Sybaılastyqty joıý – ádilettikke bastar jol

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Prezıdenti qyzmetine resmı kirisý rásiminde málimdegen mańyzdy basym­dyqtyń barlyǵy Saılaýaldy baǵdarlamasymen sabaqtasady. Onda atalǵan on negizgi baǵyttyń ekinshisi sybaılas jemqorlyqty joıý boldy. «Birinshi qyrkúıekke deıin jem­­qorlyqtyń deńgeıin meılinshe tómendetýge baǵyttalǵan reformalar toptamasy daıyndalady. Jemqorlyq – memlekettiń damýyn tejeıtin kesel. Bul qoǵamdaǵy ózara senimge, jal­py memleketimizdiń qaýipsizdigine qater tóndiretin qubylys. Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy júıeli jumys júr­gizemiz», dedi Memleket basshysy.

Osy baǵyttaǵy is-sharalardy kú­sheıtý úshin Prezıdent Jarly­ǵymen Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttigi óz aldyna agent­­tik re­tinde qaıta quryldy. Onyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan Alık Shpekbaev agenttik qaıta qu­ryl­­ǵannan keıin ıdeologııasy men jumys tásilderi de ózgergenin, sy­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl salasynda ádildik, senim jáne para­sat qundylyqtaryna negizdel­gen túbe­geıli betburys jasap jatqan­daryn aıtty.

Jańadan iske kirisken agenttik sybaılas jemqorlyqqa beıim keletin salalardyń saldarymen arnaıy kúresý úshin derbes departamentter qurdy. Sonyń biri kvazımemlekettik sektorǵa arnaldy. О́ıtkeni bul salada bıýdjet qarajatynyń tıimsiz josparlanýy, orynsyz qoldanylýy sııaqty olqylyqtar kóp edi. Bu­ǵan qosa quqyq qorǵaý salasy da jem­qorlyqpen jıi shatylatyn. Sondyqtan bul departament kvazı­memlekettik sektordaǵy, quqyq qor­ǵaý jáne sot organdaryndaǵy sybaılas jemqorlyq qylmystaryn anyq­taý jáne jolyn kesý mindetterin iske asyrady. Onyń quzyretine qu­qyq qorǵaý jáne sot salasynyń meke­meleri, sondaı-aq aýdandyq qury­lymdarǵa qosa respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıdegi 155 mekeme kiredi. Barlyq oblys pen res­pýblı­ka­lyq mańyzy bar qalalarda or­na­lasqan enshiles kompanııa­lardy qospaǵanda, kvazımemlekettik sek­tordyń 58 sharýashylyq sýbektisi bar. Sektordyń qarjylyq aınalymy eldiń ishki jalpy óniminiń 59%-dan as­tamyn quraıdy.

Jemqorlyqpen júıeli kúresti jol­ǵa qoıý úshin bul baǵyttaǵy is-qımyldy zańnamalyq turǵydan da kúsheıtýge mán berildi. Prezıdent halyqqa Joldaýynda «Sybaılas jemqorlyqpen jan-jaqty kúresý máselesi kún tártibinen túsken joq. Ortalyq jáne jergilikti organ­dar­dyń normatıvtik quqyqtyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptama júrgizý isin qaıta qalpyna kel­tirý qajet. Buǵan sarapshylar men qoǵam ókilderi de atsalysýy tıis. Sy­baılas jemqorlyqqa qatysty qyl­mys jasalǵan mekemeniń birinshi bas­shysynyń jaýapkershiligin zań­namalyq jáne normatıvtik turǵydan naqty belgileý kerek», degen edi.

О́tken jyly 26 qarashada Mem­leket basshysy Qazaqstan Respýb­lıkasynyń «Memlekettik qyzmet týraly» zańyna baǵynyshty qyzmet­kerlerdiń sybaılas jemqorlyq quqyq buzý­shylyqtary úshin basshylardyń derbes jaýapkershiligin qarastyrǵan zańnamalyq túzetýler paketine qol qoıdy. Zańnyń jańa redaksııasyna sáıkes saıası basshynyń óz qyzmetin do­ǵarýǵa ótinish berýiniń bas­ty shar­ty – oǵan tikeleı baǵynyshty qyz­­metkerge qatysty zańdy kúshine en­­gen sottyń aıyptaý úkimi bolýy ne­mese aqtalmaıtyn negizder bo­ıyn­­sha qylmystyq isti toqtatý týra­ly she­shimniń qabyldanýy. Bas­shy­nyń jumystan ketýge ótinish be­retin mer­zimi – 10 kúntizbelik kún. Ekin­shi shart – tikeleı baǵynyshty qyzmetker jasa­ǵan qylmys basshy saıası laýazymǵa taǵaıyndalǵan kúninen bastap 3 aı ótkennen keıin jasalýy. «Qyzmetten ketý» túsinigi tek saıası qyzmetshilerge qatysty qoldanylady. Jumystan ketýdi qa­byldaý nemese qabyldamaý saıası mem­lekettik qyz­met­shini taǵaıyn­daǵan tulǵanyń quzy­retinde.

Sonymen qatar byltyr 30 jel­toqsanda Prezıdent «Qazaqstan Res­­pýblıkasy men Eýropa Keńesi arasyndaǵy GREKO jáne baǵalaýshy toptar músheleriniń artyqshylyqtary men ımmýnıtetterine qatysty keli­simdi ratıfıkasııalaý týraly» zań­ǵa qol qoıyp, Qazaqstan atalǵan uıym­nyń 50-inshi múshesi bolyp tanyldy. Bul múshelik Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatyn halyqaralyq sarapshylardyń obektıvti baǵalaýyna jol ashady. Sondaı-aq keleshekte Eýropa elde­rimen quqyqtyq kómek kórsetý, qyl­myskerlerdi ekstradısııalaý jáne olardyń zańsyz ıemdengen múlik­terin qaıtarý máselelerindegi ynty­maq­tastyqty nyǵaıtýǵa septigin tı­gizedi.

«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda belsen­di jumys atqarylyp jatyr. Endi agenttik tóraǵasy azamattar­dy burynǵydaı aı saıyn emes, ap­ta saıyn qabyldaıdy. Al onyń oryn­basarlary men aýmaqtyq depar­tamentterdiń basshylaryna jurt kún saıyn júgine alady. Nátı­je­sinde, basshylyqqa talap-tilegin jetkizgenderdiń sany 3 ese artyp, she­shil­gen máseleler 1,3 ese ósti.

Buǵan qosa áleýmettik jelilerde aza­mattardyń syn-eskertpelerine der kezinde den qoıylyp, sybaılas jem­qorlyqqa qarsy saıasat keńinen túsin­dirilýde. 15 óńirde Antikor ortalygy servıstik ortalyqtary ashyldy. Ja­qyn arada mundaı orta­lyq qalǵan 2 óńir­de jumysyn bas­taıdy.

Barlyq óńirde úsh tilde «Ashyq bıýdjetterdiń ınteraktıvti kartasy» jobasy iske qosyldy. 2020 jyldan bas­tap onda 3,5 trln teńgeden asa somada memlekettik mekemelerdiń bıýd­jetteri ashyq kórsetilgen. Jalpy 2019 jyldan bastap 7,5 trln somasynda memlekettik mekemelerdiń bıýd­­jeti jarııalanǵan.

Táýlik boıy sybaılas jemqorlyq týraly habarlamalardy qabyldaıtyn 1424 Call-ortalyǵy jumys isteıdi. Osynda túsetin qońyraýlar sany 353-ten 988-ge deıin ósip, sol boıynsha 32-den 66-ǵa deıin is tergeledi. Aza­mattardyń bul belsendiliginen sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyz­met­ke senimniń artqanyn baıqaýǵa bolady.

Jemqorlyqtyń aldyn alý ju­mys­tary da belsendi qolǵa alynyp jatyr. Sybaılas jemqorlyq táýe­kelderine 287 syrtqy taldaý júr­gizilip, 257 monıtorıng jasaldy. Sol boıynsha 2 616 usynys qara­lyp, nátıjesinde 860-tan asa uıym­dastyrý sharalary qabyldandy, 63 normatıvtik-quqyqtyq aktige ózgerister engizildi.

«Satyp alýlardyń biryńǵaı tere­zesi» aqparattyq júıesi júrgiz­gen taldaý boıynsha agenttik jalpy somasy 2 mlrd teńgege jýyq taýarlar men qyzmetterdi satyp alý baǵasyn ońtaılandyrdy. Osy joba iske qo­syl­ǵannan beri, ıaǵnı 2019 jyldyń qa­rasha aıynan bastap shamamen 2,8 mlrd teńge únemdeldi.

Memlekettik organdardaǵy qyl­mys­tyq isterdi tergeý nátıjeleri boıynsha sybaılas jemqorlyqtyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıý tý­raly 3 778 usynys engizildi. Jaýap­kershilikke tartylǵan laýazym­dy tulǵalar sany – 1 590. Onyń 213-i ju­mystan bosatyldy. Durys baqy­lamaǵany úshin 648 basshy jazalandy.

Agenttik qaıta qurylǵan sátten bas­tap sybaılas jemqorlyqpen shatylǵan 1922 adam áshkere boldy. Onyń ishinde 40-y respýblıkalyq deńgeıdegi, 140-y – oblystyq deń­geıdegi basshy. Bul má­limet 2019 jyl­dyń 13 maýsymynan 2020 jyl­dyń 8 maýsymyna deıingi derek boıynsha keltirilip otyr.

Sonymen qatar sot júıesindegi sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesý boıynsha jumys kúsheıtildi. О́tken jyly paramen ustalǵan 7 sýdıa sottaldy. Bıyl taǵy Almaty, Shymkent qalalarynda jáne Pavlodar oblysynda 3 sýdıanyń jymysqy áreketi áshkerelendi.

Jalpy, agenttik qabyldaǵan ke­shendi sharalar oń nátıjelerin bere bastady. Transparency Kazakhstan saýal­damasy aıasynda res­pondent­terdiń 54,4%-y sońǵy jyl­daǵy sy­baılas jemqorlyq deń­geıiniń tómen­degenin atap ótti. Kásip­ker­lerdiń 76%-dan astamy Qazaq­standa paraqorlyqqa urynbaı, óz bıznesin damytýǵa bolady dep sanaıdy. Al «Talap» qoldanbaly zertteý­ler ortalyǵynyń júrgizgen saýal­damasynda respondentterdiń jartysynan kóbi sońǵy úsh jylda sybaılas jemqorlyqqa qarsy jaǵdaıdyń jaqsarǵanyn aıtqan. Bul saýaldamaǵa qatysqandardyń 3/2 bóligi sybaılas jemqorlyqpen kúres kúsheıe tústi dese, 60,4%-y bul jumysqa óz úlesin qosýǵa daıyn ekenin bildirgen.