Osydan 10-15 jyl buryn óńirlerdegi qalalar men shalǵaıdaǵy eldi-mekenderdiń mektepterin támamdaǵan túlekter sapaly joǵary bilim alý úshin Almatyǵa, oblys ortalyqtaryna nemese shetelge at basyn buratyn. Bul sheshim olar úshin bilimniń bıigine qol jetkizýmen teń edi. Al qazir aýyldan astanaǵa arman qýyp attanatyndar az emes. Sol bilim qýyp kelgen izdenýshilerdiń bir bóligi búginde izdenýin ári qaraı jalǵastyrý maqsatynda jas qalada qaldy. О́ıtkeni olar úshin elorda – eldiń ǵana emes, bilim men ǵylymnyń da astanasy.
Balabaqsha baspaldaǵy
Bas qalada maman bolyp qalǵan jandar bas qosyp, jas otbasylardyń qatary jyl saıyn kóbeıip keledi. Sonyń nátıjesinde bala týý kórsetkishi de jyl sanap joǵarylap, balabaqshalarǵa suranys artty. Nur-Sultan qalasy bilim basqarmasynyń byltyr jyl sońynda taratqan málimetine súıensek, elordada 369 mektepke deıingi uıym bar. Onyń 90-y – memlekettik, 3-eýi – vedomstvolyq, 214-i – jekemenshik balabaqsha, al 43-i – memlekettik tapsyrys alatyn shaǵyn ortalyqtar. Osynshama mektepke deıingi uıymda 50 myńnan asa bala tárbıelenip jatyr. Bir qaraǵanda az kórinetin shyǵar, alaıda bul – bir aýdandaǵy halyqtyń sanyndaı kórsetkish. Demek aldaǵy ýaqytta astanamyzdyń aýqymy arta beretini sózsiz. Munymen birge balabaqshalardyń, ondaǵy balalarǵa arnalǵan oryndardyń kólemi de kóbeıe túsedi. Qalalyq bilim basqarmasy jyl saıyn 240 orynǵa laıyqtalǵan 1-2 memlekettik balabaqshanyń salynatynyn aıtady. Sonyń janynda taǵy 10 shaqty jekemenshik mektepke deıingi uıymdar tárbıelenýshilerge esigin ashady.
Munyń barlyǵy jas mamandarǵa jumys ornyn ashýǵa septigin tıgizdi. Jadyra Ospanova elordadaǵy «Hanshaıym» jekemenshik balabaqshasynda tárbıeshi bolyp jumys isteıdi. Týǵan jerinen nápaqa tabýǵa ǵana emes, jas qalamen bolashaǵyn baılanystyrýǵa kelgen ol mundaǵy balaqaılardyń tárbıesine erekshe mán beretinin aıtady. «Elordalyq balalardy tárbıelep júrgenime kóp bolǵan joq. Osy az ýaqytta qol jetkizgen jetistikter barshylyq. Tárbıelenýshilerim ózderi týǵan jáne ósip kele jatqan shaharyn súıedi, sondyqtan da bas qalanyń beınesin qaǵaz betine súıispenshilikpen jáne maqtanyshpen salady. Men olardy óz qııaldaryndaǵy ǵajaıyp qalanyń eń deni saý, tárbıeli, izetti, óz betinshe áreket ete alatyn, qorshaǵan ortasyna meıirimmen qaraıtyn, bilimdi de tártipti turǵyndary bolǵanyn qalaımyn. Sol úshin ár kúnimdi balalarǵa barymdy berýge, ómirde qajettiniń bárin úıretýge arnaımyn», deıdi tárbıeshi Jadyra. Bizge beıne baılanysqa shyqqan ol eresek toptaǵy tárbıelenýshileriniń mektepke saqadaı saı ekenin kórsetti. Balalardyń árqaısysy áripti tanıtynyn, býyndardy qosyp oqı alatynyn jáne sanaýǵa da júırik ekenin bir-birimen jarysyp kórsetti. Iá, olar – elordanyń ǵana emes, elimizdiń erteńi.
