Kitap shyǵarý isine reforma qajet

Jazýshylyqqa baýlıtyn oqý orny kerek

Elimizde kitap oqıtyndar sany­nyń tómendeýin birqatar sarap­shy suranysqa ıe kitap­tardyń azdyǵymen, sondaı-aq naryqtyń Reseı ónimderimen tolyqqandyǵymen tyǵyz baılanystyrady.

Búginde kitap isimen aınalysatyn belsendi baspalar Nur-Sultan men Almatyda sho­­ǵyrlanǵan bolsa, baspa ónim­deriniń 40 paıyzy ońtústik sha­hardyń úlesinde. Derekter kitap óndirisiniń jylyna 10-15 paıyzǵa ósip otyrǵanyn kór­setedi. Baspa ónimderiniń statıs­tıkasyn júrgizetin ortalyq Ki­tap palatasynyń málimetterine súıenetin bolsaq, ótken jyly  304 baspa tarapynan 4307 atalymmen 22 mln-nan astam kitap jaryqqa shyqqan. Kitap sany 2018 jylmen salystyrǵanda shamamen 2 jarym mıllıonnan asyp, 190 atalymǵa kóbeıgen.

Bir qaraǵanda kúretamyry búl­kildep jatqan salada tirshi­liktiń nyshany baıqalady. Desek te, sońǵy otyz jylda qoǵamdyq-saıası júıede oryn alǵan ózge­rister eli­mizdiń kitap shyǵarý isine aıtar­lyqtaı áser etti. Iá, zaman ózgerdi. Biraq kitaptyń rýhanı ónim, tárbıe quraly, oı-óristiń bastaýy retindegi mıssııasyna qoǵamdyq formasııadaǵy ózgerister ústemdigin júrgize alǵan joq. Desek te, otandyq kitap shyǵarý isi óndiris kózi hám taýar retindegi naryqtyq talaptar údesinen shyǵa almady. Qaladaǵy kitap dúkenderine bara qalsańyz, osynaý rýhanı taýardyń tutynýshysyna qan­shalyqty qoljetimdi ekenin, al onyń sebep-saldary biz bol­jaǵannan da áldeqaıda tereńde jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Osy oraıda kitap shyǵarýdyń jaı-japsaryna keńestik dáýir men damyǵan elder tájirıbesin baılanystyra otyryp qozǵaǵan baspagerler pikirleri arqyly úńilgen edik.

Qazirgi qoǵamda jazýshynyń eń­begi baǵalanbaı qaldy dep alań­daý­shylyǵyn bildirgen Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Slam­bek Táýekel: «Jazǵan eńbegine oraı alatyn qalamaqysy mardymsyz. Ke­zinde jazýshylardyń kópshiligi jazǵan kitabyna bir kólik minetin dá­rejede bolǵan. Ol zamanda kitaptar elý myń taralymmen shyqsa, búginde kórsetkish 50 esege deıin tómendep ket­ti. Qazaq jazýshylarynyń óz kitap­taryn arqalap júrip taratyp júrgeni kóńilge qaıaý túsiredi. Osydan-aq qazaq qalamgerlerine qanshalyqty kóńil bólinip jatqanyn baǵamdaı berýge bolady», deıdi. «Jazýshy bolý úshin de daryn kerek, desek te jas jazýshylardy oqytatyn oqý orny qajet» degen pikirimen bólisken ǵalym-ustaz jas qalamgerlerdiń eńbekterin shyǵaryp, nasıhattaý qajettigin alǵa tartady.

«Kitaptyń salmaǵy jazýshy­nyń ıyǵyna tústi. Búginde kitap­tary balko­nyn­­da sarǵaıyp jatqan qalamgerler bar», degen pikirmen áńgimesin bas­ta­ǵan «Jibek joly» baspasynyń dı­rek­tory, aqyn, jazýshy Baqytjan Qa­na­pııanov osy oraıda Mádenıet jáne Sport mınıstr­ligi, baspagerler qaýymdastyǵy men ki­taphanalardyń túıisý tetigin tabý qa­­jet­tigin usyna oty­ryp, ozyq elder táji­­rıbesindegideı kitap shyǵarý isine sa­lyq­tyq je­ńil­dikter berý qajettigin aıtady. Baspa­gerdiń aıtýynsha, sapa­sy jaǵynan da, mazmundyq tur­ǵy­synan da básekege qabiletti, she­­teldik baspagerlerdiń qy­­­zy­ǵýshylyǵyn týǵyzatyn otan­dyq ónim­der bar. Búginde álem aldynda sıfrly jáne baspa tú­rindegi basylymdardy tańdaý múmkindigi tur. Sıfr­ly keńistik baspa, polıgrafııa sa­lasyndaǵy baı­lanystardyń damýy­na yqpal et­kenimen, kitaptyń jóni bir bólek.

Tájirıbesiz baspalar tenderlerge qatysyp júr

Búginde otandyq baspalardyń kóp­shiligi memlekettik baǵdar­lamalarǵa arqa súıep otyrǵany belgili. Jylyna birdi-ekili kita­byn shyǵaryp jatsa, so­nyń ózi óndiriske demeý. Degenmen atal­ǵan baǵdarlama boıynsha bólinetin qarajat teńizge tamǵan tamshymen bir­deı. Memlekettik tapsyrysqa baspa na­ryǵynda tájirıbesi joq baspalardyń qatysyp júrgenine alańdaýshylyǵyn bildirgen «О́l­ke» baspasynyń dırektory, jazýshy Mereke Qulkenov: «Tender kezinde jańadan ashyl­ǵan, qyzmetkeri joq, bas­pa júıesi jolǵa qoıylmaǵan bas­­palar utyp ketip jatady. Bas­pa­­lar­dyń tájirıbesi men shyǵarǵan ónim­deri nege qaperge alynbaıdy?» dep qyn­jylysyn bildire kele: «Tenderlerde zaǵıptar qo­ǵam­daryna da basymdyq beriledi. Bul da asa nazar aýdaratyn má­sele. Osy tusta múgedekterdi qol­daý­dyń basqa da jan-jaqty jol­daryn qarastyrǵan jón», deıdi. Baspagerdiń aıtýynsha, mem­lekettik tapsyryspen shyǵa­tyn kitap­tarǵa monıtorıng jasalmaýy saldarynan bir ataýly kitap eki jyl qatarynan basy­lady, al óńirdegi kitaphanalar sol kitapty qaıtalap alýǵa májbúr. Al «Kitaphanalarǵa áleý­mettik kitaptarǵa bıýd­jetten bóli­netin qarjyǵa Soltústik Qazaqstan sııaq­ty óńirlerde T.Ýstınova, D.Don­sova sııaqty reseılik jazý­shylar­dyń kitaptaryna qoljetimdi bola tura tapsyrys berip jatatyny qaperge alatyn jaıt» dep óz tájirıbesindegi derekterdi negizge ala otyryp, elimizdegi kóptegen mektepterdiń kitaphanalaryna sońǵy jıyrma jylda kórkem shyǵarmalar jet­kizilmegenin atap ótti. Osydan baryp jastar kitap oqymaıdy deımiz.

Iá, kitap dúkenderindegi qazaq kita­bynyń pushaıman kúıi jıi aıtylyp júr­­gen másele. Baspager atap ót­kendeı, qazaq ádebıetine bul kitap dúkenderiniń bir buryshy ǵana tıesili. Onda fotoalbomdarmen qatar qazaq qalamgerleriniń biren-saran shyǵarmalary bar. Munda Reseı jáne shetel ádebıetiniń san túri jekelegen avtorlar bo­ıynsha saltanat quryp tur. Kór­kem shyǵarmalar jazatyn jas qa­lamgerlerdiń shyǵarmalary sa­tylymda joqtyń qasy. Al bala­lar ádebıeti bóliminde bir­di-ekili tanymdyq basylym­dar men oqýlyqtardy ǵana kó­rýge bolady. «Qazaq kitabynyń qara­paıym oqyrmanǵa qoljetimsiz ekeniniń taǵy bir sebebi – baǵa­synyń qymbattyǵy. О́zindik qu­nyna elý-alpys paıyz ústeme qosylatyndyqtan, satyp alýǵa ekiniń biriniń qoly jete bermeıdi. Túptep kel­gende, qazaq kitabynyń nasıhaty tómen. Osylaısha túıt­kildi máselesi bir-birimen sabaq­tasyp jatqan salaǵa bas­qasha kózqaras qajet», deıdi Mereke Qul­kenov. Baspager atap ótkenin­deı, mem­lekettik tapsyryspen shyǵatyn kitap ataýlary jyldan-jylǵa aza­ıyp barady. Muny bólinetin qarjynyń azdyǵymen baılanystyrǵan baspager búginde qazaq kitabyn qoldap otyrǵan tek memlekettik kitaphanalar ekenine toqtaldy. Al elimizdiń «Mádenıet týraly» zańynda kitap isin qoldaıtyn birde-bir bap joq. Keńes ókimeti tusynda kitap taratý isimen bútindeı bir mınıstrlik aınalysatyn, keıinnen departament, komıtet jumys istedi. Qazirgi kezde osy aýqymdy sala­nyń jumysy bir bó­limge ǵana qa­rap otyr. Kitaptyń janyn túsinbeı, qyr-syryna qanyqpaı otyryp, alda shyǵatyn kitaptyń josparyn qalaı jasaýǵa bolady? Sondyqtan da kitaptyń tabıǵatyn biletin baspalardy iriktep alatyn ýaqyt jetti. Al qazaq kitabynyń taǵdyry memlekettiń qolynda.

Memlekettik baǵdarlama aıasynda kitap shyǵarý máselesine qatysty sóz qozǵaǵan «Balalar áde­bıeti» baspa­sy­nyń dırektory Shaızada Báıkenova mı­nıs­trlik taqyryptyq jospardy qa­­­ras­tyrǵanda baspanyń tarıhyna, táji­rıbesine nazar aýdarý má­selesin qup­tady. Kitap shyǵarý isi ulttyq qa­ýip­­sizdikke tikeleı qatysy bar sala bol­ǵan­dyqtan, taqyryptyq jos­par usynǵan bas­panyń sertıfıkaty qaperge alynýy tıis. Kóp jaǵdaıda qar­jy joq degen jeleýmen la­ıyq­ty degen kitap­tar ótpeı qa­lyp jatady. Sonymen qa­tar av­tor­lyq quqyqty satyp alatyn, qala­m­aqyǵa beriletin qarajat bólek qa­rastyrylýy qajet.

«Mektep» baspasynyń dırek­tory Erlan Satybaldıev na­ryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda barlyǵy jekemenshik bolyp ket­kendikten, keńestik kezeńdegi kitap taratý júıesin qaıta damytý múm­kindiginiń joq ekendigin alǵa tartady. Al qazaq tilindegi kitaptardyń damýy suranystyń artýymen baılanysty.

О́ndiris damymaı, menedjment jolǵa qoıylmaıdy

Otandyq kitap shyǵarý isin mem­le­kettik baspalar men baspaha­nalardyń damýymen baı­lanystyrǵan jazýshy-ǵalym, «Arys» baspasynyń dırektory Ǵarıfolla Ánes «Búginde eli­mizde birde-bir memlekettik bas­pa da, baspahana da joq. Kitap shy­ǵaryp júrgen 1300-deı jeke baspanyń tórt-beseýinde ǵana bas­pahana bar», deıdi. Kitap saýda júıesin jolǵa qoıý men damytý sońǵy otyz jylda baspa salasy ókilderin tolǵandyryp kele jatqan túıtkildi másele desek, osy oraıda shetel tájirıbesin negizge alǵan baspager keminde bir-eki bas­pa memlekettiki bolýy tıis nemese je­ke­menshik salany damytyp, árbir oblys ortalyǵynan, qala berdi aýdandardan baspahanalar ashý qajettigin aıtady. Alaıda kópshilik baspalardyń eki júz danamen kitap shyǵaryp júrgenin tilge tıek etip, mundaı óndiristik qarqynmen tolyqqandy naryqtyń qalyptasýy neǵaıbyl ári menedjment týraly sóz qozǵaýdyń ózi qısynsyz, dep atap ótti. Bas­pagerdiń aıtýynsha, kitap nasıhaty úshin baspasóz betterinde kitapqa qatysty aıdarlardy kó­beıtý kerek.

