Qaıda ketip barasyń, qaıran teńge?

Tutynýshy naryq pen taýar naryǵy degen uǵymdar bar. Qazaqstanda negizinen tutyný naryǵy damyǵan. Tutynýshy naryq suranysynyń 80 paıyzdan astamyn syrttan engen ımport taýarlar quraıdy. Al ımport taýarlardyń deni dollarmen satyp alynady. Qosh, bul kóz úırengen, kóńil kóndikken qareket qoı. Degenmen artyq tabys tabýǵa ádet­tengen kásipkerler úshin dollar arqy­ly shekara asyp kelgen taýarlardy mem­lekettiń tejeýimen saýdalaý qıynǵa soǵady. Árıne, eldiń jaǵdaıyn oılap, Ult­tyq qordy jumsap, teńge baǵamyn us­­tap turýǵa bolar edi. Biraq bul dál qazirgideı kúrdeli kezeńde óndiristerdiń qysqarýyna, jumyssyzdyqtyń beleń alýyna soqtyrýy múmkin. Naryqty qol­dan tejeý iri óndiristerdi tunshyq­tyrý­men birdeı. Sondyqtan memleket teń­geniń erkin aıyrbas baǵamyn engizýge jáne ınflıasııalyq targetteýge kóshti.

Teńgeniń quldyraýy buryn da bolǵan. Biraq dál búgingideı tómendegen emes. Sebebi munaıdyń munshalyqty kúrt tómendeýi de buryn-sońdy bolǵan emes. Ame­rıkalyq sarapshylardyń birqatary munaıdyń sonshalyqty qatty arzandaýy Reseı men Qytaıdyń saýda-sattyqtaǵy báse­kelestigin arttyratynyna senedi. Teń­geni erkindikke jiberý de Qazaqstan úshin ýaqyt utýdyń taptyrmas amaly deý­ge bolady.

Iá, qurlyqtaǵy eki eldiń áleýeti Qazaqstan úshin mańyzdy. Bizdegi ta­ýar aınalymynyń 75 paıyzy Eýroodaq pen kórshi eki eldiń ahýalyna baılaýly. Eger syrtqy saýdadaǵy iri áriptesterdiń bireýiniń basyna bult úıirilse, bizdi de aınalyp ótpesi aqıqat. Qazaqstannyń Eýroodaq elderimen aradaǵy alys-berisi jyl ótken saıyn ulǵaıyp keledi. Reseı men Qytaıdyń syrtqy saýdadaǵy úlesi óte qomaqty.

Álemdi dúrliktirgen pandemııa kezin­de aýrýynan aıyqqan Qytaı ózindik ústemdigin kórsetýi múmkin. Shıkizatqa baǵanyń tómendeýi, dollardyń kúsh alýy Azııadaǵy elderdiń qarjy naryǵyn álsiretti. Reseıdiń de ekonomıkasy shıkizatqa táýeldi. Al baǵaǵa ámirin júrgize alatyn bir ǵana el bar jahanda, ol – azýly Amerıka. Amerıkalyqtardyń Reseıge degen kózqarasy jaqsy emes. Sodan «qara altyn» baǵasyn eń tómengi shegine deıin túsirýge baryn salady. Karan­tın kezeńi sol jospardy tipti arty­ǵymen oryndady. Ekonomıkalyq saıa­sat ınstıtýtynyń dırektory Qaıyr­bek Arystanbekov teńge baǵamyn tejeý tıim­siz ekenin aıtady.

– Koronavırýs pandemııasy men álemdik munaı baǵasynyń quldyraýy aıasynda ulttyq valıýtamyzdyń baǵamy negizgi úsh faktor arqyly anyqtalatyn bolady. Birinshiden, tólem balansynyń aǵymdaǵy esepshotyna nazar aýdarý kerek. Eger aǵymdaǵy esepshottyń saldosy mınýsqa kete berse, onda ulttyq valıýtanyń odan beter qunsyzdanýyna jol ashylady. Máselen, ótken jyly munaı baǵasy joǵary bolǵanda Qazaq­stannyń tólem balansynyń aǵym­daǵy esepshoty shamamen mınýs 4 mlrd dollar tapshylyq kórdi. Demek, syrtqy saıasatta kóptegen problemalar sheshilmeı jatyr. Biz Reseıge, shamamen, 7 mlrd saýda balansynyń defısıtin berip jatyrmyz, ıaǵnı Qazaqstan jyl saıyn 7 mlrd dollarǵa utylyp otyr degen sóz. Al rýbl qunsyzdanyp, biz teńgeniń baǵamyn sol qalpynda ustasaq, ekonomıkalyq turǵyda ózimizge tıimsiz bolady. О́ıtkeni devalvasııa jasaǵan eldiń taýarlary arzandaı túsedi, – deıdi ekonomıst.

Ekonomıkalyq turǵyda órbigen daǵ­d­arys keıingi ýaqytta saıası sıpat ala bastaǵanyn da aıta ketý kerek. «Álem qazir salystyrmaly túrde tynysh bolǵanymen, bul daýyl aldyndaǵy tymyr­syq sát», deıdi sarapshylar. Osy tustan baıyrqalata turyp, bir ǵa­syr artqa shegineıik. 1920 jyldary Eýro­pada etek jaıǵan eko­nomıkalyq daǵdarys 30 jyldardaǵy fa­shızmniń kúshe­ıýine ózek bolǵan-dy. Al qazirgi oqıǵanyń astarynda ekonomıkalyq jaǵynan bási basym Amerıka men Qytaı arasyndaǵy saıası kúsh synasýdyń bolyp jatqany baıqalady. Dollardyń birte-birte kúsh alyp bara jatqany kóptegen elde shoshytty, tipti keıbiri kók qaǵaz­dan bas tartýǵa májbúr boldy. Al kúndelikti kúnkórisin qamdap otyrǵan qarapaıym halyqtyń qytaı taýaryna degen tábeti artty. Qazir halyqaralyq bank júıesi áliptiń artyn baǵyp, bıznesti qarjylandyrýdan qashyp otyr. Áıtse de Qytaı álemdegi ahýalǵa qaramastan, sheteldik ınvestısııaǵa qan júgirtetin jańa jobalardy iske asyryp álek. Iаǵnı dollardyń qyspaǵynan qutylyp, ıýandy naryqtyń tórine shyǵarýǵa múddeli. «Qytaı ekonomıkasynyń turaqtanýy Qazaq­stan úshin qaýipti emes, kerisinshe shyǵys pen batysqa shıkizat tasymaldaýǵa múm­kindik ashylady», deıdi otandyq sarapshylar. Munysy shıkizat satýmen paıda taba­tyn elimizdiń jaǵdaıyn meńzegeni bolar.

– Dál qazir teńgeniń bolashaǵyna boljam jasaý qıyn. Sebebi oǵan yqpal etetin faktorlardyń da qalaı órbıtinin boljaý múmkin emes, álemdik ekonomıkada saıası oıyndar beleń aldy. Amerıka men Qytaı arasyndaǵy shıelenis bizge de kesirin tıgizýde. Máselen, byltyrǵy jartyjyldyqta salymshylar bank­terge 10,3 trln teńge qarjy salypty. Bul aldyńǵy jylǵy dál osy ýaqytpen salystyrǵanda 2,4 paıyzǵa tómen. Sa­lyn­ǵan qarjynyń jartysynan kóbi ulttyq valıýtada saqtalǵan. Jyldyq ósim 6 paıyzǵa teń. Al qalǵan soma shet- elderdiń valıýtasyna tıesili. Qyzyǵy sol, olardyń úlesi 11,8 paıyzǵa azaıǵan. Derekterge súıensek, Qazaqstannyń barlyq óńirinde qarjysyn ulttyq valıýtada saqtaıtyndardyń úlesi artqan. Bul teńgeniń ishki naryqta bedelin áli saqtap qalǵanyn ańǵartady. Dollar qansha óskenimen, turǵyndardyń teńgege degen kózqarasy túzý. Sebebi munaımen kindigi baılanǵan dollardyń aldaǵy ýaqytta quldyraýy yqtımal. Jaǵdaı túzel­gennen keıin «qara altynǵa» sura­nys qaıta artatynyn eskergen jón, – deıdi ekonomıst Dıas Babash.

Qarapaıym halyq dollardyń teńgege shaqqanda qymbattap bara jatqanyna qarap, ekonomıkalyq úlken daǵdarystyń sheti kórine bastady ma dep kúdiktenedi. Kúrdeli kezeńder bolýy múmkin ekenin sarapshylar da, resmı memlekettik organdar da joqqa shyǵarmaıdy. Kerisinshe, daǵdarysqa jan-jaqty daıyndyqty kúsheıtý kerektigin eskertýde. Al onyń Qazaqstanǵa ekonomıkalyq-áleýmettik turǵyda qanshalyqty aýyr nemese jeńil bolatynyna ulttyq valıýtamyzdyń AQSh valıýtasyna shaqqandaǵy baǵamy aıtarlyqtaı áser etetini sózsiz.