Sanany tuqyrtqan zorlyqtardyń zııany

Kózimizdi súrindirgen maqalanyń «Bir zııandy maqala týraly» (árip ereksheligin ózgertpedik J.S.) degen ataýynyń ózi adamnyń tula boıyn túrshiktiredi (5 tom, 105-108 bb). Másele, qazaqtyń úlken patrıot uly, til janashyry, kórnekti ǵalym, folklortanýshy professor Rahmanqul Berdibaevtyń otyz jasynda «Kókshetaý pravdasy» gazetine jarııalaǵan maqalasyna baılanysty eken.

Osynyń aldynda, «Qazaq ádebıeti» gazetinde syn bóliminiń meńgerýshisi bolyp júrgen Rahań 1955 jyly «Eń úlken mádenı baılyq» atty maqalasyn jarııalap, onda qazaq tiliniń qoldanys aıasynyń kúnnen-kúnge qýsyrylyp bara jatqanyn úlken problema etip jazǵan edi. Oǵan qarsy ımperııanyń soıylyn soǵýshy urdajyqtar óre túregelip, qazaq tiliniń máselesin kótergeni úshin jas ǵalymdy qatty aıyptap, jerden alyp, jerge salǵan. Eger Stalın tiri bolsa bálkı aıdalyp ketkendeı-aq eken, áıteýir bul kezde repressııanyń qaıqy qylyshy muqala bastaǵan edi.

Sodan keıin jas ǵalym ortalyq basylymdarda bul máseleni kótere almaıtyn bolǵandyqtan aımaqtyq basylymdardyń biri – «Kókshetaý pravdasy» gazetine óziniń burynǵy bastaǵan oıyn órbitip jańa maqala jazǵan eken. Salpańqulaq jandaıshap­tar­dyń kózine túsip, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine aıyptaý maqalasyn jazdyryp otyrǵan sol.

Mundaı aıyptaý maqalada avtordyń aty-jóni de kórsetilmeı, tek redaksııanyń ataýy jazylatyn tártip bolǵany kórinip tur. Bálkı mundaı dúnıeler joǵary bılik – Ortalyq partııa komıtetiniń ózinen kelýi de múmkin. О́ıtkeni, gazet sol uıymnyń organy dep atalady ǵoı. Sondyqtan mundaı «soıypsaldyń» naq kimniń qalamynan týǵanyn bile almadyq. Al endi maqala avtory ne deıtinine toqtalaıyq. «Amal ne, sóz bolǵaly otyrǵan maqalasynda da R.Berdibaev óziniń aldyńǵy maqalasynda jibergen qatelerin qaıtalady. Onda avtor qazaq tili jóninde Qazaqstanda «ozbyrlyq» bolyp otyr dese, bul maqalasynda mádenı muralardy baǵalaýda «ozbyrlyq» bar deıdi. Biraq maqala avtory pikirleriniń eshqaısy da dáleldi emes, ol sońǵy maqalasyn da burynǵysha daýryqpa, aıǵaı-shýǵa qurǵan».

Mine osylaı, ol kezdegi bılik til máselesin, mádenı muralar jaıyn aıtqan dúnıeniń bárin tek «saıası qatelik», «ıdeologııaǵa jat pikir» dep qabyldaǵan. Sondyqtan árıne, mundaı máselelerdi kóterýge de bolmaıtyn. Qateni túzeteıik deýdiń ózi «Keńes ókimetin qulataıyq» degen maǵynada qabyldanǵan sııaqty. Sondaı tunshyqtyrýdyń, ulttyq dúnıeniń bárin buqtyrýdyń salqyny kúni búginge kelip, qazaqtyń kóbi ózin «qazaqpyn» dep ashyq aıtýdan áli kúnge jasqanady.

Qazaq tiline qarsy sol keńestik qanquıly zamannan bastalǵan ozbyrlyq ony qatardan shy­ǵarýǵa barynsha tyrysty. Ulttyq mura­lardyń bárin «zııandy», «paıdasyz» degen baǵa­larmen tuqyrtty. Rahań óziniń maqa­lasyn­da juqalap qana qazaq ádebıeti tarı­hyn qaıta qaraýdy usynsa, ony betine betper­de jamylǵan belgisiz avtor: «qaıta qaraý» arqyly bir kezde partııa qatty aıyptaǵan, ǵylymǵa jat «biryńǵaı aǵym» teorııasyna qaıta ıtermelep otyr», dep kinálaıdy. Áde­bıet tarıhyna buryn syzylyp qalǵan ult­tyq muralardy kirgizýdiń ózin bılik ókili jaradaı kórip: «tarıhqa mynany kir­gizý kerek, mynany kirgizbeý kerek degen eshbir tizimniń bolmaǵany, ondaı tizimniń esh ýaqyt­ta eshkimniń usynbaǵany, endeshe qaıta qarala­tyn esh tizimniń joqtyǵy kimge málim emes» dep doq kórsetedi. Tek partııa bergen tarıhty ǵana mújgilep, sonyń sheńberinen shyqpaý kerektigin ol: «áńgime tarıhty «qaıta qaraý» emes, ádebıet tarıhyn zertteý isin jaqsartý jóninde bolýǵa tıisti» dep óziniń solaqaı baǵdaryn shegeleı túsedi.