Otandyq naryqtaǵy Reseı kitap ónim­­­deriniń kóptigin eldegi kitap tapshy­lyǵymen baılanystyra otyryp bas­pager baspa isin naryqqa beıimdeý maq­­­­satynda úsh jyl qatarynan qazaq­stan­­dyq baspalardyń qatysýymen Gıote ıns­­­tıtýty ótkizgen semınar barysyna toqtaldy. Osy oraıda Germanııanyń Bır­ja odaǵynyń tájirıbesi mańyzdy. Búginde atal­ǵan bırja kitap saýdasy já­ne logıstıkasyna qatysty 10 myńǵa jýyq kompanııa men 2 myńnan astam bas­panyń basyn biriktirip otyr. Onda ár kompanııa bıznestiń aýqymyna qaraı múshelik jarna tólep otyrady. Odaqtyń jumysyn qarjylandyrý úshin Frankfýrt kitap kórmesin uıymdastyratyn jáne baspa­larǵa marketıngtik qyzmet usy­natyn ınvestısııalyq kompanııa jumys isteı­di. Sonymen qatar ártúrli sala bo­ıynsha qazaqstandyq baspa jáne po­lıgra­fııa isinde ózekti bolyp otyr­ǵan mamandardyń biliktiligin art­tyrý ju­­mys­tary júıeli jolǵa qoıyl­ǵan. Ger­manııada kitaptyń naqty baǵa­sy da belgilengen. Oǵan saýda júıe­si­niń ústeme qosýǵa quqy joq ári kitap ónim­derine salyq je­ńildikteri qaras­ty­rylǵan.

Dúnıe júzinde eń úlken bıznes kózine aınalǵan kitap saýdasynyń tetik­terin ıgerip, kitap shyǵarý isin kórkem ádebıetpen shektemeı, mýzyka, matematıka, medısına, t.b. salalarǵa qatysty ónim túrlerin shyǵarýdy naryqtyq ta­lap­tarǵa beıimdeıtin kez keldi, deıdi baspager.

Jekeshelendirýdiń alǵashqy jyl­darynda qurdymǵa ketken memlekettik kitap saýdasy jú­ıesin qaıta qalpyna keltirý ja­ıyndaǵy pikirimen bólisken «Qazy­ǵurt» baspasynyń dırektory Temirǵalı Kópbaev: «Búginde «Atamura­nyń» kitap dúkenderinde bolmasa, qazaq kitaby jetimniń kúıin keshýde. Bul jaǵdaı stıhııaly sıpat alyp barady», degen qynjylady. «Kitaptan paıda tabý qıynnyń qıyny. Jekelegen kitap dúkenderiniń sharttary avtorlar úshin tıimsiz. Sondyqtan da oblys ortalyqtarynda memlekettik kitap saý­da oryndaryn ashyp, qarjylandyrý kerek» degen baspager kitaptyń ózin­dik qunyna qatysty máselege de toq­talyp, menedjmentti damytý qajet, dep atap ótti. Al «Ádebıettiń áleý­­mettik mańyzdy túrlerin basyp shy­ǵarý» baǵdarlamasy aıasynda áleýmettik mańyzy, oqyrman úshin paıdasy bar kitaptar jaryq kórýge tıis. Mem­le­ket­tik tapsyryspen bir atalym 5 myń danamen jaryq kóretin bolsa, onyń 3 myńy kitaphanalarǵa úlestirilip, 2 myń danasy kitap dúkenderi arqyly satylsa ıgi» degen usynysymen bólisti.

Baspagerler aıtsa aıtqandaı-aq, otan­dyq kitap shyǵarý isiniń búgingi bet­alysyna qatysty pikir­ler naryqtaǵy ahýaldyń kóńil kónshitpeıtinin bil­diredi. Qazaqtildi kitaptar qoljetimsiz. Tyń shyǵarmalardyń, avtorlardyń nasıhaty kemshin. Kóptegen avtorlar jeke qarjysyna nemese demeýshilerdiń qol­daýymen kitap shyǵaryp júr. Qalaı bol­ǵanda da otandyq baspa nary­ǵynda qazaqtildi kitaptardyń kó­segesiniń kó­gerip otyrǵany sala janashyrlarynyń arqasy. Degenmen de naryq jaǵda­ıynda ekonomıkalyq turǵydan múm­kin­­digi mol salany ári ult rýha­nııa­ty­nyń bas­ty qundylyǵy qa­zaq tildi ádebıetterdi jaryqqa shyǵaryp, nasıhattaý memle­kettiń qoldaýynsyz júzege aspaıtynyn búgingi ahýaldan ańǵaramyz. Endigi kezekte qalamgerler, baspagerler men polıgrafısterdiń ashyq alańdaǵy tu­shymdy oı-pikirleri tıisti oryndardyń nazaryn aýdarsa, salada qordalanǵan túıtkildi jaıttardyń she­shimin tabýyna múmkindik beretini sóz­siz dep sen­gimiz keledi.