Izgilikti qoǵamnyń irgesi ádildiktiń saltanat qurýymen bekıdi. Týralyqty tý etken Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev buǵan áýelden basymdyq berip, Saılaýaldy tuǵyrnamasyna ustyn bolǵan úsh ustanymynyń biri ádildik dep atady. Al oǵan bastaıtyn qadam – jemqorlyqty túp-tamyrymen joıý. Prezıdent el tizginin ustaǵannan keıin halyqqa bergen ýádesine berik bolatynyn aıtyp, ulyqtaý rásiminde on negizgi baǵytty belgiledi. Sonyń qatarynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy tıimdi is-qımyldar nazarǵa alyndy.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Prezıdenti qyzmetine resmı kirisý rásiminde málimdegen mańyzdy basymdyqtyń barlyǵy Saılaýaldy baǵdarlamasymen sabaqtasady. Onda atalǵan on negizgi baǵyttyń ekinshisi sybaılas jemqorlyqty joıý boldy. «Birinshi qyrkúıekke deıin jemqorlyqtyń deńgeıin meılinshe tómendetýge baǵyttalǵan reformalar toptamasy daıyndalady. Jemqorlyq – memlekettiń damýyn tejeıtin kesel. Bul qoǵamdaǵy ózara senimge, jalpy memleketimizdiń qaýipsizdigine qater tóndiretin qubylys. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy júıeli jumys júrgizemiz», dedi Memleket basshysy.
Osy baǵyttaǵy is-sharalardy kúsheıtý úshin Prezıdent Jarlyǵymen Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi óz aldyna agenttik retinde qaıta quryldy. Onyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan Alık Shpekbaev agenttik qaıta qurylǵannan keıin ıdeologııasy men jumys tásilderi de ózgergenin, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasynda ádildik, senim jáne parasat qundylyqtaryna negizdelgen túbegeıli betburys jasap jatqandaryn aıtty.
Jańadan iske kirisken agenttik sybaılas jemqorlyqqa beıim keletin salalardyń saldarymen arnaıy kúresý úshin derbes departamentter qurdy. Sonyń biri kvazımemlekettik sektorǵa arnaldy. О́ıtkeni bul salada bıýdjet qarajatynyń tıimsiz josparlanýy, orynsyz qoldanylýy sııaqty olqylyqtar kóp edi. Buǵan qosa quqyq qorǵaý salasy da jemqorlyqpen jıi shatylatyn. Sondyqtan bul departament kvazımemlekettik sektordaǵy, quqyq qorǵaý jáne sot organdaryndaǵy sybaılas jemqorlyq qylmystaryn anyqtaý jáne jolyn kesý mindetterin iske asyrady. Onyń quzyretine quqyq qorǵaý jáne sot salasynyń mekemeleri, sondaı-aq aýdandyq qurylymdarǵa qosa respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıdegi 155 mekeme kiredi. Barlyq oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda ornalasqan enshiles kompanııalardy qospaǵanda, kvazımemlekettik sektordyń 58 sharýashylyq sýbektisi bar. Sektordyń qarjylyq aınalymy eldiń ishki jalpy óniminiń 59%-dan astamyn quraıdy.
Jemqorlyqpen júıeli kúresti jolǵa qoıý úshin bul baǵyttaǵy is-qımyldy zańnamalyq turǵydan da kúsheıtýge mán berildi. Prezıdent halyqqa Joldaýynda «Sybaılas jemqorlyqpen jan-jaqty kúresý máselesi kún tártibinen túsken joq. Ortalyq jáne jergilikti organdardyń normatıvtik quqyqtyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptama júrgizý isin qaıta qalpyna keltirý qajet. Buǵan sarapshylar men qoǵam ókilderi de atsalysýy tıis. Sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmys jasalǵan mekemeniń birinshi basshysynyń jaýapkershiligin zańnamalyq jáne normatıvtik turǵydan naqty belgileý kerek», degen edi.
О́tken jyly 26 qarashada Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń «Memlekettik qyzmet týraly» zańyna baǵynyshty qyzmetkerlerdiń sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtary úshin basshylardyń derbes jaýapkershiligin qarastyrǵan zańnamalyq túzetýler paketine qol qoıdy. Zańnyń jańa redaksııasyna sáıkes saıası basshynyń óz qyzmetin doǵarýǵa ótinish berýiniń basty sharty – oǵan tikeleı baǵynyshty qyzmetkerge qatysty zańdy kúshine engen sottyń aıyptaý úkimi bolýy nemese aqtalmaıtyn negizder boıynsha qylmystyq isti toqtatý týraly sheshimniń qabyldanýy. Basshynyń jumystan ketýge ótinish beretin merzimi – 10 kúntizbelik kún. Ekinshi shart – tikeleı baǵynyshty qyzmetker jasaǵan qylmys basshy saıası laýazymǵa taǵaıyndalǵan kúninen bastap 3 aı ótkennen keıin jasalýy. «Qyzmetten ketý» túsinigi tek saıası qyzmetshilerge qatysty qoldanylady. Jumystan ketýdi qabyldaý nemese qabyldamaý saıası memlekettik qyzmetshini taǵaıyndaǵan tulǵanyń quzyretinde.
Sonymen qatar byltyr 30 jeltoqsanda Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropa Keńesi arasyndaǵy GREKO jáne baǵalaýshy toptar músheleriniń artyqshylyqtary men ımmýnıtetterine qatysty kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zańǵa qol qoıyp, Qazaqstan atalǵan uıymnyń 50-inshi múshesi bolyp tanyldy. Bul múshelik Qazaqstannyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatyn halyqaralyq sarapshylardyń obektıvti baǵalaýyna jol ashady. Sondaı-aq keleshekte Eýropa elderimen quqyqtyq kómek kórsetý, qylmyskerlerdi ekstradısııalaý jáne olardyń zańsyz ıemdengen múlikterin qaıtarý máselelerindegi yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi.
«Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy aıasynda belsendi jumys atqarylyp jatyr. Endi agenttik tóraǵasy azamattardy burynǵydaı aı saıyn emes, apta saıyn qabyldaıdy. Al onyń orynbasarlary men aýmaqtyq departamentterdiń basshylaryna jurt kún saıyn júgine alady. Nátıjesinde, basshylyqqa talap-tilegin jetkizgenderdiń sany 3 ese artyp, sheshilgen máseleler 1,3 ese ósti.
Buǵan qosa áleýmettik jelilerde azamattardyń syn-eskertpelerine der kezinde den qoıylyp, sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasat keńinen túsindirilýde. 15 óńirde Antikor ortalygy servıstik ortalyqtary ashyldy. Jaqyn arada mundaı ortalyq qalǵan 2 óńirde jumysyn bastaıdy.
Barlyq óńirde úsh tilde «Ashyq bıýdjetterdiń ınteraktıvti kartasy» jobasy iske qosyldy. 2020 jyldan bastap onda 3,5 trln teńgeden asa somada memlekettik mekemelerdiń bıýdjetteri ashyq kórsetilgen. Jalpy 2019 jyldan bastap 7,5 trln somasynda memlekettik mekemelerdiń bıýdjeti jarııalanǵan.
Táýlik boıy sybaılas jemqorlyq týraly habarlamalardy qabyldaıtyn 1424 Call-ortalyǵy jumys isteıdi. Osynda túsetin qońyraýlar sany 353-ten 988-ge deıin ósip, sol boıynsha 32-den 66-ǵa deıin is tergeledi. Azamattardyń bul belsendiliginen sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmetke senimniń artqanyn baıqaýǵa bolady.
Jemqorlyqtyń aldyn alý jumystary da belsendi qolǵa alynyp jatyr. Sybaılas jemqorlyq táýekelderine 287 syrtqy taldaý júrgizilip, 257 monıtorıng jasaldy. Sol boıynsha 2 616 usynys qaralyp, nátıjesinde 860-tan asa uıymdastyrý sharalary qabyldandy, 63 normatıvtik-quqyqtyq aktige ózgerister engizildi.
«Satyp alýlardyń biryńǵaı terezesi» aqparattyq júıesi júrgizgen taldaý boıynsha agenttik jalpy somasy 2 mlrd teńgege jýyq taýarlar men qyzmetterdi satyp alý baǵasyn ońtaılandyrdy. Osy joba iske qosylǵannan beri, ıaǵnı 2019 jyldyń qarasha aıynan bastap shamamen 2,8 mlrd teńge únemdeldi.
Memlekettik organdardaǵy qylmystyq isterdi tergeý nátıjeleri boıynsha sybaılas jemqorlyqtyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıý týraly 3 778 usynys engizildi. Jaýapkershilikke tartylǵan laýazymdy tulǵalar sany – 1 590. Onyń 213-i jumystan bosatyldy. Durys baqylamaǵany úshin 648 basshy jazalandy.
Agenttik qaıta qurylǵan sátten bastap sybaılas jemqorlyqpen shatylǵan 1922 adam áshkere boldy. Onyń ishinde 40-y respýblıkalyq deńgeıdegi, 140-y – oblystyq deńgeıdegi basshy. Bul málimet 2019 jyldyń 13 maýsymynan 2020 jyldyń 8 maýsymyna deıingi derek boıynsha keltirilip otyr.
Sonymen qatar sot júıesindegi sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesý boıynsha jumys kúsheıtildi. О́tken jyly paramen ustalǵan 7 sýdıa sottaldy. Bıyl taǵy Almaty, Shymkent qalalarynda jáne Pavlodar oblysynda 3 sýdıanyń jymysqy áreketi áshkerelendi.
Jalpy, agenttik qabyldaǵan keshendi sharalar oń nátıjelerin bere bastady. Transparency Kazakhstan saýaldamasy aıasynda respondentterdiń 54,4%-y sońǵy jyldaǵy sybaılas jemqorlyq deńgeıiniń tómendegenin atap ótti. Kásipkerlerdiń 76%-dan astamy Qazaqstanda paraqorlyqqa urynbaı, óz bıznesin damytýǵa bolady dep sanaıdy. Al «Talap» qoldanbaly zertteýler ortalyǵynyń júrgizgen saýaldamasynda respondentterdiń jartysynan kóbi sońǵy úsh jylda sybaılas jemqorlyqqa qarsy jaǵdaıdyń jaqsarǵanyn aıtqan. Bul saýaldamaǵa qatysqandardyń 3/2 bóligi sybaılas jemqorlyqpen kúres kúsheıe tústi dese, 60,4%-y bul jumysqa óz úlesin qosýǵa daıyn ekenin bildirgen.