Tirshilik yrǵaǵyn teńseltip jibergen tótenshe jaǵdaı, karantın sharalary eshkimge ońaı tıgen joq. Al kúndelikti kirisi men shyǵysyn qalt jibermeı qadaǵalap, násibiniń aǵynyn rettep otyrǵan kásipkerlerdiń de qapelimde abdyrap qalǵany jasyryn emes. Alaıda oqystan kezdesetin qıyn jaǵdaılarǵa tez ári tıimdi beıimdelip, tyǵyryqtan shyǵar utymdy joldy taba bilgen kásipkerler etek-jeńin jınap aldy. Degenmen, olar qarjylyq qıyndyqtar áli de óz sheshimin tabatyn kúndi kútýde.
Mańǵystaýlyq kásipkerler elde tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan tusta biraz kedergilermen betpe-bet keldi. Aqtaýdaǵy 20 jyldan astam ýaqyt jıhaz naryǵynda jumys isteıtin kásiporyndy Irına Belıaeva basqarady. 1997 jyly irgesi qalanǵan mekeme 7 adammen jumysyn bastap, búginde 250 adamdy eńbekpen qamtyp otyrǵan irgeli ujymǵa aınaldy.
Karantın kezinde kompanııa biraz qıyndyqqa ushyrady. Dúkenderi jabylyp, qyzmetkerler tutastaı aqysyz eńbek demalysyna ketti. Osy aralyqta memleketten bólingen 42 500 teńge kásiporyn jumysshylaryna tólenip, kóp septigin tıgizdi. Tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan aıda kiris 100% toqtap qaldy. Kásiporyn basshylary oılana kele, bıznestiń onlaın satylym túrine kóshýdi jón dep sheshti. Soǵan qaramastan, sáýir aıynda jospardyń 25%-y ǵana oryndaldy.
– Halyqqa jyldam qyzmet kórsetý úshin beıneqońyraýmen jumys istedik. Biraq jıhaz ónerkásibinde ónimdi kózben kórmeı alý múmkin emes. Álgi baılanys túrimen tańdalǵan taýardy tutynýshylarǵa jan-jaǵynan túsirip kórsetip, tańdaý jasaýyna barynsha jaǵdaı jasadyq. Jıhazdy úıine deıin jetkizip berdik. Jıhaz jasaýǵa qajetti materıaldar quny da 10-20%-ǵa ósti. Dollardyń qymbattaýy bizge ekinshi soqqy boldy. О́ıtkeni barlyq materıaldar, fýrnıtýralar shetelden tasymaldanady. Taýarlar satylymy túsip ketti. Dúkenimizdi ashýǵa jaqynda ǵana ruqsat aldyq. Onlaın satý áli de júrgizilip jatyr. Áleýmettik jelilerde de jumysymyzdy kúsheıttik. О́ıtkeni halyqtyń sanasynda áli de qorqynysh bar. Qashyqtan saýda jasaýdy qolaı kóredi, – deıdi Irına Belıaeva.
Kásipkerdiń aıtýynsha, saýdanyń burynǵy qalypqa kelýine áli biraz ýaqyt qajet. Mamyr aıynda jumys qarqynyna 50% qosyldy, maýsymda 60%-ǵa jetkizse, shildede 80%, al qyrkúıekte tolyqtaı byltyrǵy kórsetkishke kóterilý josparlanyp otyr.
Kásiporynnyń ekinshi deńgeıli bankterde de biraz nesıesi bar. Memlekettiń qoldaýymen nesıe úsh aıǵa shegerilgen. Eshqandaı ósimpul suramaǵan bank karantınnen keıingi qıyndyq saldaryn saralap, jeńildik jasady.
Mańǵystaýda Zıvıra Hasanova 20 jyl boıy jetekshilik etetin, jumysshy kıimin, kúndelikti kıim men aıaqkıim tigetin «Jamal-aı» kásipornyna da karantınniń tıgizgen kedergileri kóp. Jolda qozǵalystyń toqtap qalýy qalalarmen, eldermen baılanys ornatýǵa múmkindik bermedi. Tártip kúsheıtilgen kezde kásiporyndaǵy 160-tan astam adam eńbek demalysyna jiberildi. Basqarýshy quram ǵana onlaın jumys istedi. Betperde tigýmen shuǵyldanǵan mamandar qaýipsizdik sharalaryn qatań saqtap, arnaıy kólikpen tasymaldandy. Negizgi jumys josparynyń úshten biri toqtady. Dollar men eýro qunynyń sharyqtaýy shıkizat baǵasyn da ósirip jiberdi. Biraq qandaı qıyn jaǵdaı bolsa da jumysshylar qysqartylmaǵan. Kompanııa «Samuryq-Qazyna» jarııalaǵan satyp alýlarǵa qatysyp, jumysshylardyń jalaqylaryn tólep otyr.
Aıaqkıim óndirisi tolyq toqtap qaldy. Dúkender men saýda oryndarynyń jabylýy onlaın saýdaǵa kóshýge negiz boldy. Biraq onyń ózi tek Aqtaý qalasynyń naryǵyn ǵana qamtıdy.
– Bizdegi eń kúrdeli másele – salyq tólemi bolyp otyr. Úkimet tarapynan berilgen jeńildikterge jeńil ónerkásip retinde qol jetkize almaımyz. Qazir salyq kólemi ósip, ony tóleý mindeti tur. Keshikken kúnderge ósimpul júredi, – dep qynjylady kásipker Zıvıra.
«Jamal-aı» kásipornynyń salyq máselesindegi qıyndyǵy jeńil emes. Uzaq jyldardan beri halyq ıgiligine qyzmet etip, sapaly aıaqkıim óndirýmen tanymal bolǵan otandyq kásiporynnyń máselesi quzyrly oryndar tarapynan qoldaýǵa ıe bolyp, oń sheshilse deımiz. Karantınniń kedergisin eńserýge kórsetilgen kómek kúsh berse quba-qup bolar edi. Áıtpese salyqtyń ósimpuly jumysqa da, júıkege de salmaq bolary anyq.
Mańǵystaý oblysy