BUU-nyń elektrondy úkimetti damytý jónindegi jahandyq reıtınginde (EGDI) bıyl Qazaqstan 29-orynǵa kóterilip, postkeńestik elderdiń arasynda Estonııadan keıin ekinshi úzdik nátıjeni kórsetti. Alaıda mobıldi jáne keńjolaqty ınternet jyldamdyǵynyń Speedtest Global Index reıtınginiń maýsym aıyndaǵy nátıjesinde elimiz Fıdjı, Bagam, sondaı-aq Trınıdad jáne Tabago syndy shaǵyn araldyq memleketterden artta qalyp, 95 jáne 65-oryndarǵa jaıǵasty.
Shaǵyn elderdiń ınterneti eki ese jyldam
Álemdik ólshemdi joqqa shyǵarǵanymyzben otandyq ǵalamtordyń sapasy syn kótermeıtinin koronavırýs pandemııasy dáleldedi. Stress-testke shydamaǵan ınternet júıesin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta birneshe ret synap, aqyry salaǵa jaýapty «sıfrly ofıserler» jumsaq oryndarymen qosh aıtysty.
Speedtest Global Index-te jarııalanǵan kórsetkishte maýsymda mobıldi ınternet jyldamdyǵy boıynsha Qazaqstan sekýndyna 21,25 megabıt júktelimimen eki satyǵa joǵarylap, Mozambık jáne Kenııadan keıin 95-orynda turaqtady. Bul sanatta Bolgarııa, Horvatııa jáne Albanııa sekildi Balqan elderi úzdik jıyrmalyqtan oryn aldy. Burynǵy keńestik aýmaqta ushqyr ınternet Baltyq jaǵalaýynda baıqalǵan. Atap aıtqanda, jahandyq tizimde Lıtva 19-shy, Estonııa 29-shy qatardan kórindi. Degenmen bul elderdiń Eýropaǵa bet burǵany qashan?! Keńjolaqty ınternetke kelsek, elimiz sekýndyna 46,31 megabıt jyldamdyǵymen 200-ge jýyq memlekettiń arasynda 65-shi oryndy menshiktep aldy. Osy negizgi sanatta Qazaqstannan jıyrma satyǵa joǵary taǵy bir araldyq memleket, dálirek aıtqanda Barbados sekýndyna 79,77 megabıt júktelimimen 42-shi qatarda ornalasqan. Ishki jalpy ónim boıynsha bul el dúnıejúzilik reıtıngte 161-orynda tur. Atalǵan tizimde Qazaqstan 56-shy pozısııada ornalasqanyn aıta keteıik.
Júıeli kemshilikterdi joıýdy tapsyrdy
Qosh, sonymen otandyq sıfrlandyrýdyń negizgi problemalaryn tarqatsaq. Qazir ınternet burynǵydaı ekiniń biriniń múmkindigi jete bermeıtin qymbat qyzmet emes. Kerisinshe ol jaryq, sý, jol, gaz syndy ınfraqurylymnyń mańyzdy bóligine aınalyp, oǵan degen qajettilik ýaqyt sanap artýda. Biraq kóktemde qarqyn alǵan pandemııa elimizdegi baılanys júılerin naǵyz synaqtan ótkizip, jandy jerimizdi ashyp bergendeı. Aıtalyq, tótenshe jaǵdaı engizilgen boıda jumyssyz qalǵan ıakı tabysynan aıyrylǵan azamattar Úkimet taǵaıyndaǵan 42 500 teńge kólemindegi jərdemaqyny alýǵa eGov.kz portalyna ótinish berýge asyqty. Kúndelikti portalǵa saǵatyna 6 myń adam kirse, karantın kezinde bul kórsetkish 15 mln-ǵa artyp, Úkimettik serverdiń aýqymdy kólemdegi júktemeni óńdeýge qaýqary jetpedi. Sıfrlyq damý, ınnovasııa jəne aeroǵarysh ónerkəsibiniń eks-mınıstri muny kıbershabýylmen baılanystyrýǵa tyrysyp baqty. Bilim berý salasynda ahýal tipten ýshyǵyp ketkeni jasyryn emes. Qashyqtan bilim alýǵa qamdanǵan oqýshylardyń, stýdentterdiń jáne ustazdardyń kórshi aýyldar men taý-tasty aralap, ýaqyttary baılanys jelisin izdeýmen ótken faktiler az bolǵan joq.
