Qaısar tulǵa, qajyrly qaıratker

Esine Máskeýdegi Tımırıazev atyn­daǵy aýylsharýashylyq akademııasyn qyzyl dıplommen bitirgennen keıingi eńbek jolyn bastaǵan Soltústik Qazaq­stan oblysyndaǵy  «Marevskıı» sov­­hozy tústi. Onyń aldynda aýdan basshylary Erekeńniń Máskeýdegi Tımırıazev aka­demııa­syn bitirgen qyzyl dıplomyn kórip, ony sharýashylyqtyń bas agronomy etip taǵaıyndady. Al egin oraǵy kezinde sovhozdyń dırektory basqa ju­mysqa aýysyp ketýine baılanysty aýdan basshylyǵy Erkin Nurjanulyna dırektordyń mindetin qosa at­qarýdy tapsyrdy. Dál sol kezde Erekeń bar-joǵy 25 jasta bolatyn. Ol birden sha­rýashylyq ju­­mysyna qyzý aralasyp, óziniń bilimi men biliktiligin kóp­shilikke tanyta bildi. Egin oraǵy tabys­ty aıaqtalyp, sharýashylyq ju­mysyn qorytyndylaǵan oblys jáne aýdan basshylary Erkin Áýelbekovti sovhoz dırektory etip bekitti.

Dırektorlyq qyzmetke ki­risisimen Ere­keń halyqtyń áleý­mettik turmysyn jaqsar­týdy qolǵa aldy. Tyń ıgerý jyldary jańa salynǵan úıler sol kezde odaqtas respýblıkalardan kelgen basqa ult ókilderine birinshi kezekte berilip, ózimizdiń qazaqtar shetqaqpaı qalatyn. Sol jaǵdaıdy baıqaǵan Erekeń, aýyl­­dastarymen aqyldasa kele asarlyq ádis­ke kópshilikti ju­myl­dyra bildi. Búkil aýyl bolyp, senbi, jeksenbidegi bos ýa­qyt­taryn úı turǵyzýǵa arnap, laı ılep, saman quıǵan jigitterge ózi bas bolyp júrgen soń, qalǵan jurt ta tys qalmaı, uıymshylyqtyń arqasynda bir maý­symda baspanalaryn jaqsartyp aldy.

Erkin Áýelbekovtiń laýazy­mynyń tez ósýi aǵa urpaq ókil­de­riniń kóz al­dyn­da ótti. Oǵan birden-bir sebep, onyń ózi jetekshilik ete­tin sha­rýashylyq turǵyndarynyń áleý­mettik turmystaryn kótere bilýi, ónim óndirýdiń qosymsha kózderi izdestirilip, eńbek adam­darynyń kúsh-jigeri sondaı urymtal tus­tarǵa jumyldyra bi­lýinde edi. О́tken ǵasyrdyń al­pysynshy jyl­dary kadrlardy tańdaýdaǵy qo­­ǵamda qalyptasqan talap bo­ıynsha uıymdastyrý qabileti bar, qaı qyzmette bolsyn ózin jaqsy qyrynan kórsete bilgen adamdarǵa árdaıym jol ashyq bolatyn. Erekeń Sol­tústik Qazaqstan obly­synda istegen qysqa ýaqytta ózin sondaı qy­rynan kórsete bildi. Qa­ra­paıym halyqtyń arasynda qyzý eńbekte qaınap pisti. Bolmysyndaǵy alǵyr minez de, jan-jaqty isker­lik te, ójettilik pen erlik te, mine, osy tusta boı kórsetip, jas Er­kinniń azamattyq tul­ǵasyn erekshelendire tústi.

Bar-joǵy segiz jylǵa jeter-jetpes ýaqytta Erekeń osy ob­lystaǵy laýazymdy qyz­met­ter­diń bárin jemisti atqaryp shyq­ty. 1961 jyly ol Sol­tús­tik Qazaqstan oblysy atqarý komı­teti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaldy, sodan soń Erekeń ob­lystyq par­tııa komıtetiniń ekinshi hat­shy­lyǵyna joǵarylatyldy, kóp uza­maı oblystyq atqarý ko­mıtetiniń tóraǵasy bolyp be­kitildi. Osynshama laýazymdy qyzmetterdi minsiz atqaryp,  salaýatty da salıqaly qalpynan aınymaıtyn Erekeńniń tulǵa­synan parasat-paıymy jáne baıypty iskerligi sezilip turatyn. Oblys jurtshylyǵy Erkin Áýelbekovti osyndaı qyrynan tanı bildi. Qabyldaýǵa kelgender aqyl-keńes suraıdy. On­daı jandar qashanda rıza kóńilmen alǵysyn aıtyp shyǵa­tyn. Osyndaı qurmetke ıe bolý ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermes baqyt jáne ol ákesi Nur­jannyń qanymen, anasy Qa­lımanyń aq sútimen daryǵan ónegeli tárbıeden bolatyn. Erkin Nurjanulynyń bas­shy­lyqtaǵy tabandylyǵy men daryndylyǵy, adamdarmen tez til tabysyp, olardy ortaq iske jumyldyra bilýi jó­nindegi iskerligi respýblıka bas­shylyǵyna da jetti. Orda buzatyn otyz jasqa jańa tolǵan Erkin Áýelbekovti sol jyldary Qazaq KSR Mı­nıstr­­ler Keńesiniń tóraǵasy bolǵan Másimhan Beı­sebaevtyń usynysymen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri­niń birin­shi orynbasa­ry­ etip taǵaıyn­da­dy. Osyn­daı jaýapkershiligi zor respýblıkalyq kólemdegi qyzmetti atqarýǵa Erkin Nur­jan­uly tas túıin daıyn edi.  О́zine de, basqalarǵa da qatań ta­lap qoıa biletin Áýelbekov bul jumysty úıirip áketti.

Tyń ıgerý jyldary, ásirese soltústik oblystardaǵy kadr saıa­satynyń óreskel burmalanýy, kelimsekterdiń laýazymdy qyz­mett­erge ońdy-soldy jappaı ta­ǵaıyndalýy kezinde, onyń tegeý­rindi is-áreketi men azamat­tyq jiger tanyta bilýi ekiniń biri­niń qolynan kele bermeıtin batyldyq bolatyn. О́ziniń bas­tyǵy, mınıstr Motorıkamen ıyq qaǵystyra júrip, Er-aǵa qıqar minezdi mınıstrdi óz degenine kóndire bildi. Onyń bir dáleli mınıstr eńbek demalysyna ketken kezde, mınıstrdiń mindetin atqara júrip, mınıstrliktegi jetek­shi eki basqarmanyń bas­shy­­lyǵyna qazaq kadrlaryn taǵaıyndady.

Erkin Áýelbekovtiń mınıstr­liktegi kadr saıasatyna batyl aralasýy mınıstr Motorıkaǵa unaı qoıǵan joq. Ashyq tartysqa barmasa da aralaryna bir syzattyń túskeni baıqalyp turdy. E.Áýel­bekov bolsa teorııalyq úzdik bilimin sanaýly jyldarda ozat tájirıbemen ushtastyryp, bilik­tiligin is júzinde reformator ekenin dáleldep úlgerdi. Jáne qaı jerde júrse de, qandaı basshylyq qyzmette bolsa da ómir boıy ustaz bolyp qyzmet jasaǵan  Nurjan ákesiniń ósıet etip aıtyp ketken: «Balam, qolyń­da bılik bola qalsa, qara­paıym adamdarǵa qamqorshy bo­la bil, ultyńnyń namysyn esh­kimge taptatpaıtyn bol» degen  naqylyn eshqashan esten shyǵarmaıtyn. Sondyqtan da bolar, Erekeń Qazaqstannyń damýy men ultynyń ósip-órkendeýine úles qosýdy ómirlik maqsat etip qoısa, mınıstr Motorıka konservatorlyq kózqarastan aryla almaıtyn jáne qazaq mamandaryna mensinbeı qaraıtyn. Erkin Nurjanuly mınıstrlikke kelgen bette osyny birden baıqaǵan bola­tyn. Al mınıstr Motorıka ashyq aıqasqa barýda Erkin Nur­jan­ulynyń bilimpazdyǵy men qıynnan qıystyryp sóıleı­tin sheshendiginen seskenetin edi. Sondyqtan ol  D.Qonaevpen  kezdesken saıyn Áýelbekovke qam­qorshy bolǵansyp, ony ósirý kerek ekendigin jıi-jıi Dımekeńe aı­typ júretin.  Eki basshynyń ara­syndaǵy tartystyń tamyr jaıýyn qalamaǵan Dinmuhamed Ahmetuly bolashaǵynan úlken úmit kúttiretin Erkin Áýelbekovti Motorıkaǵa jyǵyp bermeı, ony Qazaq KSR Astyq ónimderi jáne qurama jem ónerkásibi mınıstri etip joǵarylatyp jiberdi.

Tyń ıgerý jyldary Qazaq­stannyń aýyl sharýashy­lyǵy men ónerkásibi zor qarqynmen damı bastady. Osyǵan oraı Qa­zaq­stanǵa bet buryp Reseı men bas­qa respýblıkalardan aǵylǵan kadrlarda esep bolmady. Ásirese soltústik oblystardaǵy jaǵdaı esh syn kótermeıtin halge jetti. Mundaı keleńsiz kórinis sol jyl­­­dardaǵy respýblıkanyń bi­rin­shi basshysy Dımash aǵa Qo­­­naev­tyń nazarynan tys qal­mady. Kókshetaý oblystyq partııa komı­tetine birinshi basshyny taǵaıyndaý kezinde, Dinmu­hamed Ahmetuly jas ta bolsa basshylyq qyzmettiń túrli sa­ty­synda ysylyp úlgergen Áýel­­­bekovke usynys jasady. Uzaq jyldardan beri Kókshetaý ob­lysynda birinshi basshynyń basqa ulttan bolýyna baılanysty, jergilikti kadrlardyń únemi nazardan tys qalatynyn, jas qazaq mamandaryn ósirip, sharýashylyqtyń túrli salalaryna ornalastyrý kerektigin, olarǵa qoldan kelgenshe jaǵdaı jasaý qajettiligin eskertti. Shy­­­nynda, E.Áýelbekov osy ob­lys­qa kelgenshe Kókshetaý oblysynda laýazymdy qyzmet­tegi qa­zaq kadrlarynyń úles sal­maǵy joqtyń qasy edi. Olar­dyń biren-sarany ǵana sovhoz-kol­hozdardaǵy partııa komıtet­teriniń hatshylyǵynan aspaıtyn.

Birinshi basshylyq qyzmette júrip, Erkin Nurjanuly ob­lys­tyń ekonomıkasy men aýyl sharýashylyǵyn respýb­lı­­ka­daǵy aldyńǵy qatarly  aımaq­tardyń qataryna qosty, ult­tyq kadrlardyń bilim alyp, qyz­metteriniń ósýine úne­mi qamqorlyq jasap otyrdy. Dı­qandar arasynan úzdik jetis­tikterge jetken qazaq jigitterine Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alýy­na septigin tıgizdi. Kóp­tegen aýpartkomnyń birinshi hat­shylyǵy men  aýdandyq at­qarý komıtetteri tóraǵalyǵyna jer­gilikti kadrlar tartyldy.

Er-aǵanyń osyndaı adal eńbe­gin oblysqa demalýǵa ara-tura keletin Leonıd Ilıch Brejnev te, respýblıkany uzaq jyldar basqar­ǵan Dinmuhamed Qonaev ta baı­qady, soǵan oraı olar ádil baǵasyn berdi de. Qyryq beske kelgen shaǵynda Erkin Áýel­bekovke uzaq jylǵy jemisti eń­begi úshin Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi. Osyndaı jasta mun­daı ataqqa respýblıkadaǵy obkom hatshylarynyń birde-biri  jet­pegen edi.

Qazaq «árkimniń ózi shyǵar bıigi bar» dep beker aıtpaǵan. Bul naqyldyń Áýelbekovke tikeleı qatysty ekenin ómirdiń ózi dáleldedi. Erekeńe Eńbek Eri ataǵy berilisimen, ásirese Al­matyda onyń artynan pysh-pysh sóz aıtýshylar kóbeıdi. Qazaqtyń «jaqsy baıqap sóıler, jaman shaıqap sóıler» degeni shyndyqqa aınaldy.

Qonaev tóńireginde júrgender jaı sóılep emes, shaıqap sóıleı bastady, «elýge jetpeı Eńbek Eri ataǵyn alǵan Áýelbekov en­di bir eki jyldan soń ekinshi jul­­dyz alsa, ózińdi taǵyńnan ketiredi» degendi Dımekeńe jet­ki­zýge asyqty, soǵan bar kúshteri men qýlyq-sumdyqtaryn salyp baqty. Aqyry  sóz tasýshylar óz oılaǵandaryna jetti.

Áýelbekov aldymen artta qalǵan Torǵaı oblysyn kóterý­ge jiberilse, eki jyl tolar-tol­mas­tan soń «Qyzylorda obly­synyń ekonomıkasy men áleý­met­tik salasyn kóterý úshin» de­gen usynyspen Syr óńirine ji­beril­di.

Qıyndyqtan qaımyqpaıtyn Áýelbekov úshin mundaı «ta­ǵaıyn­daý» onyń jigerin jasy­ta almady. Qaıta ol eki oblys­ta da prob­lemalardy sheshý­diń joldaryn taýyp, ony bú­kil respýblıkaǵa jarııa etti. Mysal retinde, Qazaqstan Kom­par­tııasy HVI sezinde sóı­legen sózinde Áýelbekov dele­gat­tar nazaryn Qyzylorda ob­lysynyń ne sebepti únemi artta qalyp kelgenin, oǵan respýb­lıka basshylyǵy tarapynan jet­kilikti kóńil bólinbegenin, ýaqyt talabyna saı halqynyń basym bóligin qazaqtar quraıtyn aımaqqa erekshe nazar aýdarý qajettigin ashyna jetkizdi.

Eldiń ekonomıkasy men saıası júıesin Gorbachevshe reformalaý barysynda KSRO halyq depýtattar sezine balamaly kandıdattardy usyný bastaldy. Nege ekeni belgisiz, Keńes eliniń joǵarǵy organyna jumys dese ishken asyn tastaı salýǵa daǵdylanǵan, únemi izdeniste júretin jáne árdaıym nátıjege jetýdi maqsat tutatyn E.Áýelbekov Almatyda jasalǵan ssenarıı boıynsha Qyzylorda oblysynan KSRO halyq depýtaty bolyp, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń aımaqtyq damý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine saılandy.

Men ózim 1989-1991 jyldar aralyǵynda Qazaq radıosynyń Máskeýdegi KSRO Joǵarǵy   Keńe­sinde parlament tilshisi bol­ǵan kezde, komıtet otyrysynda onyń músheleri eldiń, halyqtyń kókeıkesti máselelerin sheshýmen emes, saıası oıynǵa berilip, árkim óz kórpesin ózine qaraı tartýmen aınalysatynyn baıqadym. Qaraqan bastarynyń qamdary úshin ǵana tirlik jasaý­dyń áreketterine kóńili tolmaı júrgen Er-aǵany talaı kezdes­tirdim.

Bir jolyqqanda «mynan­daı kúıimizben elden aıyrylyp, halyqty tentiretip jibere­tin shyǵarmyz» dep ishindegi kúıi­gin ja­syrmap edi. Shynynda da kóp­shilikti ushqyr oıymen, ót­kir sózimen, qonymdy usynys­ta­rymen ózine qaratyp alatyn asyl aǵanyń osyndaı kúızelis jaǵdaıda júrgenin kórý bizge ári ókinishti, ári aýyr edi.

Jalpy, Erkin Áýelbekov búkil bolmysymen ádiletsizdik pen zań­dy aıaqqa basatyndar­men aıaýsyz kúresetin qaırat­ker,­ birbetkeı basshy edi. 1986 jyl­­dyń kókteminde Baı­qońyr áskerı  bólimshesiniń kinási­nen Syrdarııanyń tómengi saǵasyn­daǵy oblys halqynyń jartysyna jýyǵy turatyn Qarmaqshy, Qazaly jáne Aral aýdandary men Baıqońyr qalasyn ýlandyrý qaýpi tóndi.

