El maqtaǵan Elmurat

Almaty oblysynyń Eńbekshi­qa­zaq aýdanyna qarasty Nura aýylynyń týmasy Elmurat Qaıypjanov – Qazaqstan kıkboksy tarıhyndaǵy eleýli tulǵalardyń biri. Áýelde ol boks jáne kúrespen aınalysty. Orta mektepti aıaqtaǵannan keıin Almatyǵa kelip, Qazaqtyń sport jáne týrızm akademııasyna oqýǵa tústi. Sol jerde bilikti bapker Edýard Gabýlovtyń qol astynda jattyǵyp, bylǵary qolǵap sheberleri arasyndaǵy qalalyq jáne respýblıkalyq týrnırlerde daralana bastady.

Elmurat aıtady: 1993 jyly Alma­tyda ótken týrnırdi tamashalaý úshin sport saraıyna arnaıy bardym. Kópshilik boljaǵandaı, jekpe-jek­terdiń deni bizdiń jigitterdiń jeńisi­men aıaqtaldy. Tek 51 kılo salmaqtaǵy básekede Qyrǵyzstannyń týy astynda óner kórsetken jigittiń aldyn eshkim oraı almady. Jalpy, sol jyldary Shaban Shadmanovtyń asyǵy alshysynan túsip júrdi. Kıkboks pen ýshý-sandany qosa alǵanda, úsh dúrkin álem chempıony, Azııa men Eýropa chempıonattarynyń birneshe márte jeńimpazy degen ataqtary bar. Almatyda da ol san márte atoı salǵanyn jankúıerler umyta qoıǵan joq. Al kópshilik aldynda Shabannyń «Meni jeńetin qazaq áli týǵan joq», dep aıtqanyn estigende, qanym basyma shapty. Namystan jaryla jazdadym. Biraq ol kezde qoldan keler dármen joq edi. О́ıtkeni qarsylasym tym myqty. Al men bolsam, bar-joǵy II razrıadty sportshymyn. Alaıda erte me, kesh pe, bizdiń de ýaqyt ke­ledi. Shadmanovtyń sol bir aýyz sózi úshin men kıkbokske túbegeıli bet burdym.

Aıtqandaı-aq 1996 jyly Ser­bııa­nyń astanasy – Belgradta jalaýy jelbiregen Eýropa chempıonatyn­da qos sportshynyń joly alǵash ret qıysty. Ol kezde Shaban «tepse temir úzetin» 25 jasta. Shabysy áli de shıraq. Bastapqy básekelerdiń barlyǵyn aıqyn jeńispen aıaqtap, jartylaı fınalda da qarsylasyna des bermedi. Elmurat ta biraz tájirıbe jıyp úlgergen. Aınaldyrǵan úsh jyl aralyǵynda ol elishilik jarys­tarda aldyna jan salmaı, sport she­beri dárejesine deıin jetti. Sol tabys­tarynyń arqasynda 21 jastaǵy qan­da­symyz halyqaralyq arenalarda Qazaq eli namysyn qorǵaý qurmetine ıe boldy. 

Fınaldyq saıys. Sharshy alańǵa Shaban mań-mań basyp shyqty. О́z-ózine senimdi. Qarsy aldynda turǵan Qaıypjanovty, tipten mensinetin de emes. Oǵan kóziniń qıyǵymen qarap, «Aıqas alańynda talaı qazaq menen taıaq jep edi, sen de solardyń jolyn qushasyń», degendeı keıip tanytty. Al Elmurat asyp-tasyǵan joq. Eń bastysy, salqynqandylyqty saqtaý. Qalǵanyn rıng kórsetedi. Sonymen jekpe-jek bastaldy. Birinshi kezeńde Shadmanov tizgindi birden qolǵa alýǵa tyrysyp, biraz shabýyldady. Qaıypjanov qorǵana júrip, urys saldy. Ondaǵy oıy – qarsylasynyń qarym-qabiletin baıqaý. Esesine ekinshi raýnd bastalǵan bette qarqynyn kúrt kúsheıtken qaısar qazaq ony aýyr soqqylardyń astyna aldy. Tipten bir márte nokdaýnǵa da jiberdi. Qyrǵyz sportshysy ondaıdy kútpese kerek, bas kóterýge de jaramady. Qandasymyzdyń qolynyń da, aıaǵynyń da soqqylary nysanaǵa dóp tıip jatty. Tek óziniń mol tájirıbesiniń arqasynda ǵana Shaban Shadmanov básekeniń sońyna deıin shydady. Sheshýshi saıysta bizdiń jigittiń ústemdigi esh kúmán týǵyzǵan joq. Barlyq tóreshi Qaıypjanovtyń myqtylyǵyn moıyndady. Elmurat – Eýropa chempıony!

Elmurat aıtady: Toqsanynshy jyldardyń basynda Qazaqstan kıkboksynyń dańqy dúrkirep turdy. Osy ónerdiń irgetasyn Qazaqstanda qalaǵan Sabyrjan Mahmetov óz shákirtterine qolaıly jaǵdaıdyń bar­lyǵyn jasady. Elimizdiń ár óńirinde úıirmeler ashyldy. Oqý-jattyǵý jıynyn ótkizý, halyq­aralyq jarystarǵa shyǵý esh kedergi týǵyzǵan joq. Bilikti bapkerler bul iske aralasyp, az ǵana ýaqyt ishin­de asyǵymyz alshysynan tústi. Jer­lesterimiz halyqaralyq arenalarda jaqsy óner kórsetip, Qazaqstan quramasy álemdegi ozyq komandalar qataryna qosyldy. Bizdiń elmen tórtkúl dúnıe sanasatyndaı deń­geıge jettik. Al jeke ózim jaıyn­da aıtar bolsam, 1993 jyldan bas­tap «Abylaı han» sport klýbynda jat­tyqtym. Jeke bapkerim Azat Nádir­bekovtiń arqasynda ózim armandaǵan bıik belesterdiń birazyn baǵyndyrdym.

Belgradtaǵy báseke qazaqtyń namysqoı ulynyń baǵyn ashty. Odan keıin talaı tolaǵaı tabystarǵa qol jetkizgen Elmurat el maqtaǵan sportshyǵa aınaldy. Tarqatyp aıt­saq, 1996-2000 jyldary ol eki dúrkin Eýropa chempıony, Azııa chempıony, Álem kýbogynyń ıegeri atandy. Dýbrovık pen Bishkekte ótken álem chempıonattarynda qola medaldy moınyna ildi.  Ol az deseńiz­der, tórt jyl boıy kıkbokstan Qazaqstan ulttyq qurama komanda­synyń kapıtany boldy. Sonymen qatar Qaıypjanov ýshý-sandadan bir­qatar respýblıkalyq jáne halyq­aralyq týrnırde top jardy.

Joǵaryda esimi atalǵan Shaban Shadmanovpen Elmurattyń joly taǵy eki márte qıysty. 1999 jyly Bish­kek­te ótken álem chempıonatynyń jarty­laı fınalynda qazaq kıkboks­shy­synyń basymdyǵy baıqalǵanymen, ózderiniń ataqty sportshylarynyń saǵyn syndyrǵysy kelmegen uıym­das­tyrýshylar jeńisti Shabanǵa berip jiberdi.

2000 jyly Almatyda ótken «Ǵa­syr matchynda» qos qyrannyń joly úshinshi márte toǵysty. Báseke bastalǵan bette óreskel qatelikke boı aldyrǵan Qaıypjanov qapııada nokdaýn alyp qaldy. Biraq qalyń qazaq jankúıerleriniń kóz aldynda jigersiz bolyp kórinýdi qup kórmegen qandasymyz esin tez jıdy da, dereý iske kiristi. Qarsylasyn aldap ta, arbap ta soqty. Bul joly da Shadmanov qaısar qazaqqa esh qaırat kórsete almady. Tóreshi Elmurattyń qolyn kóterdi. Almatynyń qaq ortasynda ornalasqan Ortalyq stadıonǵa jınalǵan san myń kórermen qazaqtyń ulyn tóbege kóterip, erekshe qoshemet kórsetti.  