Qoǵamdaǵy rezonansty jaǵdaılardy eskergen Memleket basshysy Úkimetke «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyndaǵy júıelik kemshilikterdi túzetip, jyl sońyna deıin 250-den astam turǵyny bar eldi mekenderdi sapaly ınternetpen qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
«Qashyqtan oqytý ádisine kóshý ınfraqurylym men ınternet sapasyna qatysty eleýli máselelerdiń bar ekenin kórsetti. 20%-dan astam muǵalimderdiń úılerinde tolyqqandy ınternet pen kompıýter joq bolǵandyqtan, qashyqtan tıimdi oqyta almady. Mektepterdiń balansyndaǵy 400 myńnan astam kompıýterdiń tek 40%-y ǵana iske jaramdy. Bul – ákimdikter men mınıstrliktiń jumysynyń nátıjesi. Ákimdikter jańa oqý jylyna dereý daıyndalyp, mektepter men jekelegen muqtaj otbasylardy qajetti jabdyqtarmen qamtý tıis. 1-qyrkúıekte jańa oqý jyly bastalady. Mınıstrliktiń buǵan tolyq daıyn ekenine kúmánim bar», degen edi Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Qasym-Jomart Toqaev.
Jaýapty kompanııa mindetin atqarmaıdy
Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń dırektory Arman Abdrasılovtyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy sıfrlandyrý saıasaty durys jolǵa qoıylǵan jáne qolǵa alynǵan reformalar da álemdegi ozyq tájirıbelerdiń negizinde ázirlengen. Alaıda ony iske asyrý tetigi aqsap tur. IT mamany memlekettik organdardyń sıfrly júıeleri ortaq aqparattyq bazaǵa biriktirilmegen soń, salada osyndaı beıbereket ahýal qalyptasqan dep sanaıdy. Sáıkesinshe, árqaısysy qalaǵan baǵytynda jumys istep keledi. Al osyǵan jaýapty vedomstvolar negizgi mindetterin atqarýdan qaldy. Basty júıelik kemshilik osyda jatyr dedi ol. Sondaı-aq sybaılas jemqorlyq faktileri de sharýanyń shatqaıaqtaýyna taǵy bir sebep.
«Zerde» ulttyq ınfokommýnıkasııa holdıngi» AQ – elimizdegi sıfrlandyrý isine jaýapty basty organ. Salalyq mınıstrlik tek retteýshi vedomstvonyń mindetin atqaryp, tıisti zańdardy ázirleýmen birge naryqty qadaǵalap qana otyrý kerek edi. Al elimizdiń IT arhıtektýrasyn «Zerde» daıyndaýy tıis. Ulttyq holdıng bul mindetin qazir atqarmaıdy. Onyń bul prosesten shettetilip, búginde qandaı jumyspen aınalysyp jatqany belgisiz. Tek ótinishterdi jınaqtap, ony kelesi organdarǵa jiberýmen shuǵyldanyp jatqanyn estidik. Iаǵnı taratýshy uıymǵa aınalyp, óziniń negizgi mindetin oryndaýdan qaldy. «Zerde» jumysyn atqarmaǵannan keıin barlyq memlekettik IT operatorlary, naqty aıtsaq «Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ óziniń eGov.kz jobasymen, memlekettik satyp alý portaly, sol sekildi ákimdikter jeke ózderiniń sıfrly júılerin ázirlep, atalǵan aqparattyq baǵdarlamalar sıfrlandyrýdyń ortaq arnasyna biriktirilgen joq. Shartty túrde aıtqanda, aýyldyq, qalalyq nemese oblystyq ákimdikte aqparattyq júıeni ázirleý qajet. Bul úshin birinshiden «Zerde» holdınginiń kelisimin alyp, ulttyq kompanııa jergilikti portaldyń qurylýyna jáne onyń ortaq júıede úılesim tabýyna kómektesý kerek. Mundaǵy basty ıdeıa – kez kelgen sıfrly júıeni ázirleý arqyly tutastaı ortaq bazany qalyptastyrý», dedi A.Abdrasılov.