Osy jaǵdaıǵa baılanysty E.Áýelbekov SOKP Ortalyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.Gorbachevke shyǵyp, mán-jaıdy túsindirdi. Dereý Máskeýden  «Glavkosmos» basshysy general-leıtenant, ekinshi kosmonavt German Tıtov bastaǵan komıssııa keldi. Atalǵan másele oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosynda qaralyp, Erkin Nur­januly kosmodrom basshysy general-leıtenant Iýrıı Ad­verkeevıch Jýkovty  aıaý­syz synady. Mundaı qylmysty aıaqsyz qaldyrýǵa bolmaıtynyn, zań boıynsha osyǵan jaýapty kosmodrom basshysy Jýkov partııadan shyǵarylyp, sotqa beriletinin málimdedi.

«Sasqan úırek artymen súń­gıdi» degendeı, general Jýkov ólermen jaǵdaıǵa túsip, Áýel­bekov­t­en keshirim suraýmen bol­­dy. Budan bylaı jergilikti bılik organdary men turǵyndar múd­desine qol suqpaıtynyn, aımaqtyń ekologııalyq talaptaryn qatań saqtaıtynyn, taǵy ańdardy en­digári atýǵa barmaı­tynyn aıtyp, ant-sý ishti. Osy­laısha jón-jo­syqsyz ketken kosmodrom basshysyn Erkin Nurjanuly sabasyna túsirdi.       

Máskeýden egemen eline kel­­­gen Er-aǵany munda eshkim kútpep edi. Sondyqtan biraz ýaqyt­qa deıin Erekeń jumyssyz júrdi. Alaı­da bılik basynda otyrǵandar E.Áýelbekovti uzaq ýaqyt boıy qyzmetsiz qaldyrýǵa dátteri shydamady. Onyń ústine respýblıkalyq gazetterde «esimi búkil elge belgi­li   memleket qaı­ratkeri Erkin Áýelbekov ne sebepti jumyssyz otyr, bul degenińiz táýelsizdigimizge daq túsiretin jaǵdaı ǵoı»  dep dabyl qaqqan maqalalar shyǵa bas­tady. О́ıtkeni Erkin Áýelbekov sııaqty tanymal azamattyń áli de bolsa bedeli zor edi. Bul dabyl bıliktegilerdiń qulaǵyna da jetken bolar. Aqyry, Er-aǵaǵa Prezıdent keńesshisi  qyzmeti usynyldy.

Meniń qyzmet ornym Sátbaev pen Jeltoqsan kósheleriniń qıy­ly­synda bolǵandyqtan, tańer­teń nemese keshke qaraı Er-­aǵany jumysyna ketip bara jat­qanda nemese úıine kele jat­qanda jıi kezdestirýshi edim. О́zi­ne jarasymdy qońyr daýsymen sálemimdi alyp, hal-jaǵdaıdy su­rap jatatyn. Sózge tartyp, densaýlyǵyńyz qalaı degende de «qudaıǵa shúkir» dep qysqa ǵana jaýap qaıtaratyn.

Shynynda da Er-aǵanyń syr­qattanyp,  aýrýhanaǵa tústi dege­nin estigen emespin. Aryqsha, symbatty kelgen tik boıynan ózin ózi kútip ustaıtyny bilinip turatyn. Tek qana ótkir janarynan álde bir syrtqa shyqpaı jatqan sher jatqandaı kórinetin...

Biletinderdiń aıtýynsha, Erkin Nurjanuly parasatty, adal azamat, alǵyr tulǵa. Ol sol bolmysynan ózgermeı solaısha ómir súrdi, solaısha qaıratker retinde qalyptasty, solaısha ómirden ozdy. Onyń ónegeli ulttyq tarıh pen qun­dylyqtardy saqtaı biletin aza­mattyq beınesi Áýelbekovti bile­tin barsha jurttyń jadynda saq­ta­latyny sózsiz.

Meıram BAIǴAZIN,

Nur-Sultan qalalyq Ardagerler keńesiniń múshesi,  Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi