Joldaý: Kózdelgen maqsatqa qol jetti me?

Eń aldymen, Joldaýda saıası jań­ǵy­rýdyń alǵysharty retinde belgilengen, zaman talabyna saı tıimdi memlekettiń negizi sanalatyn «kúshti Prezıdent – yq­paldy Parlament – esep beretin Úki­met» tujyrymdamasy týraly aıtpasqa bolmas. Memleket basshysynyń ózi elde qoǵamdyq sanany jańǵyrtpaı, qoǵam­dyq-saıası ózgerister engizbeı tabys­ty ekonomıkalyq reformalarǵa qol jet­ki­zýdiń múmkin emestigin basa aıtty.

Osy oraıda Prezıdent azamattardyń barlyq syndarly ótinish-tilekterin jedel ári tıimdi qarastyratyn «Ha­lyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rym­damasyn iske asyrýdy ortaq mindet dep bekitken edi. Osyǵan baılanysty azamattyq qoǵamdy qoldaý, halyqty tol­ǵan­dyrǵan máselelerdi keńinen talqy­laý maqsatynda qurylǵan Ulttyq qoǵam­dyq senim keńesiniń jumysy jandana tústi. Prezıdent Keńestiń otyrystaryna qatysyp, Keńes músheleriniń pikirin tyń­dap, oı qosty. Nátıjesinde, byltyrǵy Joldaýda aıtylǵan saıası júıeni reformalaýda mańyzdy qadam bolyp esepteletin ruqsat etilgen mıtıngilerdi uıymdastyrý boıynsha zań jobasy qaraldy. Jıynda Memleket basshysy qoǵamdyq sanaǵa mıtıng ótkizý mádenıetin sińiretin ýaqyt kelgenin aıtyp, qoǵam da, memleket te óz ustanymdaryn ashyq aıtýǵa beıimdeletin kez jetti degen pikirin jetkizdi. Bıyl qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynda beıbit jınalystardy uıymdastyrý jáne ótkizý tártibi týraly» zań negizinde jıyn ótkizý úshin burynǵydaı ruqsat suraýdyń qajeti qalmady. Budan bylaı mıtıng uıymdastyramyn deýshiler jergilikti ákimdikke aldyn ala eskertse jetkilikti. Sonymen qatar ár aımaqta beıbit jıyn ótkizetin arnaıy oryndar belgilendi. Olardyń sany Nur-Sultan qalasynda 12, Almaty qalasynda 24, Shymkentte 12, Qaraǵandyda 6-dan kem bolmaıdy dep bekitildi. Al basqa oblystardyń ortalyqtarynda jıyn ótkizetin oryn úsheýden kem bolmaýy kerek.

Al úılesimdi memlekettiń negizi – azamattyq qoǵamnyń áleýetin nyǵaıtý maq­satynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Azamattyq qoǵamdy damy­týdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrym­damasyn daıyndady. Qujat jobasy 600-ge jýyq azamattyq qoǵam ókil­deri­men, ásirese qoǵamdyq qorlardyń múshe­leri, kásip ıelerimen talqylandy. Memlekettik uıymdar, sarapshylar men qoǵam belsendileriniń usynystary eske­rilip, tujyrymdamada qamtyldy. 5 bó­limnen turatyn qujatta azamattyq qoǵam týraly jalpy túsinikten bastap, halyqaralyq tájirıbe de qarastyrylǵan. Tujyrymdamada azamattyq qoǵamdy damytý joldary, ony iske asyrý merzimderi men kútiletin nátıjeler kórsetilgen. Onda elimizdegi búgingi azamattyq qoǵamnyń damýyna qatysty taldaýlar men usynys-syndar da kórinis tapqan.

Joldaýda Memleket basshysy «Qoǵamdy tolǵandyryp otyrǵan negizgi máseleler kóshede emes, Parlamentte jáne azamattyq dıalog aıasynda talqylanyp, sheshimin tabýy tıis» degen-di. Halyqtyń talap-tilekterin bılikke jetkizýshi kópir – Parlament jumysynda da ózgerister az emes. Jaqynda Parlament Senatynyń saılaýy ótkeni bárimizge belgili. Al eń negizgisi – 21 mamyrda Parlament Senatynyń jalpy otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister engizý týraly» zań jobasyn maquldady. Zań aıasynda partııalardyń saılaý tiziminde áıelder men jastarǵa arnalǵan 30 paıyzdyq kvota qarastyrylǵan. Bul rette qoǵamda qyzý uıymdastyrylyp jatqan praımerızdi de atap ótpeske bolmas. Prezıdent Joldaýda elimizde kóppartııalyqty, saıası básekelestikti jáne oı-pikirdiń san alýandyǵyn damytýǵa yqpal etýdi mindeti dep sanaıtynyn da jetkizdi. «Saılaý týraly» zańǵa engizilgen ózgertýler nátıjesinde, saıası partııany tirkeý úshin mindetti músheler sany 40 myńnan 20 myńǵa deıin qysqartyldy. Bul saıası partııalar qurý tártibin jeńildetip, memlekettik sheshimderdi ázirleý jáne qabyldaý prosesterine oń áserin tıgizbek.

Byltyrǵy Joldaýda qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý máselelerine de erekshe mán berildi. Prezıdent saıası úderisterdi saralap, el birligin nyǵaıta túsý úshin naqty sharalar qabyldaý qajettigine toqtaldy. Osy oraıda Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Sherzod Pýlatov Assambleıa jumysynyń jandana túskenin aıtady. «Joldaýda etnosaralyq tatýlyq pen dinaralyq túsinistikti qalyptastyrý máselesine kóp kóńil bólingen. Sáıkesinshe, byltyr jáne bıyl Assambleıa atalǵan máselelerge qatysty kóptegen sharany qolǵa alyp, júıeli jumys istep keledi. Sońǵy jyldary qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıe tústi. Byltyr jeltoqsanda ótkizilgen «Uly dalanyń ultaralyq tili» forýmy jumystarymyzdyń aıqyn kórinisi desek bolady. Respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirinen jınalǵan túrli etnos ókilderi qazaq tilin jetik meńgergenin, onyń búgingi qoǵamdaǵy mańyzy arta túskenin kórsete aldy dep oılaımyn», deıdi Sh.Pýlatov.

Prezıdenttiń bastamasymen 2020 jyl Volonterler jyly dep jarııalandy. Osy oraıda Memleket basshysy azamattyq qoǵamdy nyǵaıtý jónindegi jumystyń mańyzdy quramdas bóligi retinde volon­terlik qyzmetti damytý qajettigin atap kórsetti. «Eriktiler qyzmetine azamat­tardyń, ásirese jastardyń, stýdentter men oqýshylardyń qatysý aıasyn keńeı­tý, olardyń boıynda belsendi ómir­lik ustanymdarǵa qatysty daǵdy qalyp­tastyrý – mańyzdy mindet», dedi Mem­leket basshysy óz sózinde.

Volonterler jyly aıasynda izgi nıetti azamattar qarqyndy jumys júr­gizdi. Tótenshe jaǵdaı kezinde eriktiler izgi amaldarymen erekshe kózge tústi. «Biz Birgemiz» aksııasy bastalyp, 6 myń­nan astam azamat jaqsy iske jumyl­dy. 250 myńǵa jýyq otbasy azyq-túlik­pen qam­tyldy. Negizgi baǵyttar aıqynda­lyp, volonterler rýhanı-mádenı qundy­lyq­tardy dáripteýge de úles qosyp jatyr.

Taǵy bir aıta keter jaıt, halyqpen tıimdi keri baılanys ornatý kóbine ákim­dikterdiń jumysyna qatysty. Mem­leket basshysy aıtqandaı, azamattarymyz ortalyq jáne jergilikti organdar basshylarynyń qulyqsyzdyǵy men beıqamdyǵyna baılanysty Prezıdentke júginýge májbúr. Osy rette memlekettik qyzmetshiler jumysynyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda salaǵa arnaıy daıyn­dyǵy bar jas kadrlardy tartý sóz boldy. Sonymen birge bıyldan bas­tap mem­lekettik qyzmetshilerdiń sanyn qysqar­tý qajettigin de eskertti. Memleket bas­shysy 2024 jylǵa deıin olardyń sanyn 25 paıyzǵa azaıtý tapsyrmasyn berdi. Ulttyq ekonomıka, Ádilet, Qarjy mınıstrlikteri men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń ákimdikteri kadr­lar sanyn 2020 jyl boıynsha 20 paıyzǵa qysqartýǵa baǵyttalǵan joba jumysyn bastady. 2021 jylǵa qaraı jalaqy júıe­sin de ózgertý jolǵa qoıylǵan. Jańa júıe qyzmetkerdiń jumysyn ball boıynsha esepteıdi.

Nursultan Nazarbaev qoryna qa­ras­ty Álemdik ekonomıka men saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Aıman Júsipova álemde oryn alǵan koronavırýs pandemııasy Prezıdenttiń bul sheshi­miniń mańyzdylyǵyn aıqyndaı tústi degen pikirde. «2019 jylǵy Joldaýda belgilengen mindetterdiń ambısııasy jaq­sy edi. Degenmen koronavırýs pandemııasy memleket jumysyn biraz ózgertýge, júrgizilip otyrǵan saıasatty qaıta qaraýǵa májbúrledi. Alaıda Joldaýda kórsetilgen kóptegen mindet mańyzdy máselege aınalyp, qoǵamnyń baqylaýynda boldy. Bul, shyny kerek, buǵan deıin bolmaǵan jaǵdaı. Ásirese «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń oryndalýy, halyqpen tıimdi keri baılanys ornatý kópshiliktiń nazarynda boldy. Qazir belgilengen mindetterdiń sheshimi qanshalyqty tıimdi bolǵanyn naqty aıtý qıyn. Degenmen jaqsy ózgerister barshylyq. Bul úderistiń bir sáttik emesin, ýaqyt qajet etetinin esten shyǵarmaǵan jón. Dál qazirgi daǵdarys Prezıdenttiń Joldaýda kórsetken memlekettik jáne ulttyq kompanııalardyń qyzmetkerleri sanyn 2024 jylǵa deıin 25 paıyzǵa qysqartý tapsyrmasynyń mańyzyn aıqyndap berdi. О́ıtkeni pandemııa memlekettik apparattyń shekten tys bıýrokratııalanǵanyn kórsetkendeı boldy. Bul da óz kezeginde belgilengen maqsattarǵa jetýge kedergi ekenin túsingen abzal», deıdi ol. 

Sot jáne quqyq qorǵaý júıesi de reformasyz qalmady. Joldaýda aıtylǵandaı, sot sheshimderiniń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birneshe shara qabyldandy. Atap aıtar bolsaq, Joǵarǵy sot 3 normatıvtik qaýly shyǵardy. Onyń ishinde Joǵarǵy sottyń qylmystyq jáne qylmystyq-prosessýaldyq zańnama qaýlysyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Sonymen birge sot tóreliginiń ekonomıka salasyndaǵy qylmystyq quqyqbuzýshylyqqa qatysty zańnamany qoldanýyna qatysty normatıvtik qaýlynyń jobasy daıyndalyp jatyr.

Sonymen qatar Prezıdenttiń «Sot sheshimderin muqııat taldaý jumysyn jolǵa qoıyp, biryńǵaı sot tájirıbesin ornyqtyrý qajet» degen tapsyrmasy boıynsha «Sot tájirıbesin sıfrly taldaý» elektrondy servısi jasalýda. Búginge deıin 1,2 mln-ǵa jýyq sot aktileri men 120 myń aryz jınalyp, sıfrly formatqa kóshirilip, baza jasaldy. Sot ókilderine arnalǵan «Sot tájirıbesin sıfrly taldaý» modýli ázirlendi. Joldaýda atap aıtylǵan jynystyq zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý sııaqty qylmystarǵa qatysty jaza qataıtyldy. Memleket basshysynyń nazarynan tys qalmaǵan brakonerlik problemasy da jolǵa qoıyldy. Byltyr qarashada Qylmystyq kodekstiń 337-babyna engizilgen túzetýler nátıjesinde, brakonerler 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múmkin. Sonymen birge brakonerlik is-áreketterdiń aldyn alý, oǵan qarsy kúresý maqsatynda zańsyz ań, balyq aýlaý orta deńgeıdegi qylmys qataryna jatqyzylyp, kinálini 4 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.

Arystaǵy jarylystyń elimizdegi qorǵanys salasyndaǵy túıtkilderdiń basyn ashqany málim. Osy rette Prezıdent óz Joldaýynda áskerge jumsalatyn shyǵystardy rettep, osy saladaǵy qarjy júıesin jáne jalpy tártipti nyǵaıtatyn kezdiń kelgenin eskertti. Oǵan qosa Q.Toqaevtyń azamattyq qorǵanys salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn ishki ister organdaryn reformalaý úshin beriletin qarajat esebinen kóbeıtýdi jáne osy maqsatqa sáıkes shamamen 40 mlrd teńge bólýdi tapsyrǵany da belgili. Osy saladaǵy jaýapty vedomstvolardyń aqparatyna súıensek, Qarýly Kúshterdiń shyǵysyn sapaly josparlaý men retteý maqsatynda júrgizilgen revızııa nátıjesinde birqatar shara qolǵa alynǵan.

Kórip otyrǵanymyzdaı, Memleket basshysy usynǵan utymdy bastamalardyń basym kópshiligi óziniń oń nátıjesin berdi. Alaıda keıbir bastamalardyń nátıjesin kórý bir emes, birneshe jyldardy qajet etedi. Bolashaǵymyz baıandy, keleshegimiz kemel bolýy úshin de bul jumystardy aldaǵy ýaqytta barynsha tıimdi ári tııanaqty atqarý mańyzdy.