Mektepten mamandanyp shyǵatyn shákirtter
Elordada búginde 180 myńnan asa oqýshy bar eken. Elorda ákimi Altaı Kólginov 2020 jyly 12 mektep salý josparlanǵanyn jáne aldaǵy 5 jylda 60 myń orynǵa 50 myń oqý oshaǵy boı kóteretinin aıtqan edi. Osy materıaldy ázirleý barysynda Nur-Sultan qalasy bilim basqarmasynyń derekteri arasynan bir kórsetkishke kózimiz tústi. El astanasy Arqaǵa kóshirilmeı turǵanda qalada nebári 35 mektep bolǵan eken. Al qazir orta bilim beretin oqý oshaqtarynyń sany 100-ge jýyqtaıdy. Endi myna bir derekke nazar salsaq, el egemendigin alǵan jyly qaladaǵy bir ǵana oqýshy «Altyn belgige» úmitker bolypty. Al qazir ár mektepten kemi eki-úsh oqýshy «Altyn belgimen» bitiredi. San árdaıym sapaǵa áser etedi, báseke qashanda bıikteýge bastaıdy.
Álıhan Rahmetov elordadaǵy №73 fızıka-tehnıkalyq mektep-lıseıin bıyl bitirdi. Atalǵan oqý oshaǵynyń ereksheligi – el astanasynda ǵana emes, elimiz boıynsha biregeı baǵytqa beıimdelgeninde. Qazaqstanda fızıka-matematıkalyq mektepter kóp, biraq fızıka-tehnıkalyq baǵytta bilim beretin oqý oshaǵy joq edi. 2014 jyly bas qalada boı kótergen, búginde bólekshe baǵytta bilim beretin oqý ordasynyń túlegi Álıhan mektepten-aq mamandanyp shyqty. Álbette kásibı shyńdalyp shyqpasa da, mektep qabyrǵasynda júrip ómirlik kásibiniń irgetasyn qalaı aldy. Ol №73 fızıka-tehnıkalyq mektep-lıseıinde ashylǵan STEM zerthanasynda zaǵıp jandarǵa jolda júrýge kómektesip, sıgnaldar arqyly keńistikti baǵdarlaýǵa járdemdesetin qurylǵy jasady. «Astanamyz barlyq jaǵynan, ásirese biz sekildi oqýǵa, bilýge, jańalyq ashýǵa umtylǵan ulandar úshin bilim básekesinde de bas bolyp keledi. Men mekteptegi bilimimmen múmkindigi shekteýli jandardyń múmkindik aıasyn keńeıtýdi kózdedim. Endi osy oılap tapqan qurylǵymdy ári qaraı jetildirgim keledi. Bul úshin joǵary bilim alý kerek. Bolashaqta baǵdarlamalaý baǵytynda mamandansam deımin. Bul maqsatyma shetelge ketpeı-aq Astana IT ýnıversıtetinde bilim alyp qol jetkize alatynyma senimdimin», deıdi Álıhan.
Irgeli qalanyń izdenýshileri
Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń deregi boıynsha bas qalada 35 kásiptik-tehnıkalyq kolledj bar. Kolledjderde 23 myńnan asa maman daıarlanyp jatyr. О́tken jyly dál osy ýaqytta elordalyq kolledjderdiń jármeńkesi boldy. Bıyl eldegi jaǵdaı oń bolǵanda, taǵy da ótkiziler edi. О́tken jylǵy jármeńkede astanalyq arnaýly oqý ornynda kásiptik-tehnıkalyq bilim alyp júrgen stýdentterdiń biligin baıqadyq. Biri tigin tigip, dızaınerlik jumysyn kópshilikke usynsa, ekinshisi arnaýly apparatpen emdelýshisiniń aýyz qýysyndaǵy tisterine dıagnostıka júrgizip jatty. Úshinshi bir kolledj stýdenti taǵam nemese sýsyn túrin ázirleýdiń tehnologııasyn kórsetti, al kelesi biri shash úlgisiniń jańa túrin jasap shyqty. Al aýyl sharýashylyǵyna qajetti quraldy qurastyrǵan stýdentter tipti súısindiredi. Osy qatardy tolassyz tizbekteı berýge bolady. Shyny sol, astanalyq mekteptiń 9 synybyn taýysqan túlek kez kelgen mamandyqqa daıarlaıtyn kolledjdi ózi týǵan, turatyn qaladan taba alatynyna kýá bolasyz.
