Qazaqstannyń keleshekte álemdik qoǵamdastyqtyń tórinen oryn alýy – búgingi mektep qabyrǵasynda bilim alyp jatqan jas urpaqtyń enshisinde. Oqýshylardyń jan-jaqty damyǵan, tárbıeli, shyǵarmashyl tulǵa bolyp qalyptasýy ustazdardyń kásiptik deńgeıine tikeleı táýeldi ekenin dáleldeýdiń ózi artyq. Al muǵalimderge qajetti kásiptik bilim júıesin pedagogıkalyq oqý oryndary ǵana beredi.
Bir qaraǵanda, elimizde pedagogıkalyq kásiptik bilim beretin oqý oryndary jetkilikti tárizdi. Al osy jaǵdaıǵa úńile qarasaq, sheshimin kútip turǵan negizgi máseleni ańǵarý qıyn emes. Bul – mektepte jáne mektepke deıingi mekemelerde tárbıe men bilim bere alatyn pedagog-mamandardy daıarlaýǵa arnalǵan pedagogıkalyq oqý oryndarynyń azdyǵy.
Pedagogıkalyq oqý oryndarynyń sapasyna qatysty Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov bylaı dedi: «Búginde kóp beıindi ýnıversıtettiń barlyǵy muǵalimderdi daıarlaıdy. Alaıda olardyń sapasy syn kótermeıtindikten, qoıylatyn talaptardy kúsheıtý arqyly muǵalimderdi daıarlaıtyn JOO sanyn 85-ten 20-25-ke deıin qysqartý josparlanyp otyr. Olar basqa baǵyttar boıynsha mamandar daıarlaı beredi, al pedagogıka boıynsha lısenzııalary qaıtarylyp alynýy múmkin. Shamamen alǵanda, ár aımaqta muǵalimderdi daıarlaıtyn bir myqty JOO jáne Almatyda birneshe oqý orny bolmaq».
Árıne, Almaty qalasynda mekteptiń bilim júıesine qajetti mamandar daıarlaıtyn eki úlken oqý orny jemisti eńbek etip jatqany barshaǵa aıan. Bul oqý oryndarynyń biri – Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti, ekinshisi – Qazaq ulttyq qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti. Almaty qalasy jáne ońtústik oblystardyń mektepteri men mektepke deıingi mekemelerindegi pedagog mamandardyń tapshylyǵyn joıý maqsatynda ońtústik astanada qosymsha pedagogıkalyq oqý oryndary ashylýy múmkin.
Jaqyn shetelderdiń astanalaryndaǵy mektep muǵalimderin jáne mektepke deıingi mekemelerde jumys isteıtin mamandardy daıarlaý jumysyn saralasaq, Reseı ortalyǵy Máskeýdiń pedagogıkalyq oqý oryndarynyń tájirıbeleri eske túsedi. Máskeý qalasynda pedagogıkalyq mamandar daıarlaıtyn 4 iri memlekettik ýnıversıtet jumys isteıdi. Bul – Máskeý pedagogıkalyq memlekettik ýnıversıteti, Máskeý psıhologo-pedagogıkalyq ýnıversıteti, Máskeý qalalyq pedagogıkalyq ýnıversıteti jáne Máskeý oblystyq memlekettik ýnıversıteti qyzmet etedi. Atalǵan oqý oryndarynan basqa birneshe memlekettik jáne memlekettik emes pedagogıkalyq ınstıtýttar pedagogter daıarlaıdy.
El astanasy Nur-Sultan qalasynda jáne ortalyq, soltústik aımaqtarda pedagogter qanshalyqty jetkilikti degenge kelsek, jedel sheshýdi qajet etetin máselelerdiń bar ekenine kózimiz jetti. Sonyń ishindegi kezek kúttirmeıtin mańyzdy máseleniń biri – elordada memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtet ashý. О́ıtkeni astanamyzdyń jáne oǵan jaqyn ornalasqan aımaqtardyń orta mektepteri men mektepke deıingi mekemelerinde mamandardyń tapshylyǵy jyl saıyn qatty sezilip jatyr. Al mamandar jetispeı, sapaly bilim berý máselesin kóterý mánsiz.
Nur-Sultan qalasynda pedagogıkalyq ýnıversıtet ashylyp jatsa, bul úsh tilde bilim bere alatyn, shyǵarmashyl, zamanaýı oqytý tehnologııalaryn meńgergen jáne IT-quzyrettiligi jetkilikti, jan-jaqty damyǵan ustazdardy daıarlaıtyn oqý orny bolýy tıis. Orta mektep qurylymynda az ýaqyt ishinde úlken jetistikterge jetken Nazarbaev zııatkerlik mektepteri jáne joǵary bilim berý júıesindegi úlgi tutar Nazarbaev ýnıversıteti sııaqty pedagogıkalyq ýnıversıtet bilikti ustazdar daıarlaıtyn oqý oryndarynyń kóshbasshysy dárejesine jetýi kerek.
Pedagogıkalyq ýnıversıtettiń negizgi maqsattary men mindetteri mynalar bolýy qajet dep oılaımyn: úsh tildi erkin meńgergen, oqýshylarǵa synı oılaı bilýdi jáne ózdiginen bilim alý joldaryn úıretetin bilikti ustazdar daıarlaý; pánderdi aǵylshyn tilinde berý ádistemesi men tehnologııasyn damytý; jaratylystaný-matematıka sıklderi boıynsha stýdentterge ádistemelik bilim bere otyryp, mektepterge engizilip jatqan STEM baǵdarlamasymen jumys isteýge úıretý; tárbıe berý ádisnamasynyń irgetasy retinde ulttyq tárbıe berý júıesin qabyldaý.
Ýnıversıtet quramynda tárbıe jáne bilim berý jumysyna qatysty máselelerdi sheshetin arnaýly zertteý ınstıtýttary bolýy kerek. Mundaı jaǵdaıda pedagog mamandyǵyn tańdaǵan stýdentter tek teorııalyq jáne praktıkalyq bilim júıesin ǵana meńgermeıdi, sonymen qatar ǵalym-pedagogter jetekshiligimen ártúrli zertteý jumystaryna qatysa alady. Al kafedralardyń professor-oqytýshylar quramy, magıstranttar men doktoranttar pedagogıkalyq baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý jumystarymen maqsatty jáne júıeli túrde aınalysa alady. Álemdik bilim berý júıesi jáne pedagogıkalyq baǵyttaǵy ǵylymı-zertteý ortalyqtarynyń is-tájirıbelerin saralasaq, pedagogıkalyq ýnıversıtet quramyndaǵy tómende aıtylatyn zertteý ınstıtýttary jáne ortalyqtardyń bolǵany quptarlyq.
Elimiz Odaq quramynda bolǵan kezde jemisti jumys istegen «Muǵalimderdiń biliktiligin kóterý ınstıtýtyn» qaıtadan qalpyna keltirý kerek. Eger osyndaı ınstıtýt pedagogıkalyq ýnıversıtet quramynda bolsa, mekteptegi pánderdi oqytý úderisiniń praktıkalyq nátıjeleri jáne osy pánderdi oqytý ádistemesi men tehnologııasy salasyndaǵy teorııalyq jańalyqtar bir arnada toǵysar edi.
Pedagogıka jáne psıhologııa ǵylymdary árbir balanyń túrli baǵytta daryny bolatynyn dáleldegeli jarty ǵasyrdan artyq ýaqyt ótipti. Demek ýnıversıtet quramynda oqýshynyń darynyn maqsatty túrde zertteıtin ǵylymı ortalyqtar kerek. Mektep oqýshylarynyń daryndylyq fenomeniniń teorııalyq negizin arnaýly ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jasasa, ony praktıkaǵa engizý jumysymen respýblıkalyq «Daryn» ǵylymı praktıkalyq ortalyǵy aınalysar edi.
Mektep oqýlyqtary jóninde 30 jylǵa sozylǵan daý-damaıdyń toqtaıtyn ýaqyty áli belgisiz bolyp tur. О́ıtkeni ár pán boıynsha sapaly oqýlyqty jasap shyǵarý – bir-eki avtordyń qolynan keletin jumys emes. Oqýlyqtar keshendi, kúrdeli ǵylymı izdenis jumystarynyń nátıjesinde sapaly bolady. Oqýlyq – tek ujymdyq ádispen jasalatyn bilim berý quraly. Reseıde mektep oqýlyqtarynyń kóbi – Máskeý men Sankt-Peterbýrg qalalarynda ornalasqan pedagogıkalyq ýnıversıtet quramyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men ortalyqtarynda eńbek etetin ǵalym-pedagogtardyń jasaǵan dúnıeleri. Kórshi memlekette bilim jáne ǵylym mınıstrligi mektep oqýlyqtaryn jasaýǵa arnalǵan konkýrstardy buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalap otyrady. Ashyqtyq jáne jarııalylyq jaǵdaıda ótken konkýrs nátıjesinde óte sapaly oqýlyqtar dúnıege keledi. Álemdegi kóptegen memleket Reseıdiń oqýlyqtarynyń lısenzııasyn satyp alyp, óz tilderine aýdaryp, mektepterinde negizgi oqýlyq nemese qosymsha oqý quraly retinde qoldanyp júr.
Eger mektep oqýlyǵyn qurastyrý jumysyna pedagogıkalyq ýnıversıtetter atsalyssa, budan bizdiń utarymyz mol. О́ıtkeni oqýlyq jasaýǵa pedagogıkalyq oqý ornynyń ǵalymdary, qyzmetkerleri, stýdentter jáne mektepterdiń úzdik muǵalimderi qatysa alady. Pedagog-ǵalymdar Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasy jasaǵan bilim berý standarttary negizinde oqýlyqtar qurastyrady, kafedra músheleri men stýdentter oqýlyqtyń árbir taqyrybyn eksperımenttik mektepterde tájirıbeden ótkizip, árbir oqýshynyń oqý materıaldaryn qabyldaý múmkindikterin zertteıdi. Osyndaı zertteý nátıjesinde alynǵan statıstıkalyq málimetter kafedranyń ǵylymı semınarlarynda talqylanady. Sóıtip ýnıversıtet kafedralarynda oqýlyqtyń jeke taqyryptary boıynsha aıtylǵan syndarly pikirler nátıjesinde sapaly oqýlyq paıda bolady.
Jaratylystaný pánderi boıynsha muǵalimder daıarlaıtyn fakýltetterde mekteptegi pándik kabınetterge qajetti qurylǵylardy jetildirý jumystarymen aınalysatyn stýdenttik konstrýktorlyq ortalyqtar, prıborlardy qoldan jasaıtyn sheberhanalar, robototehnıkalyq zerthanalar jáne bilim alýshylardyń praktıkalyq mashyǵy men sheberligin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan taǵy basqa baǵdarlamalar jumys isteýi kerek. Bolashaq mamannyń shyǵarmashylyǵyn damytatyn jáne praktıkalyq sheberligin ushtaıtyn osyndaı arnaýly ortalyqtardyń bolýy ýnıversıtettiń professor-oqytýshy quramynyń, kafedra doktoranttary men magıstranttarynyń stýdenttermen tikeleı ǵylymı jáne ádistemelik qarym-qatynasta bolýyn qamtamasyz etedi.
Qazaq halqynyń myńdaǵan jyl boıy úzdiksiz jınaqtaǵan rýhanı baılyǵy – ónerin, ádebıetin jáne tarıhyn zertteıtin ǵylymı ınstıtýttar memleketimizdiń ár jerinde jemisti eńbek etip jatqanyn bilemiz. Ýnıversıtet quramynda osy rýhanı qundylyqtardyń qat-qabat katparyndaǵy pedagogıkalyq oılar men ıdeıalardy zerdeleıtin etnopedagogıkalyq ortalyqtar nemese arnaýly ınstıtýttar bolǵany durys.
Bazarbek MUQYShEV,
professor, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory