abylaı zamanyn qalaı sıpattar edik?
– Shoqan babamyz Abylaı zamanyn batyrlyqtyń, seriliktiń zamany boldy degen ǵoı. Bahadúr Abylaıdyń qıyn da qıly zamanyn aqyn Maǵjan Jumabaev jan-júregimen meılinshe tereń uǵynǵan:
Alystan orys, qytaı – aýyr salmaq,
Jaqynnan tynshytpaıdy qalyń qalmaq.
Artynda – or, aldynda – kór, jan-jaǵy jaý
Daǵdarǵan alash endi qaıda barmaq?
Qazaqtyń óz handarynyń alalyǵy eldi iritedi, alysqa aparmaıdy. Kórshiler bolsa, alaýyzdyqty qozdyra túsedi. «Sol alasapyran dáýirde, deıdi Muhtar Áýezov, qalyń eldiń «qaırańdap jan qala ma» degen «Qazyǵurttaı úmiti» jalǵyz ǵana Abylaı basynda qalǵan bolatyn. Eski qazaq eldigin, eski jurttyń tilegin tý kóterip, bir araǵa jıǵan Abylaı bolatyn... Qazaqtyń jat elge baǵynbaı, óz eldigin saqtap qalyp, irgesin bólek salýy jańa saıası bet boldy». О́te ádil aıtylǵan sóz. Mine, Áýezov dál sıpattaǵandaı, Abylaı zamanynyń baǵdaryn osy jaılar aıqyndady.
– Abylaıdyń qalmaq tutqynynda bolýy da talaı zertteýge júk bolarlyq qatparly tarıh qoı.
– XVIII ǵasyrdyń 40-jyldarynda da qazaq úshin eń qaýipti jaý qalmaqtar bolyp qala bergen. Qalmaq qontaıshysy Qaldan-Seren 1740 jyly 15 myń qolmen Ertis pen Esil boıynda kóship júrgen Ábilmámbet handy shabady. Eger amanat bermeseń, seni de qurtamyn dep Ábilqaıyr hanǵa eskertý jasaıdy. Reseıden zeńbirekter men ony atatyn zeńbirekshiler suraǵan Ábilqaıyr: «Ázirge ózimizge de jetpeı jatyr», degen jaýap alady. Abylaı sultan bir top nókerlerimen Ulytaý mańynda saıatta júrgeninde qapyda qolǵa túsedi. Tutqyn Abylaı úlken tózimdilik, qaırat-jiger kórsetedi, óziniń ar-namysyn taptatqyzbaı bıik ustaıdy, bekzadalyǵyn baıqatady.
1742 jyldyń qyrkúıeginde Orynbor komıssııasynyń tóraǵasy I.Neplıýev orys memleketiniń qol astyndaǵy qazaqtardyń isine aralaspańyzdar dep Qaldan-Serenge hat jazady. «Uly mártebeli patsha Aǵzamnyń qurmetine, tatý kórshilik haqysy úshin sizdiń ulysta ustalyp otyrǵan Abylaı sultandy bosatsańyz eken?» dep suraıdy. Osy sálemdi jetkizý úshin maıor K.Mıller attanady. Biraq qontaıshy bizdi sheshek aýrýy basyp jatyr degen jeleýmen ony qabyldamaı qoıady. Abylaı tutqyn bolyp jatqan osy bir aýyr kezeń týraly halqymyzdyń jadynda kóp ańyz-áńgimeler saqtalǵan.
Uzaq ýaqyt júrgizilgen kelissózderden keıin Abylaı tutqynnan bosap shyǵady. Bul rette onyń óziniń de róli az bolmaǵandyǵyn kóptegen jaılar aıǵaqtaıdy. Qazaqtar ulan-asyr toı jasaıdy. 1743 jylǵy tamyz aıynyń sońynda Orta júzge baryp qaıtqan Ivan Lapın: «Ablaı, ot zıýngarsev s velıkım nagrajdenıem otpýshen, a ımenno: dana emý palatka (kıiz úı – Sh.Ý.) shıtaıa zolotom, shýba, krytaıa parchoıý zolotoıý, palatka jeleznaıa skladnaıa, pansyr ı zıýngarskomý vladelsý v amanaty otvozıl» – dep jazady.
– Shota aǵa, aıtyńyzshy, tarıhı derekter kórshi elderdiń ishki-syrtqy saıasattaryndaǵy qaıshylyqty Abylaıdyń óz paıdasyna sheber paıdalana bilgenin kórsetpeı me?
– Onyń ras. 1761 jyly shildede qazaq-qytaı qarym-qatynasyn barlaý úshin kelgen orys memleketiniń ókili F.Gordeevten Abylaı orys patshasynyń hal-ahýaly jaıly habardy estip: «Qalaı, shet patshalarymen qarym-qatynastaryńyz durys pa, olar mazalamaı ma? Prýssııamen soǵys qalaı bitti? Qytaımen aralaryńyz qalaı?» dep suraıdy. Abylaıdyń alystaǵy Prýssııada ne jumysy bar edi dep oılaýǵa bolatyndaı. Anyǵynda olaı emes. Abylaıdyń kórshi memleketterde ne bolyp jatqany týraly málimetterdi alatyn óz joldary bolsa kerek. Reseıdiń Prýssııamen soǵysyn suraýy Edil boıyndaǵy qalmaqtardan orystar meılinshe qarýlanǵan bes myń atty ásker almaqshy bolǵanyn estigennen keıin týyndap otyr. Qazaq hany únemi ata jaýy qaı tustan álsireıdi, aınala túse bastaǵan qursaýdy qaı jerden úzýge bolady dep tolǵanǵan.
1745 jyly Qaldan-Seren óledi. Onyń mırasqorlary arasynda jońǵar taǵy úshin talas bastalady. Aqyry Qytaı odan keıingi on úsh jyl ishinde qalyń qalmaqty bala-shaǵasyna deıin qoıdaı qyryp, bir kezde úlken memleket bolǵan Jońǵarııany qurtyp tynady. Mine, osy alasapyran jantalas ýaqytty Abylaı da sheber paıdalanyp, qazaq handyǵynyń yqpalyn, bedelin arttyrýǵa jumsaıdy, qazaqtyń kóptegen atameken jerlerin qaıtaryp alady. Abylaı Reseıge de, Qytaıǵa da qaısyńyzdyń raqymyńyz túsedi dep qarap otyrmaıdy. Muzdaı qursanǵan, soǵys ónerine saqadaı saı ásker jasaqtaıdy. Ol urysqa birden otyz myńdaı sarbaz shyǵara alatyn halge jetedi. Maqsatqa jetý úshin Abylaı árbir júzdegi eldiń qadir-qurmetine bólengen aqylgóı azamattaryna arqa súıep, qol bastaıtyn jaýjúrek batyrlardy toptastyrǵan edi. Olar kimder edi deseńiz: qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, Shaqshaquly Jánibek, shapyrashty Naýryzbaı, ýaq Sary, Baıan, taraqty Baıǵozy, shanyshqyly Berdiqoja batyr, Oljabaı batyr, Balta kereı Tursynbaı batyr, taǵy basqalar.
– Abylaıdyń dara qasıetterin, ańsarly armanyn aıtyńyzshy?
– Myna bir jaıǵa zer salǵan jón. Orys patshalyǵy Abylaı hannyń ordasyn basyp alýdy da oılaǵan, ony qansha adam kúzetetindiginen de syr tartyp otyrǵan. Biraq ol kezde Abylaıdyń bedeli de, saqtyǵy da mol edi. Onyń ataǵy alty alashqa, jeti jurtqa jetip jatty. О́z halqynyń bolashaǵyn meılinshe tereń oılaǵan onyń is-áreketi halyq taǵdyrymen astarlasyp ketti. Uly hannyń ómiri aýyzbirliktiń, eldiktiń, táýelsizdiktiń, erkindiktiń sımvolyndaı bolyp, atyn keler urpaq jyrǵa qosyp, ańyzǵa aınaldyrdy.
Aǵylshyn zertteýshisi Marta Brıll Olkottyń Abylaıǵa bergen baǵasy zor shyndyqqa saıady. Onyń aıtýynsha: Abylaı – qazaqtyń sońǵy táýelsiz hany. Ol han bolý úshin Reseı úkimetine júgingen joq, odan kýálik qujat suramaı, bılikti týra óz halqynyń qolynan aldy. Abylaı kim boldy, kim bolǵysy keldi degende de, bir nárse aıdan aıqyn. Ol óziniń aldaǵyny boljaı biletin kóregen saıasatshy ekenin dáleldeı bilgen.
Abylaı jetpiske kelip, aýrý meńdep, dúnıeden attanaıyn dep jatqanda Buqar jyraýdy shaqyrtypty deıdi taǵy bir ańyz. Kómekeı jyraýmen baquldasqan Abylaı úsh armanyn aıtqan eken: – Meniń tusymda qan kóp tógildi. Men tókpesem, dushpan meniń qanymdy tógetin edi... – Halqym jer emshegin eme almady, qala, kent salǵyzyp úlgermedim... – Eldiń basy asa birikpedi, tentegi, telisi kóp boldy...
Abylaı hannyń uly armany endigi jerde urpaǵynyń, bizdiń moınymyzda. Babamyzdyń maıdan alańynda qanyn tógip, qolynda berik ustaǵan bostandyq týyn jyqpaý – Qazaq eliniń uly muraty. Ol tý máńgilik jyǵylmaıdy da dep bilemiz. Abylaıdyń dana joly Nursultannyń nurly jolyna aınalǵany qazaq halqyna baıandy baqyt ákeldi. Bul jaıynda «Abylaı ańsaǵan azattyq» atty kúni keshegi maqalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti óte jaqsy aıtty. Kók baıraǵymyz Abylaı armanynyń bıik shyńynda máńgilik jelbiresin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty.