Táken turpattas bir keıpi, Maǵaýın mazmundas bir keıpi, bul Talasbek Ásemqulov degen qalamdasymyzdyń óz keıpi de osal emes-tuǵyn. Qońyr da muńdy bir keıpi, dińdi de dúmdi bir keıpi, bir ózi biregeı tulǵa da bolyp qalǵan kezi edi.
Ondaı adamdar únsiz ketse, bir jerden taý bolyp ónip shyǵatyndaı bir habar kútetinsiń. Biraq ol onyń ornyna sol shamada bizge bala-shaǵa bolyp kórinetin postmodernısterdiń ortasyna baryp qosyldy. Oǵan bir tańyrqasaq, sol ortanyń rýhanı dem berýshisine aınalǵanda eki tańyrqadyq.
Jazýynyń ornyqtylyǵy kádimgi dástúrli prozanyń úlgisi bolatyn. Sóılemniń basyn aıaǵyna, aıaǵyn basyna keltirip jazǵanyn kórgemiz joq. Soǵan saı kórkem oıdyń da tutastyǵy buzylǵan emes. Endeshe jańa ortany qaıdan tapty, baǵzy ortadan nege bezdi?
Osy arada qatelesken ol emes, biz shyǵarmyz degen de kúdik boı kóterdi. Onyń syry sol, keshegi keńestik qoǵamda: «Ádebıette joq, mýzyka men sýrette bar, ol ne?» dese, «Ol – postmodernızm!» deıtinbiz. Bálkim bizge sińbegen aǵym oǵan ózi bala kúninen serik etken kúı ónerinen daryǵan shyǵar dedik te qoıdyq.
Biraq Talasbektiń «Taltús» romanyn oqyǵanda oıymyz ózgerip, ózimizdiń kón qalybymyzǵa qaıta kóshkendeı kúı keshtik. Oqıǵany ret-retimen baıandaıtyn, sóz-sóılemderiniń arasy baltalasań buzylmaıtyn, bas-aıaǵy túsinikti etip jazylǵan qalypty dúnıe. Iá, ol – báribir de baılaýy berik dástúrli ortanyń adamy, dástúrli ónerdiń óreni, dástúrli ádebıettiń tabandy ókili!
Bir qyzyǵy, «Taltús» jaryq kórgende postmodernısterdiń ózderi de romannyń tolyqtaı dástúrli baǵytta jazylǵanyn moıyndaǵany moıyndap, moıyndamaǵany únsiz qalǵan edi. Talasbek osy kezde: «Taltúste» bylaıǵy oqyrman baıqaı bermeıtin júrister jasadym. Kem degende romannyń bes-alty jerinde meniń tyǵýly ıdeıalarym men astarly oılarym bar» dedi.
Ál-ázirge «Ol ne?» degen eshkimniń bolmaýy romannyń eki ortada qalǵan jaı-kúıinen habar beretin tárizdi. Dástúrli ádebıet te úıirine qosqysy kelmeıdi, postmodernıstik ádebıet te úıirine qosqysy kelmeıdi. Kóńilge salsań, kóńil basqa, árıne!
Alaıda bul eleýsiz qala qoıatyn roman emes. Keńes ókimetiniń kezi bolǵanda, baspadan ne shyǵar, ne shyqpas, shyqsa da júnin julǵan taýyqtaı qysqaryp shyǵar ma edi, bálkim. Talasbek: «Bireýlerdiń romanyn pálenbaı bet qysqartsań da bilinbeı ketedi» deıtin. Demek, ózi qysqartýǵa bolmaıtyndaı etip jazǵan!
Jalpy, keńes zamanynda memlekettik qaýipsizdik oryndarynda naǵyz qyraǵy mamandar jumys istegen bolýy kerek. Kórkem shyǵarmadan astar izdegende, avtordyń oıyna kelmegen ıdeıalar tabyla ketetinine keıingi kezde arhıvten alynyp jatqan derek-dáıekter kýá. «Avtor munymen ne aıtqysy keldi?» degen suraq totalıtarlyq qoǵamda ádebıet synshylaryna qaıdan aýysqanyn sodan-aq bile bergeısiz!
Jarııalylyq bastalyp, artynan táýelsizdik alǵannan keıin bul suraq ózinen ózi mánin joıdy. Sebebi shyǵarmasynda nendeı sumdyq astar baryn avtordyń ózi-aq attandap aıtyp qoıatyn boldy. Osy turǵydan kelgende Talasbektiń «Ishimdegini óziń tap» dep únsiz ketkeni bizdiń de romanǵa degen qyzyǵýshylyǵymyzdy arttyra tústi.
Eń aldymen aıtatyn basy ashyq nárse, «Taltús» jazylǵan tusta ulttyq kod týraly áńgimeniń on eki de bir nusqasy joq bolatyn. Talasbek bul romanynda jeke keıipker obrazynan buryn ult obrazyn jasaýǵa kúsh salǵan tárizdi. Negizgi keıipkerlerdiń boıyna ótken dáýrenmen birge basymyzdan kóship bara jatqan ulttyq minezderdi kesek-kesegimen ústemelete tańýy sonyń nyshany sekildi.
Romandaǵy úlkender birinen biri ilip alyp aıtatyn keıde ańyz, keıde ańyzǵa bergisiz áńgimelerdiń basty sıpaty da sol. Bul jaǵynan «Taltús» roman degennen góri, roman-támsil, roman-prıtcha degen shamaǵa kelińkireıdi. Eger birnársege uqsatý kerek bolsa, saraı qabyrǵasyna ilingen bes ǵasyrlyq handyq dáýirdiń baıan sýretin tańdar edim. Biraq onda saltanat bar, taǵdyr joq, al munda taǵdyr bar, saltanat joq.
Soǵan oraı kótergen ıdeıasy da sherli, shemendi. Sonyń biri kúıdiń ultqa qyzmet etetin qudiretinen aıyrylyp, kóńil kóteretin ekzotıkaǵa aınalyp bara jatqany. Tildiń negizgi mindeti joıylyp, turmystyq deńgeıde ǵana qalyp qoıǵany sııaqty ókinishti jaǵdaı. Buryn qandaı edi degenge romannyń ón boıynda mysal jetkilikti. Bul ázelgi barymtashynyń qalmaqtyń jylqysyn alǵan tusynda tipti aıqyn kórinis tapqan.
Barymtashy jylqy kúzetken balany jazym qylyp qoıady da, úıirdi aldyna salyp aıdap ketedi. Biraq dala zańy boıynsha ol zamanda kimniń de bolsa istegen isinen bir belgi qaldyrmaýy teksizdik sanalatyn edi. Barymtashy basyn qaterge tigip, ólgen balanyń denesi ıt-qusqa jem bolmasyn dep, qalyń qalmaqtyń ortasyna baryp kúı tartady.
Sonda qalmaqtar bala ólgen eken dep ókirip jylaıdy. Onyń sońy nemen bitkeni bizge mańyzdy emes, mańyzdysy kúı óneriniń sheshýshi, kýlmınasııalyq deńgeıde tildiń ornyn almastyrǵan qudiretiniń moıyndalýy bolyp otyr. Jazýshy atalǵan romanyn jazyp otyrǵanda sońǵy bir jyldary naýqanǵa aınalǵan ulttyq kod týraly oılamaǵan da shyǵar, biraq ondaı atty kún týsa kúı óneriniń ult ómirindegi alar ornyn dál meńzegenin ishiń sezedi.
Romanda osyǵan uqsas taǵy bir oqıǵa keltiriledi. «Kereıdiń ishinde Sary Nııaz degen bir tóre bolypty» deıdi. «О́zi asqan dombyrashy eken» deıdi. Sonymen birge Shynqoja batyrdyń Azamatqoja degen inisi bolypty. Ol da ári batyr, ári asqan dombyrashy eken. Sol jańaǵy Sary Nııazdyń jylqysyn shaýyp, dúrildetip aıdap bara jatyp: «Qoı, tóreniń aýylyna soǵyp, aıtatynymdy aıtyp keteıin» depti.
Barsa tóre joq, sulý toqaly otyr. Sodan qymyz quıǵyzyp ishipti de, keregede ilýli turǵan dombyrany alyp, bir kúıdi shertip, ornyna qaıta ilip ketipti. Ertesine jol júrip ketken Sary Nııaz kelip dombyrasyn ustasa, álgi dombyra áli dúrligip sóılep tur deıdi. Sonda Sary Nııaz «Á, Azamatqoja kelip, jylqymdy shapqan eken ǵoı» dep barmaǵyn tistepti deıdi. Ańyz da bolsa shyndyq, shyndyq ta bolsa ańyz. Asqar taýdyń shyńyndaı, shyńyraýdyń túbindeı!
