Balalardyń zamanaýı keıipkeri kim?

Jýyrda Parlament qabyrǵasynda el Úkimetiniń nazaryn balalar áde­bıetin damytýǵa aýdarǵan senatorlar osy baǵytta keshendi baǵdarlama jasaý­dy usynǵan bolatyn. Jazýshy­lardyń basqosý jıyndarynda da jıi aıtylyp, jazylyp júrgen kókeıkesti másele ázirge sheshimin tappaı turǵany belgili.

Balalar ádebıetiniń túıtkildi má­selesi ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bergi aralyqta kún tártibinen túspeı keledi. Kezinde M.Áýezov «Ár jyldar oılary», «Ertegiler» de­gen eńbekterinde «Balalar áde­bıe­tiniń arǵy tórkini halyqtyq shyǵar­malardan týady» dep kórsetse, Sattar Erýbaev «Balalar ádebıetin jasaıyq» degen maqalasynda mektepte oqıtyn myńdaǵan oqýshynyń ádebıetke shólirkep otyrǵandyǵyn aıta kelip, «Qandaı taqyrypta jazylmasyn, balalar shyǵarmalarynyń basty keıipkeri balanyń ózi bolýǵa tıis. Balalardyń óz tilimen óz ómirlerinen jazyp berińder» dep atap ótedi. Qazaq qalamgerleri balalar ádebıetiniń ózekti máselelerin jıi ortaǵa sala otyryp, salany damylsyz alǵa jyljytyp, balalardyń suranysynan shyǵýǵa tyrysyp otyrǵan. Zamannyń qıyn-qystaý kezeńderiniń ózinde balalar áleminiń kórkem ári jarqyn dúnıeleri jaryqqa shyqty. Al álem­niń ozyq otyz eliniń qataryna qo­sylýǵa nıet etken qoǵamnyń balalary qandaı shyǵarma oqıdy? Ǵalamtor keńistigi, áleýmettik jelilerde balalar kitabynyń reıtıngi tek shetel ádebıetteriniń oqylymymen shektelýin qalaı qabyldaımyz? Osy oraıda sala mamandary men jas avtorlardyń pikirlerine zer salyp kórgen edik.

Búginde jarnamasy jer jaryp turmaǵanymen de jaqsy shyǵarmalar bar. «Almatykitap baspasy», «Ata­mura», «Arýna», «Mektep», «8&8», t.b. baspalardan shyqqan túrli-tústi tanymdyq ádebıetter suranysqa ıe. Alaıda az taralymmen shyǵatyn kitap­tar óz oqyrmanyna jetpeı jatady. Balalar jazýshysy Tolymbek Ábdiraıym búginde memlekettik baǵ­darlama aıasynda balalar ádebıetin shyǵarýǵa jekelegen tender jarııalaý qajettigi jıi aıtylyp júrgen másele, deıdi. Jalpy balalar ádebıetin damytý úshin bóle jaryp, josparly túrde Úkimet tarapynan kóńil bólinýi tıis. «Daraboz», «Balaýsa» sııaqty úzdik shyǵarmalarǵa konkýrs jarııalaý jaǵy jetispeıdi. Kitap dúkenderinde balalar kitaby joqtyń qasy. Balalar ádebıeti damysa, til de damıdy», deıdi balalar jazýshysy.

