Zańda keıbir zárýlikter eskerilmegen

«Ardagerler týraly» zań qabyl­dan­baı turǵanynda-aq Uly Otan soǵy­syna qatysýshylar men olarǵa teńes­ti­rilgenderge Úkimet arnaıy qaýly­la­ry­men jeńildikter berip kelgen. Endi sol zańmen bekitilip otyr.

Bul zańnyń taǵy bir ereksheligi, Aýǵan­standaǵy jáne basqa da mem­le­kett­erdiń aýmaǵyndaǵy urys qı­myl­da­ry­na qatysqan áskerı qyzmetshilerdiń ardagerler sanatyna engendigi. Sonyń ishinde 1988 jylǵy Taýly Qarabaqtaǵy etnosaralyq janjaldy retteýge qatys­qan 255, Tájik-Aýǵan ýchaskesin kúzetýde jaýyngerlik mindetin atqarǵan 9635, 2003 jyly Iraktaǵy halyqaralyq «Qazbat» bitimgershilik operasııalary­na qatysqan 294 áskerı qyzmetshi ardager retinde Uly Otan soǵysyna qa­ty­sý­shy­larmen birdeı jeńildikter alatyn bolǵan. Jalpy sany 10248 adam bolatyn bular endi kólik jáne múlik salyǵynan, sottarda memlekettik baj tóleýden, aza­mat­tyq hal aktilerin tirkeý kezindegi tólem­nen, notarıattyq is-áreketter jasaý jáne ózge de áreketter jasaǵan kezde memlekettik baj tóleýden bosatylady.

Sonymen birge «Sosıalıstik Eńbek Eri» men «Eńbek dańqy» ordenderiniń úsh dárejesin alǵandar buryn 9,6 AEK, ıaǵnı qazir 26 668 teńge mólsherinde qosymsha memlekettik járdemaqy alyp kelgen bolsa, endi olardyń járdemaqysy «Keńes Odaǵynyń Batyry», «Halyq Qaharmany» «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataqtaryn alǵan adamdardikimen teńestirilip, 138 AEK mólsherine, ıaǵnı 385 myń teńgeden artyq aqshaǵa jetetin bolǵan. Bul sanattaǵylardyń ózi de az qalǵan edi, endi qalǵan ómirlerinde úlken qýanyshqa bólenedi.

Sondaı-aq zańdaǵy taǵy bir úlken jeńildik – Uly Otan soǵysynyń arda­ger­lerine berilgen úıdiń buryn naqty mártebesi bolmaı, ózi dúnıeden ótken soń kommýnaldyq menshikke qaıtarý týraly áńgimeler shyǵyp, bala-shaǵasynyń narazylyǵyn týdyryp jatatyn edi. Endi úı otbasy múshelerine óteýsiz be­ri­lmek.

Alaıda kóterilgen kóńildi sý sepkendeı basqan jaılar da jańa zańda az bolmaı shyqty. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys­qa qatysqandardyń jasy ul­ǵa­ıyp, qatarlary azaıǵan kezde olarǵa jeńildikterdiń qarastyrylǵany jón-aq, al biraq solarǵa jeńildikter boıynsha teńestirildi degen tyl eńbekkerleriniń qandaı jazyǵy bar edi? Jeńis mańyzdy bolǵanda ony materıaldyq jaǵynan tolyq qamtamasyz etken jandardy umy­tý­ǵa bola ma? Ras, olar uzaq jyldar boıy so­ǵysqa qatysýshylarǵa teńestirildi, de­genimen jeńildikteri berilmegen-di. Endi qabyldanǵan zańda olardyń már­te­besin «Eńbek ardagerleriniń» (7-bap) qa­taryna engizipti. Buryn 1941-1945 jyl­dar­­daǵy tyldaǵy qajyrly eńbegi úshin me­dal alǵandarǵa basqa jeńildigin bermese de jergilikti ákimdikter soǵys­qa qatysqandarmen teń dárejede 9 ma­myr­dyń qarsańynda bir rettik syı­lyq beretin. Endi «Eńbek ardageri» qataryndaǵy olarǵa beriletin syılyq 1936 jylǵa deıingi týǵan soǵys bala­la­ry alatyn syılyq deńgeıimen bir­deı ǵana bolyp qalypty. Tipti soǵys jyl­daryndaǵy tyldaǵy eńbegi úshin orden-medal alǵan adamdar men ony alma­ǵandardyń eshqandaı aıyr­ma­shy­ly­ǵy joq.