Dombyrany eskiniń qaldyǵy dep bir, dinı ustanymdarǵa qaıshy dep eki, aýyldyń alty aýyzyna ǵana jaramdy dep úsh muqatqanmen ult turǵanda kúı báribir joǵalyp ketpeıdi. О́nerin úıretip ketetin shákirt tappaı sarsylǵan Sabyttyń týǵan jıeni Ájigereıdi sábı kúninen asyrap alatyny, sol úmit etken balaǵa ógeılik kórsetken keıingi kempirin at quıryǵyna baılap súıretetini, sodan balanyń ólmek bolyp jar jaǵalap qashatyny bári-bári ómir, taǵdyr. Sóıtken Ájigereı atasy Sabyttyń aınalasyna jınalǵan nebir ónerli adamdardyń keremetteı ǵyp aıtqan ańyz áńgimelerine qulaǵyn túrip ósedi.
Sonyń biri atasynyń kelgen qonaqtardy dombyrasyz kúı oınap tańqaldyrǵan óneri edi. Itjekkende aıdaýda júrgen kezinde biletin kúılerin umytyp qalmaıyn dep, áýenin yńyldap aıta beripti. Sodan kele-kele qasyndaǵy tutqyndarǵa kómeıimen kúı tartyp beretin bolypty. Bul da qolyndaǵy dombyrasyn tartyp alsa tilimen, tilin kesip alsa kókiregimen kúı sherte beretin kúıshi týraly ańyz ispetti áserli-aq. Onyń astarynda qandaı kúreskerlik ıdeıa jatqanyn ish qurǵyr sezedi, biraq aıtýǵa til jetpeıdi.
Qosh delik te, budan biz romanda jasyrylýy múmkin kelesi ıdeıaǵa kóshelik. Romanda ol Baıjigittiń «Aǵash at» atty kúı-ańyzy arqyly beriledi. Jumaǵul degen sheber bir kúnderi aǵashtan at jasaıdy. Onysy sý iship, shóp jeıtin bolady. Bir jolǵy jegen azyǵy qyryq kúnge jetedi. Odan da ǵajaby bul aǵash at kádimgi qus sııaqty usha alady. Jumaǵul el jata aǵash atyna minip alyp, kókti sharlap qydyrystap qaıtady.
Muny estigen aq patsha Jumaǵuldy aǵash atymen birge ustap ákelýge arnaıy jasaq shyǵarady. Ony bilgen Jumaǵul as-sýyn aǵash atyna artyp alyp, aspanǵa ushyp ketedi. Sol ketkennen qyryq kúnge deıin oralmaıdy, álgi kelgen jasaq ta onyń jolyn tosyp jata beredi. Shákárimniń «Bul án burynǵy ánnen ózgerek» degenindeı, el ishinde burynnan bar ańyzdyń romanda jańasha maǵynaǵa ıe bolǵan syry da osy tusta ashyla túsedi.
Aqyry azyq-túligi taýsylǵan Jumaǵul jerge qonady da, amalsyz tutqyn bolady. Aq patsha: «Aǵash atyńdy ber, ózińdi qyzmetshilikke alaıyn» dep kóp dúnıe usynady. Jumaǵul kónbegen soń basyn shaýyp, denesin temir saraıǵa apartyp tastaıdy. Aǵash at temir saraıǵa kelip, ıesiniń keýdesine basyn qoıyp zaryǵyp, saǵynyp júredi. Kúzetshiler ustamaq bolyp barǵanda, temir saraıdy talqandap ushyp shyǵady da, sodan birjola kókke sińip joǵalady.
Bir qaraǵanda bul hıkaıa romanǵa kiriktirilgen kúı shejireleriniń jalǵasy ispetti kórinedi. Al tutas kontekste alyp qaraǵanda, romannyń túpki ıdeıasyna baǵyndyrylyp turǵanyn baıqaısyz. Sebebi romandaǵy negizgi keıipker Sabyt – ataman Dýtovtyń ózderin tonaýǵa kelgen soldatyn sabap óltirgen, jańa ókimettiń tusynda jazyqsyzdan-jazyqsyz ıtjekkenge aıdalǵan adam. Roman jelisi osy Sabyt aqsaqaldyń tartqan kúıi men aıtqan áńgimesi arqyly órbıdi.
Ol biletin ónerli adamdardyń aldy aq patshanyń kezinde, qalǵany qyzyl ókimettiń tusynda aıdalyp, atylyp ketken. Mine, aǵash at hıkaıasy osy taǵdyrlardyń báriniń basyn jınaqtap turǵan epızod retinde romanǵa sátimen synalap engizilgen. Bodan eldi birjola bas kótertpeı ustaý úshin, ony ónersiz halyqqa aınaldyrý maqsatty túrde júzege asyrylǵanyn budan artyq qalaı tuspaldarsyń?!
Bul jóninde romanda esten ketpeıtindeı, tańdanbasyńa qoımaıtyndaı taǵy bir altyn arqaýly jeli bar. Soǵystyń aldy-artynda, tipti bertinge deıin el ishinde keremetteı temirshi ustalar bolǵan. Solardyń biri Ahmetjan degen usta sherin tarqatý úshin Sabytqa kelip-ketip júredi. Endi sonyń ómir tarıhyna bir júginip kórelik.
Qýǵyn-súrgin jyldary tutqynǵa túsken bireýden tas shapsa da júzi qaıtpaıtyn qylysh tabylyp, iz osy Ahmetjan ustaǵa ákeledi. Ol qarý jasady degen jeleýmen ustalyp qamalǵan kezde álgilerdiń ishinde bireýi aıaǵy synyp, qatty jaralanyp jatypty. Sonda komandırleri kúıgen kirpishti jerge bir uryp ýatyp, Ahmetjan ustaǵa qaıta jınatqan eken. Kirpishtiń bir túıirin qaldyrmaı ornyna qoıǵan usta senimge kirip, jaraly kisisiniń aıaǵynyń kúlparshasy shyqqan súıekterin ornyna jınap salyp berip, qamaýdan sóıtip qutylypty.
Ol da Sabyt kúıshi sekildi óneri ishinde tunshyqqan shermende bireý edi. Zamannyń beti beri qaraǵanda Sabytqa dombyra shaýyp, Ahmetjanǵa qylysh soǵyp berińiz dep oblystyq mýzeıden adam keledi. Sonda arnaıy jınatqan temirlerdiń bir de biri ustanyń kóńilindegideı qylysh soǵýǵa jaramaıdy. Aqyry ustanyń ózi jolǵa shyǵady da, qalaǵan temirin áıteýir bir jerden taýyp ákeledi.
Tapqan temirin Sabytqa ákelip turyp, tyrnaǵyńmen syzyp kórshi deıdi. Sabyt tyrnaǵymen syzyp kórgende, temirde tyrnaqtyń izi qalady. Bul álgi temirdiń áli quramy buzylmaǵan, táńir jaratqan qalpyndaǵy balaýsa qalpy eken deıdi. Kúıshilik ónerge baýlý úshin jıeni Ájigereıdi besikten asyrap alǵan Sabyt ne, jer-kókten izdep júrip balaýsa qalpy buzylmaǵan temir taýyp ákelgen Ahmetjan ne?!
Osy joldardy oqyǵanda shynynda da ulttyq kodty kózben kórgendeı, qolmen ustaǵandaı áserde bolasyń. Avtordyń shyǵarma astaryna jasyrdym degen basty ıdeıasy da osy bolýy múmkin. Biraq ol kórkemdik shyndyq deńgeıinde ǵana kórinis tapqan ıdeıa ekeninde daý joq. Sondyqtan avtor ult ómirinde sondaı úlken másele kóteriledi dep oılamaǵan da shyǵar. Alaıda solaı bolýy tıis ekenin meńzeýi men boljaýynyń ózi nege turady!
Ulttyq kod degen sóıtip ár-ár kóńilde pisip-jetilip, aqyr bir túbi bıik minbeden aıtylar kúnin kútip jatypty. Biraq ony bodandyq pen otarshyldyq ábden ıektegen sanada qaıta jańǵyrtý ońaı bolmaı tur. Máselen, osy jurt Abaıdy kedeı etip kórseteıin dese, ákesi baı bolyp qor qylyp júrgeni sııaqty. «Jigitke jeti óner de az» deıtin halyqqa, ónerdi joqshylyqtyń joly etip kórsetý kimge kerek boldy eken dep eriksiz qynjylasyń?
Sabyt jastaý kezinde NKVD izine túsip qashyp, Qarqaraly jaqqa barady. Talaımen dámdes bolyp júrip, bir kúni jasy toqsandy alqymdaǵan Toqtasyn degen baıdyń úıine túsedi. Keregeniń sánine aınalǵan dombyraǵa moınyn bura bergen soń, úı ıesi shertetiniń bar ma edi dep suraıdy. Sabyt dombyrany alyp kesh boıy kúı tartady, sonda Toqtasyn baı kesh boıy jylaıdy. Sóıtse onyń syry mynada eken.
Ol jas kezinde kedeıshiliktiń qorlyǵyn ábden kórip, qaıtsem baı bolam dep ár kásiptiń basyn bir ustapty. Sonda da joly bolmaı, aǵaıyn arasynda Toqtasyn kele jatsa: «Baı kele jatyr, zor kele jatyr» degen keleke, mazaqqa ushyrapty. Aqyry shydamaı Táttimbettiń aldyna barǵan eken, ol Qazanǵaptyń kil qara jal jylqysynan tańdap turyp bir minisker atty er-turmanymen aldyna kóldeneń tartypty álgi jerde. Oǵan qosa alty qanat aq ordaly qushanasyna ertip aparyp, bir jas qarshyǵany syıǵa beripti de: «О́ziń de bolǵan azamatsyń, osy qarshyǵa seni asyraıdy» depti.
Shynynda da sol qarshyǵa qolyna qut bop qonyp, baqalshy tatarlarǵa qustyń qaýyrsynyn ótkizip, ózi de qonaqtarymen qosa qus jastyq jastanyp berekesi kirip-aq qalypty. Sáti kelgende Táttimbet bir baıdy ertip ákelip, munyń qarshyǵasyna qyzyqtyryp, bir úıir jylqynyń basyn qaıyrtyp aldyna salǵyzyp beripti. Onymen de qoımaı: «Endi osy jylqyny shashaý shyǵarmaı ósir, úsh jylǵy saýyn men soǵymyń menen bolsyn» depti. «Bergen adamyna qaraı» demekshi, bıeleri jylda qysyrsyz qulyndap, kúnderdiń kúninde Toqtasynǵa da myńǵyrǵan mal bitipti.
Romandaǵy bul taraýdyń da óz qısyny bar. Mysaly, Balýan Sholaqty da mal tapqysh adam edi desedi. Alaıda keńes zamanynda ónerli adam kedeı bolý kerek degen saıasat júrdi. Tipti keıbiri qazan jaǵalaǵan ury ıt sııaqty etip kórsetildi. Sonyń saldarynan óner men kásipten jerigen halyq qaıda aıdasań da júre beretin qara tobyrǵa aınaldy. Osy turǵyda avtor aǵashtan ushatyn at jasaıtyn, babymen sýarylǵan temirdi qamyrsha ıleıtin, qý dombyrany adamsha sóıletetin keıipkerlerdi romanǵa ornymen kiriktirip otyr. Olar ustanǵan ónerdiń ıesi de bar, kıesi de bar. Osy arada kıe degen uǵym-túsinikke qatysty óz oıymyzdy da qosa ketkimiz keledi. Bizdińshe kıe degen shartty uǵym, al oǵan qut degen maǵyna darytsańyz ómirge jaqyndaı túsedi.
Mysaly, zamanynda Jumaǵul kim edi, Ahmetjan kim edi, Sabyt kim edi? Olardyń bári de tekti adamdar, ónerli adamdar, baqýatty adamdar bolǵan. Romanda Sabyttyń áńgime dúken quryp otyryp: «О́nerdiń bári baı men tórede edi ǵoı», dep qalatyn jeri de bar. Túptep kelgende bizdiń ulttyń bolmysy da sondaı bolýǵa tıis. Sóz basynda Talasbek «Taltús» romanynda ult obrazyn somdaǵysy keldi degenimiz sondyqtan edi. Al teksizdik, ónersizdik, kedeıshilik – bodandyqtyń kesirinen kelgen kesapat. Endeshe ulttyq kod saıasaty túptep kelgende dástúrdi ǵana tiriltip qoımaı, qazaqty baqýatty ultqa aınaldyrýǵa baǵyttalsa túsiniktirek bola túser me edi deısiń.
Talasbektiń «Taltús» romanynan áperbaqan baı bolypty, sasyq baı bolypty degen áńgimeni kezdestirmeısiz. Qaıta óreli baı bolypty, ónerli baı bolypty degen áńgime aldyńyzdan jıirek shyǵady. Shynynda da osynaý ulanǵaıyr dalada óz qoly óz aýzyna jetpegen halyq ómir súripti degen aqylǵa syıa ma? Kerisinshe biz endi jan dúnıesi ǵana emes, mal-múlki de tonalyp, derti ishine túsken halyqty kórip otyrmyz. Bir kezde onyń mal-múlkine ulttyq deńgeıde kámpeske jasaldy, biraq ulttyq deńgeıde kompensasııa jasalǵan joq. Ulttyń materıaldyq turǵydan da, moraldyq turǵydan da qaıtyp kóterile almaı jatqanynyń bir sebebi sodan da bolsa kerek. Talasbektiń «Taltús» romanynda bizge tápsirlep jetkizgen taǵy bir astarly oıy sol dep bildik.
Bir sózben aıtqanda, «Taltús» ádebıetimizdegi ulttyq kod týraly aldyn ala jazylǵan alǵashqy da sońǵy jalǵyz roman edi. Arada on bes jyldaı ýaqyt ótkende bıik minbelerden aıtylǵan ulttyq kod jaıyndaǵy óreli sózge tirek bolýǵa jaramdy birden bir shyǵarma da osy bolatyn. Eger «Taltústiń» jazam degen ekinshi tomyn jazǵanda bálkim, uly dúrmekte esimi de atalyp qalýy ǵajap emes-tuǵyn. Alaıda roman jaryq kórgen eki myńynshy jyldardyń basynda jeke shyǵarmashylyq tulǵalar arasynda túsiniksiz bir teketiresterdiń bastalyp ketkenin biraz jurt biledi. Al sol teketirester oǵan eriksiz tartylǵan jazýshynyń taǵdyrynda qandaı tereń iz qaldyrǵanyn kóp eshkim bile bermeıdi.
Osyndaı oqıǵalardan soń ol romannyń ekinshi tomyn jazýdan ádeıi bas tartqan sııaqty. Nege olaı etkenin bas keıipker Ájigereıdiń basynan ótken oqıǵalardy oqyǵannan keıin túsingendeı bolasyń. Ájigereı jaqsy ustazdan tálim alǵan shákirt esepti, biraq atasy bolsa da sol ustazǵa táýeldi bolyp qalǵandaı bir psıhologııalyq jaǵdaıy bar. Ol ózi úshin atasy men ógeı apasynyń arasynda ot shyqqanda ózen jaǵalap ketip ólgisi keledi. Tipti onyń bala da bolsa ólimniń betine týra qaraǵan sáti psıhoanalızdik turǵydan sheber sýrettelgeni sonsha, onyń ıirimine oqyrman qosa tartylyp ketetindeı áserde qaldyrady. Bul jerde jazýshy men keıipker bir-birimen minez almasqan degendi aıtaıyq dep otyrǵan joqpyz, sol keıipker jazýshynyń naq ózi ekenin eske salaıyq dep otyrmyz.
Iá, biraq, romandaǵy úlkender aıtatyn barlyq áńgimeni qulaǵyna quıyp, kókiregine túıip ósken bas keıipker Ájigereı avtordyń ózi ekenin aıtý ońaı da, tereńine boılaý qıyn. Sebebi keıipkerleri ómirde bolǵan, keıbiri belgili tulǵalar, sondyqtan roman barynsha shynaıylyqqa qurylǵan, eger kúı bolsa falshti nota joq. Al endi osy qalpy kete berse qalǵan ómirinde qandaı adamdardan qalaı aldanǵany, qandaı satqyndyqqa ushyraǵany sý betine qalqyp shyǵa kelmekshi. Mine, ómirbaıandyq turǵyda jazylǵan romannyń ekinshi tomynyń jazylmaı qalýynyń birden-bir sebebi sol degen boljam aıtqymyz keledi. Alǵashqy ustazy dúnıeden ozǵanda áke-sheshesiniń basqa adamdar ekenin bilip keıipkeriniń jan dúnıesi bir tóńkerilse, ómirde óziniń de ekinshi uly ustazy tirideı jerge qaratqanda jan dúnıesi eki tóńkerilgenin eki adam, múmkin úsh adam ǵana biletin shyǵar.
Osy maqalaǵa «men» dep ózimdi múldem aralastyrǵym kelip otyrǵan joq, biraq onyń ómiriniń sońynda shyǵys monshasynda kezdeısoq kezdesip qalǵanymyzdy aıtpasqa bolmaı da otyr. Ol da jalǵyz kelipti, men de jalǵyz baryppyn. Onyń neden qashqanyn bilmeımin, ózimniń neden qashqanym ózime ǵana aıan. Uzaq kórispegennen keıin kóbine men suraq qoıyp, ol jaýap berip, úsh-tórt saǵattaı ýaqytty birge ótkizdik. Býǵa kóp túskeni sonsha, ulýdaı domalanǵan úlken ala kózderiniń tamyrlary bileýlene qyzaryp ketkenin kórdim. Sodan taǵy biraz ýaqyt ótkende ol taǵy da Astanadan kelip, osy Almatydaǵy shyǵys monshasyna barypty. Sol kúni monshadan kelip demalyp jatqan kúıi júregi toqtap qalǵanyn keıin ómirlik seriginen estidik.
Onyń romanynda Sabyt óziniń ustazy bolǵan Ilápini: «Eki urty qara dorbadaı salbyraǵan, murny qolaǵashtaı asa rabaısyz, biraq júregi sábıdiń júregindeı meırimdi adam edi» dep sýretteıdi. Talasbekke qarańyz da, sol Ilápiniń súıkimdi kóshirmesin kóz aldyńyzǵa elestetińiz, túri-basy endi-endi qalypqa kelgen sábı sııaqty dóńgelengen jumsaq júzdi adamdy birden esińizge túsiresiz. Dombyranyń shanaǵyndaı jumyr, baıaǵynyń qazaqtaryndaı dembelshe, mańdaıynan samal jel taıǵandaı taıqy, basy tolǵan bilim, keýdesi tolǵan ilim. Uly jaratýshynyń aldynda «Tý syrtyńnan ata dushpanyń kelip qarý siltese de namazdy qaza qylýǵa bolmaıtynyn túsinbedim» degen sózdi keıipkeriniń aýzyna salǵannan óńge kúnási joq. Sanaly ǵumyr keshken shaǵynda kóńili qalasa da, qalamasa da barlyq tapsyrmasyn oryndap, bir tapsyrmasyn ǵana oryndamaı jazyqty bolǵan uly ustazynyń aldynda da júzi jaryq, beti ashyq.
Uly ustaz onyń ońaılyqpen ashýlanbaıtynyn, ne aıtsa da shurq etpeı kóterip alatynyn, qansha jer-jebirine jetse de ózine degen qurmeti bir mysqal da kemimeı otyra beretinin biletin edi. Biraq óziniń kók jyny qozyp otyrǵan soń, onyń da jynyna tıgisi kelip qushtarlanǵany sonsha, bul qara dóńdi qaıtsem qozǵaltam dep qatty shıryǵypty. Sodan otyryp-otyrypty da, áldene esine túskendeı kilt sergip: «Osy ekeýmiz bir topyraqtan bolǵanmen, eki basqa taıpadanbyz. Baıaǵyda Shyńǵyshan meniń taıpammen birigip, seniń taıpańdy shapqanda, jer betinen joq qylyp joıyp jibermegenine shúkir de!» dep jeti atadan da asyryp bir-aq tartypty. О́zi áýlıe sanaǵan adamnyń myna sózdi aıtqanyna sene almaı abdyrap qalǵany sonsha, tup-týra «Taltústegi» Ájigereıdiń basynan ótken jaǵdaı qaıta aınalyp óz aldyna kelgendeı bolypty sonda:
«Ájigereı ózin-ózi qansha kúshtese de úıirilip bara jatqan uıqynyń qushaǵynan shyǵa alar emes. Dastarhan basyndaǵy adamdardyń bir sózi estiledi, bir sózi estilmeıdi. Kúmbir-kúmbir, kúńgir-kúńgir. Kenet úı ishindegi adamdar mysyq keıpine endi. Úp-úlken mysyqtar.
– Býr-býr-býr, – deıdi atasynyń ornynda otyrǵan úlken mysyq. – Býr-býr-býr».
Sonda kishileý bir mysyq dombyrany qaǵyp-qaǵyp jiberip án aıtqanda, Ájigereı shydaı almaı kúlip jibergen eken. Bul joly kúlip jiberý qaıda, qany basyna shapshyp bir-aq shyǵypty. Basynda qan oınap, qanynda kúı oınap, kóshede somadaı basymen, jalǵyzdan-jalǵyz ebil-sebili shyǵyp jylap ketip bara jatypty...
Júsipbek QORǴASBEK,
«Egemen Qazaqstan»