Eltanymdyq jáne balalar kita­byn shyǵarýda jıyrma jylǵa jýyq tájirıbesi bar «Almatykitap baspa­synyń» vıse-prezıdenti Almıra Sýjıkova «qazaq tilindegi kitaptar az» degen ýájimizge oraı búginde úsh myń atalymmen kitap shyǵaratyn baspanyń qorjynynda balalarǵa arnalǵan erekshe týyndylardyń, tanymdyq dúnıelerdiń mol ekendigine qatysty pikirin bildirdi. Qazaqtyń epostyq jyrlarynan bastap, Abaı men Y.Altynsarın, S.Máýlenov, O.Asqar, E.О́tetileýuly, Z.Ahmetova, E.Elýbaev, Sh.Kúmisbaıuly, S.Ima­nasov, J.Smaqov, Q.Baıanbaev, t.b. avtorlar shyǵarmalaryn turaqty jaryqqa shyǵaryp otyratyn baspada «Meniń Qazaqstanym» toptamasymen sońǵy on segiz jylda táýelsiz eldiń rámizderinen bastap qazaqtyń salt-dástúri, tabıǵaty, qolóneri, maqal-mátel, keste tigý óneri, qarý-jaraǵy men saıahatshylyǵy, ertegileri týraly tanymdyq kórkem dúnıeler elimiz ǵana emes, shetelder tarapynan da zor qyzyǵýshylyq týǵyzýda. Al balalarǵa arnalǵan úsh tildi kitaptardy jaryqqa shyǵarýdy birinshi bolyp qolǵa alǵan óndiristegi erekshe jobalardyń biri «Meniń alǵashqy kitabym» toptamasy kishkentaı oqyrmandar úshin aınalany tanyp-bilýge arnalǵan kóptegen maǵlumat usynady.

Atalǵan baspa elimizde saýda je­lisi bar óndiristerdiń biregeıi. Baspada túrli-tústi bezendirilgen ta­nymdyq ádebıetter barshylyq. Desek te balalarǵa qajetti kórkem dúnıelerdiń alys aımaqtardaǵy aýyl balasyna qoljetimsiz ekenin búgingi ahýal kórsetip otyr. Al balalardy erekshe shyǵarmalarmen qyzyqtyrýda erteginiń róli zor dep atap ótken «Kitaphana pedagogıkasy: Ertegiterapııa» ádistemelik quralynyń avtory Marjan Ershý «Ertegiterapııa – ádebıet, sóz óneri, psıhologııa, pedagogıka, psıhoterapııa, tarıh, logıka, mádenıettaný men fılosofııanyń jınaqtalǵan sıntezi. Búginde ertegiterapııa Batys elderinde, Reseı mektepteriniń is-tájirıbelerinde shyǵarmashylyq ádistemelik retinde keńinen qolda­nylýda» dep atap ótti. «It pen bala týraly ertegi», «Qudiretti qo­byz», «Teristik jel men bala», t.b. ertegi­lerin jazýǵa inisi Nursultannyń áseri bolǵandyǵyn aıtqan Marjan Ershý shyǵarma qandaı taqyrypta bolsyn, onyń ón boıynda adam taǵdyry jatady deı kele kez kelgen taqyryp zerttep-zerdeleýdi qa­jet etetindigin aıtady. Zamanaýı oqyr­mannyń uǵymy, talap-túsinigi erek­she bolǵandyqtan, sana-sezimin, dúnıetanymyn durys baǵytta damytý úshin onyń jan dú­nıesin, ıaǵnı rýhanı ımmýnıtetin kú­sheıtýge týra keledi. Bolashaqta ertegilerin jınaqtap aýdıo­kitap túrinde shyǵarýdy jos­parlaıtyn shy­ǵarmashyl tulǵa tek jazýdy ǵana oılap, nasıhattaý jaǵyna kóńil bóle bermeıtindigin aıtady. Osy oraıda jas oqyrmandarǵa «Taýǵa saıahat» áńgime-hıkaıatymen jaqsy tanys Me­ıirjan Jylqybaı «Jazýshy óz shyǵarmasynyń satýshysy ekenin umytpaýy kerek» degen pikirde. Onyń aıtýynsha, elimizde kóp bolmaǵanymen, zaman talabyna saı jaqsy shyǵarmalar jaryqqa shyǵyp jatyr. «Biraq biz­diń ádebıette marketıng joq. Áde­bıetshiler ózi qa­laǵan taqyrybyn jazady. Nası­hattaý jaǵy kemshin» dep atap ótip qazaq jazýshylarynyń birin-biri oqymaıtyndyǵyna oqyrmandy zert­teý, izdený jaǵyna bara bermeı­tindigine nazaryn aýdardy. Sonymen birge avtorlardyń qyzyqty taqy­ryptardy qamtý jaǵy kemshin. Búgin­giniń balalaryn kishkentaı eresekter dep sanaıtyn Meıirjan olarǵa májbúrlep kitap oqytyp, ózine una­maǵan isti jasa dep te aıta almaımyz, deıdi. Al tárbıeni balanyń babyna qaraı berý qajet dep sanaıtyn jas avtor balalardyń Lol sııaqty qýyrshaqtarǵa qyzyǵýshylyǵynyń sebepterin mysalǵa keltirdi. Ata-ana balanyń kóńilin aýlaý úshin bul oıynshyq baǵasynyń qym­battyǵyna qaramastan alyp beredi. О́ıtkeni qýyrshaq óndiriske enbes­ten buryn balalardyń talǵamy, suranysy tur­ǵysynan zerttelgen. Zamanaýı talaptar eskerilgen. Sol sııaqty kitap ónimderiniń, tańdalǵan taqyryptardyń da erekshelikteri eskerilýi qajet.

Balalar men jastar ádebıetiniń damýyn jeke baspalar men memlekettiń qamqorlyǵymen baılanystyrǵan aqyn, jýrnalıst Serikbol Hasan jaqsy kitaptar shyǵaryp jatqan bas­palar bar ekendigin aıtady. Alaıda zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, mazmuny, bezendirilýi jaǵynan balalardy qyzyqtyratyn kórkem kitaptar shyǵaratyn baspa­lar joqtyń qasy. Naryq talaptaryna saı ónim shyǵarý úshin qomaqty qarjy, úlken izdenis kerek. Al otandyq bas­palar mundaı táýekelderge barǵysy kelmeıdi. Osy oraıda Eýropa, Reseı sııaqty shetel ónimderiniń erekshe­lik­terine toqtalǵan Serikbol Hasan bul naryqtyń erekshe damyǵandyǵyn nazarǵa aldy. Balalar úshin oıyn túrindegi, keıipkerleri qımylǵa tú­setin, tipten hosh ıisti kitaptar bala­lardyń erekshe nazaryn aýdarady. Osy tusta shetel baspalarynan úırenerimiz kóp degen Serikbol Hasannyń aıtýynsha, óndiriste bas­pagerdiń, avtor men sýretshiniń shyǵarmashylyq úılesimi asa qajet. Osy shyǵarmashylyq birlestiktiń yn­tymaǵy arqasynda kórkem, suranysqa ıe týyndylar jaryqqa shyǵatyny sózsiz. Al taqyryptyq izdeniske keler bolsaq, balalardyń belgili bir aýdıtorııasy úshin serııalyq oqı­ǵalar qyzyqty. Olardyń birine jańa tehnologııalar, kelesisine janýarlar álemi, qııal-ǵajaıyptar tartymdy. «О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynda amerıkalyq jazýshy Doktor Sıýz jazǵan shyǵarmalar sııaqty serııaly týyndylar bizge de kerek. Osy turǵydan alǵanda zamanaýı bala­lardyń talǵamyn eskergen abzal» deıdi. Taqyryp tańdaýda arnaıy saraptama, saýaldamalar júrgizý qajettigin alǵa tarta otyryp, balalar men jasóspirimderdiń Hárrı Potterge qyzyǵýshylyǵy týrasynda da sóz qozǵaǵan Serikbol Hasan bizde bul baǵytta jazatyn avtorlardyń joq ári balalardyń suranysynan shyǵatyn tanymdyq ádebıetterdiń az ekendigine toqtaldy. Al balalar ádebıetti ǵana oqysyn degenmen shektelmeı, olardyń oı-órisiniń damýyna yqpal etetin jan-jaqty tanymdyq dúnıelerdi shyǵarý kerek. О́ıtkeni balalardyń biri dáriger bolýdy qalasa, endi biri IT salasyn meńgergisi keledi. Osy oraıda zaman údesinen shyǵatyn týyndylardyń jazylýy qalamgerlerdiń áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty. Ol úshin salaǵa memlekettiń qamqorlyǵy qa­­jet. «Áleýmettik jaǵdaıy bolma­ǵandyqtan, búginde kóptegen jas ja­­zýshylar jýrnalıstıka salasyna ketken. Qaı zamanda da ádebıet memlekettiń qoldaýynsyz alǵa bas­paıdy. Áleýmettik qamtylsa, emdeý-saýyqtyrý oryndary qolje­timdi bolsa, avtordyń jazýyn ǵana oılaıtyny haq. Sheteldegideı baspager jazýshyny izdep júretin jaǵdaıǵa jetkende ǵana zamanaýı týyndy jazylady. Al búginginiń qalamgerleri qoljazbasyn basatyn baspa, shyǵaryp beretin demeýshi izdep sharq uryp júredi. Árıne jaqsy týyndy jazý­shynyń talantyna baılanysty týady deıtin bolsaq, naryqta báseke qalyptasqanda ǵana myqty avtorlar ózdiginen suryptalyp, sýyrylyp alǵa shyǵatyny zańdylyq. Búginde qoǵam dańǵaza bolǵan estradadan birte-birte dástúrli ánge orala bastady desek, sol sııaqty dástúrli ádebıetimizge de qaıta oralyp kelemiz» dep atap ótti Serikbol Hasan.

«Ertegiler elinde» jýrnalyn shy­­ǵa­ryp júrgen Ádına Júsip ba­la­lar taqyrybyna qalam tartyp júrgen jas aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary qazaqy ortaǵa jaqsy tanys emestigin aıtady. Aqyn-jazý­shylardyń shyǵarmalary teledıdar, radıolardan kúndelikti 10-15 mınýttyq baǵdarlamalar arqyly nasıhattalýy qajettigin alǵa tart­qan jas avtor «Jazýshy nege bul taqyrypty tańdady? Balalarǵa ne aıt­qysy kelgendigin sarapshy túsi­nikti tilde qyzyqtyra jetkizse, ja­zýshy eskermegen tustar aıtylyp, shyǵarma taldansa» degen usy­nysyn bildirip, «Men oqyǵan shyǵarma» syndy aıdarlar qajet ekendigin aıtady. Ádına Júsiptiń aıtýynsha, ba­lany qyzyqtyryp oqytqan paıdaly. Qandaı taqyryp kóterilse de adamgershilik pen meıirim nası­hat­talýy kerek. Balalarǵa Nındzıa tasbaqalar, Moana sııaqty elikteıtin tól keıipkerlerimizdi qalyp­tas­tyrýdy usyna otyryp, «Álemdi ult­tyq qun­dylyqtarmen, qazaqy bol­myspen ǵana tańǵaldyra alamyz. Balalarǵa arnalǵan fantastıkalar, satıralyq shyǵarmalar kerek. Uly adamdardyń balalyq shaǵyna qatysty fılmder túsirilse» degen oılaryn ortaǵa sal­­dy. Al jas aqyn Retbek Maǵaz «Zamanǵa saı balalar shyǵarmalary bolǵanymen, mardymsyz» ekendigin aıtady. «Balalarǵa arnalǵan týyndylardy nasıhattaý­da sýret óneri, mýltfılm jasaý, kıno salasy qa­tar damyp, bir-birin tolyqtyryp, oqyr­manyna ártúrli jolmen jetip otyrsa» degen pikirde. Búgingi balalar bul jaǵynan «ashqursaq». Je­gisi kelmeıtin, merzimi ótip ketken dúnıelerdi jeýge májbúr. Sol sebepti biz balalarǵa eshqandaı saıa­sı shekteý­ge ushyramaǵan, taptyq kóz­qarastan aýlaq, Abaı aıtqandaı «Adamzattyń bárin súıetin» ıdeıasy aqaýsyz, zamanǵa saı shyǵarmalar jazyp, usynýǵa tıispiz dep atap ótti Retbek Maǵaz.

Qoǵamdy tolǵandyrǵan kishken­taılar áleminiń úlken máselesi osyndaı. Al salaǵa janashyr jandardyń aıtar oı-pikirleri munymen shektel­meıdi. Degenmen de osy tusta ańǵa­ratyn jaıt, balalar ádebıeti damy­maı, bútindeı kitap naryǵy alǵa jyl­jymaıdy. Eń bastysy, oqyrmany da, avtory da daıyn, kórkem dúnıege suranys bar qoǵamda seń áldeqashan qozǵalǵan, tek óndiristik dúmpýdiń betalysy memlekettiń betburysyna táýeldi bolyp otyrǵany anyq.