Basqasyn bylaı qoıǵanda bul kezde qazaqtyń «Batyrlar jyrynan» tek Qambar batyr ǵana oqytylatyn. О́ıtkeni ol «toqsan aýyl tobyrdyń», ıaǵnı kedeılerdiń ókili. Al qalǵan «Baıbóri degen baı bopty, Tórt túligi saı bopty» degen «baılardan shyqqan» batyrlar «tap jaýy» bolǵandyqtan, ádebıet tarıhyna engizilmegen. Ádebıet tek taptyq turǵydan tanystyrylatyn. Onyń ádebı kórkemdigi, tarıhı shyndyǵy, halyq sanasyn oıatatyn aqyl-oıy, ásem tili, tereń parasaty, beretin bilimi – bár-bári qazaq jastaryna kereksiz dep baǵalanǵan. «R.Berdibaev ótken zamannan qal­ǵan murany ádil zerttep, baǵalaýdyń orny­na onyń bárin ádebıettiń «altyn qoryna» qosý­dy usynady», dep shoshynady belgisiz av­tor. «Ol zamanda ústem tap týdyrǵan, so­lar­dyń múddesin jyrlaǵan ádebıet te bol­ǵa­nyn R.Berdibaev bilmeı me? Endeshe ár shyǵarmaǵa markstik-lenındik ǵylym turǵysynan baǵa berýge ol nege qarsy?» dep jazǵyrady ol ǵalymdy. Sonymen birge betperdeli avtor «Kókshetaý pravdasynyń» redaktory О́.Ospanov pen onyń aldynda R.Berdibaevtyń taǵy bir maqalasyn basqyzǵan «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń avtory Z.Qabdolovty da jazǵyryp, «ǵylymı negizsiz, ádebıet tarıhyn zertteý máselesinde partııanyń saıasatynan aýytqýshylyqqa jol bergen» materıaldardy jarııalaǵan dep jazǵyrypty. Munyń ar jaǵy eki redaktorǵa da soqqy bolyp tıgeni belgili.

Mine osylaı, ulttyq dúnıe týraly jylt etken jaqsy dúnıe shyqsa qazaqtyń óz qolymen ózin toqpaqtap, es jınatpastaı buq­ty­ryp otyrǵan. Sodan soń qazaqy dúnıeni ǵalymdar qalaı maqtasyn, ulttyq dúnıeni qalaı ulyqtasyn, tek qana jamandaýǵa májbúr bolǵan. Tarıhqa eshqashan tereń boılamaǵan, Taıyr Jarokov aıtqandaı: «О́zim de qýmyn, Oktıabrden ary attap baspaımyn» dep aqyn-jazýshylarymyzdyń, ǵalymdarymyzdyń bári tobanaıaq bolyp qaldy. Onyń kesiri halyqqa tıip, óz asyldaryna ózderiniń qoly jetpedi.

Búgingi jastarǵa osyndaı tarıhtyń da bol­ǵa­nyn bile júrgen jón. Bálkı keıbireý­ler­diń júreginde sondaı zorlyqtarǵa qarsy sananyń oty tutanyp, ózin tanyp, bile túsýge degen qyzy­ǵý­shylyq týar. Biz osy kúnge deıin qandy ım­pe­rııa­nyń qazaqty ashtan qyrǵanyn ǵana jaq­sy bilemiz, al rýhanı jaǵymyzdan oısyratyp, qa­naty qaıyrylǵan aqqýdaı bolǵanymyzdy kóp bile bermeımiz. Qanshama ulttyq muralar al­tyn qorlarǵa engizilmeı, birneshe urpaqtyń sana­syna sińirilmedi. Sonyń kesirinen ózin ózi bil­meıtin urpaq ósti. Tez arada orystanyp kete­tin balalarymyz sondaı zorlyqtardyń nátı­jesi bolǵanyn de bile júrýimiz kerek. Rýhanı jańǵyrý bizge eń bastysy osy úshin kerek.

Soltústik Qazaqstan oblysy