Bas qaladaǵy joǵary oqý oryndary men olardyń bedeli de, sóz basynda aıtqanymyzdaı, alystaǵy mektep túlekterin, tipti sheteldegi qazaq jastaryn týǵan jerge tartýǵa túrtki bolyp otyr. О́ıtkeni mundaǵy oqý oryndarynyń basym bóligi qazaqstandyq jáne álemdik reıtıngterde úzdikter qatarynan kórinip keledi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aqparatyna qaraǵanda, elordada 18 joǵary oqý orny bar eken. Sonyń ishinde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Quacquarelli Symonds (QS) halyqaralyq reıtıngi jarııalaǵan «Álemniń úzdik 1000 joǵary oqý orny» tiziminiń 365-ornyna turaqtady. El astanasyndaǵy osyndaı aldyńǵy qatarly ýnıversıtetter óz kezeginde mamandar daıarlaýmen shektelmeı, olarǵa jumys taýyp beretin ári ǵylymı orta syılaıtyn alańǵa aınalyp otyr. Máselen, joǵaryda atalǵan bir ǵana JOO-da 11 akademık, 533 ǵylym kandıdaty, 164 PhD doktory, 181 ǵylym doktory, 163 professor, 299 dosent, 48 qaýymdastyrylǵan professor eńbek etedi. Al bilim sapasyn ulttyq jáne halyqaralyq FIBAA, IQAA, ACCA agenttikterinde aldyńǵy orynnan kórinip kele jatqan, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń zertteý nátıjesi boıynsha túlekteriniń 88%-y oqý bitirgennen keıingi alǵashqy aılarda jumysqa ornalasatyn, qazirgi tańda 7 professor, 8 akademııalyq professor, 34 ǵylym kandıdaty, 25 PhD doktory, 10 ǵylym doktoryna ǵylymı orta syılap otyrǵan M.Nárikbaev atyndaǵy zań ýnıversıteti túrli iri kompanııalarda qyzmet etetin mamandardy jumysqa tartýǵa erekshe mán beredi. Jalpy ǵylymı-oqytýshylyq quramdy sheteldik bilikti mamandarmen tolyqtyrýda Nazarbaev ýnıversıteti alda keledi. Qurylǵanyna bıyl 10 jyl tolǵan NÝ stýdentterin daıarlaýǵa AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Grekııa, Italııa, Ońtústik Koreıa, Reseı, Aýstralııa, Túrkııa jáne Úndistan elderiniń úzdik ulttyq jáne halyqaralyq zertteýshileri jumysqa shaqyrylǵan. Oqytýshy-professorlar men ǵylymı qyzmetkerlerdiń 74 paıyzy (477 adam) álemniń 53 elinen kelgen, al 26 paıyzy – ulttyq kadrlar. Kadry sapaly joǵary oqý ornynyń beretin bilimi de sapaly bolatyny sózsiz, al joǵarydaǵydaı qatardy astanalyq ýnıversıtetterdiń bilikti mamandarymen tolyqtyra túsýge bolar. Mańyzdysy 59 297 bakalavrıat, 7 100 magıstrant pen 1 473 doktorant elordadaǵy joǵary oqý oryndaryn beker tańdamaǵany anyq.