Elmurat aıtady: Toqsanynshy jyldardyń ekinshi jartysynda «Olımpıada baǵdarlamasyna enbeıdi» degen jeleýmen kıkboks­ke degen qamqorlyq kúrt kemidi. Memleket tarapynan qamqorlyq bolmaǵandyqtan, kóp qıyndyq kórdik. Osy sport túrin serik etken azamattarǵa jarysqa shyǵý úshin ózderine demeýshi tabýǵa týra keldi. Qaltaly myrzalardyń aldyna barǵan kıkboksshylardyń kóp jaǵdaıda eńseleri túsip qaıtatyn. Biraq jarystarǵa bara qalǵan jaǵdaıda namys týyn bıik ustaýǵa tyrystyq. Únemi jeńiske jetip júrdik. Eń ókinishtisi, elge oljaly oralǵan kezde de eńbegimizdi elep, eskergen eshkim bolmady. Shyny kerek, syı-sııapat bylaı tursyn, jyly sózdiń ózine zárý boldyq. Qazaqstannyń kók baıraǵyn asa iri halyqaralyq jarystarda jelbiretsek te, ózimizdi qoǵamǵa qajetsiz adamdaı sezindik. Áıtpegende kim biler, alar bıigimiz búgingiden de bıik bolar ma edi.

26 jasynda úlken sporttan qol úzgen Elmurat ómirdegi óz jolyn tapty. Áýelde Almatyda or­nalasqan Sport jáne týrızm, son­daı-aq Ishki ister akademııalarynda qyzmet etti. Bolashaq sport­shylar men saq­shy­larǵa jek­pe-jek óneriniń qyr-syryn úıretti. Keıinnen kásipkerlikke bet burdy. Bıznesten túsken qara­ja­ty­nyń biraz bóligin aýyl sportyn órkendetýge jumsady. Shelekte Raıym­bek batyr atyndaǵy sport keshenin salýǵa jáne Nurada Uly Otan soǵysynyń ardegerlerine arnal­ǵan monýmentti salýǵa atsa­lys­ty. Atalǵan eldi mekenderde respýb­lıkalyq týrnırlerdiń ótýine uıyt­qy boldy. Birqatar da­ryndy jas­ty óz qamqorlyǵyna alyp, olar­ǵa jan-jaqty qoldaý kórsetti. Res­pýblıkalyq jekpe-jek federasııa­synda eńbek etip, aýqymdy sharalar atqardy. Onyń bul eńbegi eleý­siz qalǵan joq. Byl­tyr Elmurat Qaıyp­janov «Eń­bek­shiqazaq aýdanynyń qurmeti azamaty» atanyp, «Jomart júrek» tósbelgisimen marapattaldy.

Elmurat aıtady: Men aýyl sporty úshin qatty qynjylamyn. Shy­ny kerek, sport keshenderi bylaı tur­syn, kóptegen jerde qarapaıym úıir­meler joq. Bapkerler tapshy. Se­bebi olarǵa tólenetin qarajat mar­dym­syz. Sol sebepti de bilikti bapker­lerdi aıtpaǵanda, keshe ǵana qo­lyna dıplom alǵan jas mamandardyń ózderi aýylǵa barýǵa qulyqsyz. Al ja­rysqa shyǵý qııamet-qaıym. Mine, sonyń saldarynan qazirgi kezde aýyl sporty aqsap tur. О́zderińiz baıqa­sańyzdar, qazir jaqsy nátıje kór­setip júrgenderdiń deni sport mektep­teri men ınternattarynda bilim alyp, sheber­lik­terin shyńda­ǵandar. Al aýyl­daǵy úıir­me­­lerde tár­bıe­­­len­gen ba­la­lar ara­syn­da top jaryp jat­qandary tym sı­rek. Dál qa­zirgi kezde otan­dyq sporttyń tiz­ginin ustap otyrǵan aza­mattar osy máse­lege aıryqsha nazar aý­darýy qajet. Aýyl – biz­diń altyn be­si­gimiz. Alyptar dál sol aýyl­dy jerlerden shy­ǵady. Sony qaperge al­ma­saq, kóp nárseden uty­laty­ny­myz anyq.

Bul sózge bizdiń de alyp-qosarymyz joq.