Zańdaǵy ómirde múlde joq adamdarǵa qatysty normalardy oqyǵanda tańǵala­syń. Máselen, «Uly Otan soǵysynda qaza tapqan (qaıtys bolǵan, habar-osharsyz ketken) jaýyngerlerdiń ata-analaryna» da qatystylyǵy aıtylady. Qazir soǵysqa qatysqandardyń óziniń eń jasy 95-96-da bolsa, olardyń ata-analary tiri bolýy múmkin de emes qoı... Sonda mundaı normany kim úshin jazdy eken?

Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázirlegen 18 baptan turatyn bul shaǵyn zań Uly Otan soǵysyna qatysqandar men olarǵa teńestirilgenderdi ǵana qamtyǵan ba dersiń, óıtkeni basqa ardagerler týraly munda bir aýyz sóz joq. Árıne «Halyq Qaharmany», Eńbek Eri, Keńes Odaǵynyń Batyry, Chernobyl apatynyń qatysýshylary sııaqty sanattaǵylar qamtylǵan. Biraq zańdy ázirlegenderdiń memlekettiń qarjysyn únemdeý prın­sı­pin qatty ustanǵany sezilip tur. Ha­lyqty áleýmettik qoldaý degen aty bar mınıstrliktiń ardagerlerdi qoldaýǵa kel­gende sarańdyq tanytqany túsiniksiz.

Ardagerler uıymdarynda talqylaý bary­synda aıtylǵan pikirler, tipti de­pýtattardyń da óz usynystary da zań­ǵa enbeı qalǵan tárizdi. Soltústik Qaz­aqstan oblysy ardagerler uıymynyń tóraǵasy Eskendir Eleýsizovtiń pikirin bilgenimizde, ol da qabyldanǵan zańǵa óziniń kóńili kónshimegenin jetkizdi. «Biz zań jobasyn talqylaý barysynda kóptegen usynys aıtqan edik. Sonyń ishinde ardagerler uıymy týraly, onyń mártebesi týraly bir aýyz sóz joq degendi aıtqanbyz. Ardagerler uıymynyń basqa qoǵamdyq uıymdarǵa qaraǵanda, aıryqsha mártebesi bolýy kerek edi. Elge, jerge eńbek sińirgen ardagerlerge degen qurmet, olardy ardaqtaý memlekettiń aıryqsha qamqorlyǵynda bolýy kerek qoı. Bizdiń uıymnyń músheleri jumys isteý belsendiligi joǵary azamattar tobynyń emes, tek aqyl-keńesi men ómirlik tájirıbesin jastardyń patrıottyq rýhta tárbıelenýine bere alatyn adamdardan turady emes pe? Osy erekshelik eskerilýi kerek emes pe edi? Tipti oǵan memleket tarapynan arnaıy bıýdjet qarajaty da qarastyrylmaı-aq qoısyn, biraq mártebesi anyqtalýy kerek edi. Árıne bizdi jergilikti bılik qoldap otyr. Biraq ardagerlerdiń ózine jáne olardy qoldaý uıymyna arnaıy már­tebe berilgeni jón bolatyn. Sol eske­rilmegen. О́zimiz kópten kútken osy zań­nan ózimizdi taba almadyq. Al kórshi mem­leketterde, sonyń ishinde reseı­lik­ter­diń ardagerler týraly zańynda ol aıqyn kórsetilgen», deıdi aqsaqal.

Árıne zańnyń jetispeıtin jaqtary áli ózgertýler men tolyqtyrýlar arqy­ly qosyla jatar. Sol kezderde elimizdiń ále­ýmettik memleket ornatýdy kózdegen ne­­gizgi maqsatyna qol jetkiziler degen úmit bar. Sondyqtan barlyq ardager­ler­diń múddesi eskeriletin jarqyn kúnder alda bolýǵa tıis dep oılaımyz.

Soltústik Qazaqstan oblysy