Bar málimetti qaıtadan surastyrady
Bul jumystardy Sıfrlyq damý, ınnovasııa jəne aeroǵarysh ónerkəsibi mınıstrligi baqylamaǵannan keıin naryqta bilikti mamandardyń jetispeýshiligi, sondaı-aq ár vedomstvonyń qalaǵan jaǵyna qaraı qozǵalý úrdisi baıqalǵanyn aıtady sarapshy. Máselen, elektrondy qyzmet túrleri jaqsy damyǵan aımaqtar bar. Keıbir óńirlerde bul qyzmetter múldem joqtyń qasy. Sıfrly qyzmetterdiń belgili bir baǵyty ǵana jolǵa qoıylǵan oblystar da joq emes. Qarapaıym mysal keltirsek, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi elektrondy eńbek kitapshasyn quryp, barlyq jumys berýshilerge qaramaǵyndaǵy qyzmetkerler jaıly málimetterdi toltyrýǵa keńes beredi. Áıtse de bul málimetter Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda burynnan jınaqtaýly. Eger de adam qyzmet etse, onyń zeınetaqy tólemderi aýdarylyp turatyny aıtpasa da túsinikti. Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń ókili, qajetsiz jumysty qaıtalaǵannan góri bar derekti BJZQ-nyń bazasynan alǵan áldeqaıda tıimdi ári únemdi bolatynyn jáne halyqty tekten-tek mazalamaýdyń ońtaıly sheshimi dep sanaıdy.
Sıfrlandyrýǵa múddeli top qarsy
Sıfrly tehnologııalardyń ulttyq ekonomıkadaǵy kórsetkishterdi jaqsartýda paıdasy orasan. Dese de onyń paıdasyn Úkimet pen halyqtyń kórip jatqany shamaly. Ásirese, memlekettik bıýdjettiń kiristeri men shyǵystaryn retteýge, kóleńkeli ekonomıkany azaıtýǵa, ofshordaǵy aqshanyń kólemin anyqtaýǵa, qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýdyń úlesin ulǵaıtýǵa, bólingen qarajattyń oryndalýyn qadaǵalaýǵa, sol sekildi sybaılas jemqorlyq faktilerin azaıtý syndy ıgilikti tustary jeterlik.
GSB UIB dırektorynyń orynbasary, ekonomıst Maqsat Halyqtyń pikirinshe, sıfrlandyrýdyń memlekettik qarajattyń jumsalýyn qadaǵalaýda septigi mol bolǵanymen elimizde onyń engizilýine qarsy top bar.
«Sıfrly tehnologııalardyń engizilýimen memlekettegi kóleńkeli ekonomıkanyń kólemi azaıady. Onyń jarqyn kórinisi bank qyzmetinde anyq baıqalýda. Qolma-qol aqshasyz esep aıyrysýda tyń tehnologııanyń ońtaıly áseri kóp. Byltyr bankter azamattardyń tabysyn jasyryp jatyr degen jeleýmen Úkimet sıfrly aýdarymdardy tejep, arnaıy salyqty engizýge usynys tastaǵan bolatyn. Prezıdent bul usynysty keri qaıtardy. Bul sheshim durys boldy dep oılaımyn. О́ıtkeni atalǵan júıe kóleńkede jatqan aıtarlyqtaı qarajattyń shyǵýyna septigin tıgizdi. Taǵy da bir aıta keterligi, memlekettik bıýdjettiń shyǵystaryn qarasaq, túsiniksiz tustary az emes. Qarajat qaıda jumsalyp jáne qalaı berilip jatyr? Mysaly, óńirlerde «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasy arqyly áleýmettik nysandar salynýda. Biraq bólingen qarajat mektepti salýǵa tolyǵymen jete me? Álde aqsha talan-tarajǵa ushyrap kete me? Osynyń barlyǵy qazir belgisiz bolyp tur. Eger de blokcheın jáne basqa da sıfrly tehnologııalar engizilse, joǵarydaǵy táýekelder tejeletin edi. Nege ekeni belgisiz, bul úrdis áli kúnge deıin júzege aspaı jatyr?! Iаǵnı onyń iske asýyn qalamaıtyn múddeli top bar. Naqty statıstıkaǵa toqtalsaq, sońǵy málimetter boıynsha ishki jalpy ónimge shaqqanda kóleńkeli ekonomıkanyń kórsetkishi 30%-ǵa jetti dep aıtylady», dedi M.Halyq.
Ekonomıst bul kórsetkishti ósip ketti dep esepteıdi. О́ıtkeni eki-úsh jylǵy málimet boıynsha onyń mólsheri 26% bolatyn. Osy jyldyń qorytyndysyna sáıkes, ishki jalpy ónim 70 trln teńgege jýyqtaıdy dep boljanýda. Endi sonyń 30%-yn eseptegende 21 trln teńge shyǵady. Demek, 21 trln teńge qandaı da bir fıskaldy cheksiz, esh tirkeýsiz aınalymda júrse kerek.
Sıfrlandyrýdy sıfrlandyrý úshin iske asyrǵan memleket
Sala mamandary Qazaqstanda qarjylandyrýy jaǵynan búkil Ortalyq Azııa men kórshilis elderdegi básekelesterinen basyp ozatyn ulttyq IT kompanııalary jetip artylatynyn aıtty. Deı turǵanymen olardyń atqaryp jatqan jumystary mardymsyz ári bólingen qyrýar qarajattyń biraz bóligine de tatymaıtynyna qapaly.
«Ulttyq aqparattyq tehnologııalar» AQ bıýdjet kólemi boıynsha Ortalyq Azııadaǵy eń iri IT kompanııa. Jáne de osyndaı taǵy birneshe kompanııa bar. Bul uıymdar bilikti mamandardy daıyndap, tartymdy jobalar usynýy tıis edi. Alaıda qomaqty qarajat bólinse de laıyqty jemisin kórip otyrǵanymyz joq. Qajet ýaqytynda iri soma berilgenimen olardan tek jaramsyz eski tehnologııalardy ǵana aldyq. Máselen, pandemııa kezinde bul elektrondy qyzmetter halyqtyń suranysyn óteýge jaramady. Sıfrlandyrý ne úshin engiziledi? Basty maqsat – barlyq ákimshilik prosesterdi ońtaılandyrý, adamdardyń kómegine júginbeı qajetti qyzmetti az ýaqytta alýǵa jaǵdaı jasaý. Bizde kerisinshe úrdis baıqalady. Sıfrlandyrýdy sıfrlandyrý úshin jasap jatqandaı áser qaldyrady. Memlekettik apparattyń sany ósip jatyr. Alaıda memlekettik uıymdardyń sanyn qysqartyp, barlyq prosesterdi avtomattandyrýdy engizý kózdelgen bolatyn. Eger de eGov.kz portaly jumys istese, onda Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynyń ne qajeti bar? Memlekettik saıt durys istemegendikten adamdar qyzmet kórsetý ortalyqtaryna barýǵa májbúr. Eń bastysy, sıfrlandyrý ashyqtyq úshin qajet. Biraq memlekettik satyp alýlar bolsyn jáne taǵy da basqa málimetterdi bilý úshin qosymsha suranys jiberý qajet. Mıllıardtap jumsalǵan aqshanyń nátıjesi qandaı bolǵanyn aıtý qıyn. Bul rette arnaıy jumys tobyn quryp, atqarylǵan jumysty taldaýymyz qajet dep esepteımin», dedi Kıbershabýyldardy taldaý jáne tergeý ortalyǵynyń dırektory.
Otandyq IT sektorynda olqylyqtar jetkilikti. Degenmen ony túzetýdiń joldary qarastyrylǵan. Dálirek aıtqanda, sarapshylar qoǵamdyq yqpaldy arttyryp, barlyq basqarý júıesin qaıta qaraýǵa keńes beredi. Budan bólek, nátıjelerdi baǵalaý men tekseris jumystaryn kúsheıtip, keıbir jobalardan bas tartý qajet. IT arhıtektýrasyn da qaıta qarastyryp, tıimsiz júıelerden múldem qutylǵan artyq bolmas. О́zin-ózi baqylaý tetigi tıimsiz ekenin dáleldegendikten táýelsiz sarapshylardy jumyldyrý kezek kúttirmeıtin másele dep naqtylady qazaqstandyq mamandar.