«Attyń syny» Uly Abaıdy qaıta oqyǵanda

Uly aqynnyń atalmysh óleńin neshe márte oqydyq ta. Birde «jaqsy at qandaı bolady?» degen qyzyǵýshylyqpen de oqydyq. Birde kórkem sóz kestesin taný úshin metafora, teńeý izdep te baıqadyq. О́leńnen baıyrǵy epıkalyq dástúrdegi nebir dúldúlderdiń, nebir tulparlardyń izin kóremiz dep te oqydyq. Ár oqyǵan saıyn ózimizshe oı túıdik. О́leńdi osy joly taǵy bir oqyp kórdik.

Mine, bul jolǵy oqyǵanymyzda Abaı jaqsy at týraly týǵan halqynyń sanasyndaǵy ıppologııalyq tanym-bilimin kelistire aıtqan-aý deı kelip, oıymyzdy jınaqtap, bir arnaǵa salyp kórdik te, jaqsy attyń turmys-salt keńistigindegi ornyn konseptsferalyq qurylymǵa túsirdik.

Abaı sıpattaǵan jaqsy at kóz­sha­lymǵa ásem de, sulý kórinetin, biraq shap­sa, on bes shaqyrymnan ári asa almaı, demi bitip, boldyryp qalatyn ta­za qandy, asyl tuqym arǵymaq emes. Aryǵ degen sóz túbiri «sulý», «taza» degendi bildiredi. Túrikpender ózderiniń tekejáýmit arǵymaqtaryn sulýlyǵyna qaraı baǵalap, Gúlchechek, Qarlyǵash dep, qyzdarynyń atymen ataıdy. Al qa­zaqtyń halyqtyq onomastıkasynda mundaı dástúr joq. Abaı aıtqan at – qazaqtyń ulan-ǵaıyr Uly Dalasynyń bıoekologııalyq tabıǵatyna saı keletin, júz shaqyrymǵa jýyq jerdi boldyr­maı alatyn, shapqan saıyn údeı be­re­tin, keń tynysty, beli berik, ystyq-sýyq­qa asa tózimdi, qazaqtyń qazanaty. Qa­zanattyń mundaı tańdaýly júzden júı­rik shyqqandaryn halyq tilinde je­sir­lik at degen. Halyqtyq osy ataý Ǵa­bıt Músirepovtiń jıyrmasynshy jyl­­dardaǵy shyǵarmalarynda kezdesedi. Aqan seriniń «Baspa-bas, qyzǵa bermes ja­nýa­rym» degendegi Qulageri – jesirlik at.

Bul jerde jesir ataýy «kúıeýi ólgen áıel» degen maǵynada emes. Jesir sózi «batalasqan qalyńnyń jartysynan astamy berilse, qalyńdyq kúıeý jaqtyń jesiri» atalady, ıaǵnı qyzdyń bas erki bolmaıdy.

О́leńnen túıilgen oı jelisin ári qaraı jalǵastyrsaq, qazaq qoǵamynda júırik attyń baıyrǵy salt-dástúr keńistigindegi orny aıryqsha bolǵanyn ańǵaramyz.

Uly Abaı attyń synyna arnalǵan óleńinde jaqsy attyń, júıriktiń tanym­dyq belgilerin qulaǵy men basynan bas­tap, tuıaǵy men quıryǵyna deıin jipten ótkizgendeı tizip beredi. Jurtshylyqqa keńinen áıgili atalmysh óleńdi jaqsy at týraly halyqtyq bilimniń sanada qurylymdanǵan poetıkalyq formattaǵy kórinisi (reprezentanty) deýge bolady.

Aıtalyq qamys qulaq degendegi epı­tet ásemdik, sulýlyq emes, jaqsy, júı­rik attyń dybysqa qulaq tige qalatyn eleńshildigin, bókenqabaq «kóz sharasy shyǵyńqy, jan-jaǵyna tóńkerile kóz sala, alysqa kóz tige qaraıtyn ser­gek­tigin» ańǵartatyn bolsa, al qoıan jaq, «jeńil etsiz bas» degendi; qoımoıyn, shy­ǵyńqy aýyz omyrtqa, úńireıgen saǵaq «júıriktiń keń tynysty ereksheligin» baıqatady. Jalpaq jaýyryn, jotaly myqtylyqty, kúshtilikti, omyraý­ly salqy tós «beriktikti», keń sa­ýyr, tar myqyn «órge salsa da, eńiske salsa da shabysynan tanbaı údete beretinin», kótendigi shyǵyńqy, sany tolyq, dóń­gelek kótti degender júıriktiń «uzaqqa silteıtin shabysynyń» belgileri dep tanylady. Al shiderligi jýan, bota tir­sek, jumyr tuıaq bolýy tastaqty, qu­maıt, qumdy jerlerde júıriktiń jer tań­damaıtyn qasıetterin baıqatady.

Mine, Abaı aıtqan jaqsy attyń shap­sa, «júırik», minse, «berik», «jýan ári jýas» sııaqty aıshyqty kózshalymdyq belgi­le­ri júıriktiń oı-sanada qurylymdan­ǵan ómirdegi prototıpi, ıaǵnı qurylymdana kelip, bilimge aınalǵany. Bul oraıda kórnekti etnograf ǵalym Halel Ar­ǵynbaev ótken kezeńderdiń 60-jyldary Abaıdy oqı kelip, bylaı degen eken: «Jaq­sy attyń osy aıtylǵan qasıetteri tek Abaı ǵana biletin syr emes, ol qazaq hal­qynyń kóp zamannan kele jatqan uly dástúri deýge bolady. Demek, Abaı halyqtyń baı tájirıbesin, halyqtyń sarqylmas bilimin bir júıege keltirip, óleńmen jazyp, ólmes mura qaldyrǵan».

Jaqsy attyń Abaı aıtqan poetıkalyq formattaǵy belgileri nebir qas júırikke de, báıge atyna da tán deýge bolady. Alaıda qas júırik pen báıge atynyń mán-maǵynalary tepe-teń emes. Báıge atynyń bári – júırik, biraq júıriktiń bári – báıge aty emes. Báıgege jaratyp, báıgege qosqanda ǵana júırik báıge aty sanatyna qosylady.

Báıge atyn jaratý. «At shappaıdy, bap shabady» degendeı, júırikti aldymen arnaıy baptap báıgege qosady. Aty keliskenmen baby kelispese, ondaı júıriktiń baǵy janbaı, obalyna qalady. Júırikti báıgege baptaý úsh nemese alty aıdaı ýaqytty kerek etedi. Dúbirli as berý, asta-tók toı ótkizý saltynda tórt-bes aı, bes-alty aı buryn el-jurtqa sa­ýyn aıtyp, habar jiberetini de sondyqtan.

Báıge atyn baptaýǵa qatysty ha­lyq­­tyń tanym-bilimder júıesi ót­ken ǵa­syr­lardaǵy A.Kellerdiń, A.Alek­to­rov­tyń, sonymen qatar H.Arǵyn­baev­tyń, A.Toqtabaıdyń zertteýlerinde erek­she oryn alady. Sondaı-aq Q.Sart­qo­ja men Q.Aıdaýbaıdyń, B.Kámalash­uly­nyń, J.Dádebaevtyń materıalda­ry at bapkerleriniń dástúrli bilim-ta­nym­darynyń qyr-syryn asha túsedi. Ási­rese kórnekti etnolog ǵalym Nursan Álim­baıdyń ǵylymı jobasymen, basshy­ly­ǵymen jaryq kórgen qazaqtyń bes tom­dyq tuńǵysh etnografııalyq ensıklopedııa­synda jylqy túligimen baılanysty hal­qymyzdyń ıppologııalyq bilim-tanym­daryna aıryqsha oryn berilgen. Mine, osy­lardaǵy keıbir etnografııalyq de­rekterge qulaq túrsek, báıge atyn baptaýda aldymen bapker júıriktiń qara etti me, maı etti me dep, osy jaǵyn aıqyndaýǵa erek­she kóńil bóledi. Ár attyń óz baby bar. Alaıda keıbir júıriktiń qońyn dál aıqyndaý qıynǵa soǵady. Ondaı qy­zyl­ash jylqynyń janyna qosar at qosyp jaıylymǵa jiberedi. Jaıylymda erkin júrgen, tańdaǵan otyn ottap, keýdesin sýǵa tósep sý ishken jylqy tú­ligi tez ońa­lady. Jilik maıy aǵardy-aý degen shamada bapker júıriktiń qosa­rynda júrgen atty soıdyryp, jilik maıy aǵarsa, qyzyl eti toldy dep, bapker júıriktiń terin túzeýge kirisedi. Júıriktiń terin túzeý onyń ereksheligine qaraı júrgiziledi. Alǵashqy kúnderi bes-on shaqyrymdaı oıly-qyrly jerge salyp, júırikti aıańdatady, jeldirtip, júgirtip alady. Saý jeldirip, shaqpaq etterin shıratyp, sińirlerin bekitedi. Júıriktiń kóbik teri shyǵa bastaıdy. Kúndegi tásilmen bapker attyń birneshe márte kóbik terin shy­ǵarady. Et pen te­riniń arasyndaǵy kóbik teri alynǵan soń, júıriktiń ashy terin, – qamaý ter dep te atalady, – shyǵarady. Ár teri alynǵan saıyn bapker terdiń dámin tatyp kórip otyrady. Júıriktiń teri ta­zarǵanda ashy, kermek dámi ketedi. Ashy teri alynyp, tazarǵan júırik qýnaq bolady. Ár teri alynǵan saıyn júırikti 6-7 saǵattaı tań asyryp, sýytyp otyrady, tek tań qylań bergende otqa qoıady. Bul – báı­ge atyn jaratýdyń bıotehnologııalyq qyrlary.

Júırikti báıgege baptaý jóninde bu­ryn-sońdy aıtylǵan mundaı etnogra­fııa­lyq derekter az emes. Ádette báıge­ge ja­ratyp júrgen júırikke taqymy qat­qan at­shabar bala minip daǵdylanady. On­daı bala at ústine ıkemdi ári jeńil bola­dy. At ta, bala da bir-birine beıimdele túse­di. Bapkerdiń atshabar balaǵa aıtatyn aqyl-keńesteri bolady: «Shaýyp kele jatyp, artyńa keýdeńdi buryp jaltaqtama, atyń­nyń shabysy buzylady, mundaı­ǵa báıge aty sergek, sezimtal keledi», – deıdi.

Báıgege at qosý. Ábden babyna keldi-aý degen shamada jaraý atty táýekel dep báıgege qosatyn bolyp sheshedi. Etnı­kalyq sanada fraım-ssenarıı for­ma­tynda oryn tepken konseptýaldy bul uǵymdy onyń tildik reprezentanttary bolyp sanalatyn leksıka-frazeologııalyq birlikter arqyly obektıvtendirýge bolady.

Báıge atynyń uıysyp qalmasyn dep jal-quıryǵyn súzedi; kózine túsip ke­dergi bolmas úshin kekilin túıedi. Til-kóz tımesin dep, tóbesine bulǵaqtatyp úki taǵady. Aldyn ala báıgeniń ótetin oryndary belgilenip, báıge attary dúbirli asta kem degende kúndik, kúnjarymdyq qashyqtyqqa aıdalady. Báıge attarynyń basyn jiberetin mejeli oryny men só­rege jeter jerleri, báıgeshilerdi kú­týshilerdiń orny; kótermeshilerdiń (ke­­leshilerdiń) janamalaı qosylyp, júı­rikke dem beretin tustary anyqtalyp, aldyn ala kelisiledi. Belgilengen báıgetóbe – rýly eldiń qasıet tutatyn jeri. As-toıda ár rý báıgetóbeniń óz jerinde bolýyn qalap, soǵan kúsh salady.

At synshylary kermedegi báıge atta­ry­­nyń syn-sıpatyn, babyn baıqap, qaı júıriktiń baǵy janǵaly turǵanyn aıtyp, boljam jasaıdy. Habarshylar «Atshabar! Atshabar!» dep jar salyp, at aıdaýshylar báıge attaryn túgeldep, sanap shyǵady da, tús aýa attardy mejeli jer­ge aıdap áketedi. «Atyńyz báıgeli bol­syn!» dep, at ıelerine izgi tilek aıty­lyp jatady.

«Alýan-alýan júırik bar áline qa­raı shabatyn» degendeı olardyń top ja­ryp oza shaýyp keletinderi de, quı­ryq tistesip, órshelene keletinderi, at qarasyn kóbeıtip, ortasyn ala, sońyna qaraı keletinderi de bolady.

Báıgege at qosqandardyń «ólse, teri­sin alamyn, ólmeı tiri jetse, báıgesin alamyn» dep, atyn sertpen qosatyn senimdileri de, «júıriktiń baǵyn synap baıqaý» úshin úmitpen qosatyndar da, báı­gege «at qosypty» degen ataq úshin qosa­tyndar da bolady.

Keıbir derekterde aıtylǵandaı, úsh júz júırik shapqan ataqty as-toıda bas toǵyzǵa «kúń», «óli otaý», «besik jamby» tigiledi. At báıgeniń ortasyn ala kelgen toptyń basyndaǵylaryna, sońǵy toptyń aldyńǵylaryna tigiletin arnaıy júldeleri bolady. As-toı ıeleri júlde tımegen at ıelerin quralaqan qaıtarmaı, attyń terine dep shapan jaýyp, atshabarǵa kezdeme berip, qoı óńgertip qaıtarady. Sypyra ozyp, júlde almasa da, jarysta at qarasyn kóbeıtip, sońyndaǵylarmen kelse de, ondaı at as-toıdan báribir báıge aty degen mártebemen qaıtady.

Báıge aty mártebesi bolmasa, nebir jel jetpes júırikterdiń quny quqyqtyq jaqtan barymta-syrymta, jylqy urysy sııaqty el ishindegi daý-damaıda mal ıesi qaı bıge barsa da, «syrty túk, ishi boq» jaı ǵana qylquıryqtyń qunymen teńes­tiriledi.

Júzdegen júırik júgirtip, nebir ataq­ty tulǵalarǵa rýly el bolyp as berge­ni týraly ártúrli derekter az kezdespeı­di. Báıge attarynyń sanyna ondaı asta shekteý qoıylmaǵan. О́ıtkeni jer jańǵyrt­qan at tuıaǵynyń dúbiri arýaqtyń (rýh­tyń) rızashylyǵyn týǵyzady degen baıyrǵy mıftik-dinı túsinikpen baılanysty as ıeleri neǵurlym báıge attarynyń kóp bolýyn qalaǵan. El aýzynda mundaı asty dúbirli as dep ataǵan.

Báıge aty sórege jaqyndaǵanda kele­shiler, atshabarlar óz rýynyń uranyn aıtyp, arýaq shaqyrýy at báıgesi kon­septisiniń semantıkalyq qurylymda di­nı-mıfologııalyq komponenttiń erek­she oryn alatynyn baıqatady. So­ny­men birge báıge atynyń jal-quı­ryǵyn kúzemeıtini, báıge atyn kermede ustaıtyny, báıge atyna shider salmaıtyny t.b. yrym-tyıymdar da etnos sana­syndaǵy erekshe túsiniktermen baıla­nysty bolyp keledi.

Báıge atynyń daýy. Mal daýynyń qıyndyǵy ásirese báıge atyna baılanys­ty bolyp keledi. Daý-damaıdyń aıaǵy rýly eldiń qamshy siltesken tóbelesine de aınalyp ketedi. О́ıtkeni báıge atynyń ıesi jeke adam bolǵanymen, onyń ataǵy, maqtanyshy arýaq shaqyrǵan rýdyń namysy ispetti bolyp sanalady. Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhynda ótken Tóle, Qazy­bek, Áıteke bılerdiń bıligimen daý mu­raty bitip otyrǵan. Asta-tók bir toıda báıge atyna talas bolady.

Sózime kýá tartam qalyń eldi,

Sıpaǵan, aýzyn úrlep, malym edi.

Qolbala, segiz jasta tisi bútin,

Týǵannan bar minezi málim edi, –

dep báıge atynyń ıesi «aýzyn úrip, aıaǵyn sylap qolynan qulyndatqan óz maly» ekenine jalpaq jurtshylyqty kýá etedi. Sonda «at meniki» dep otyrǵan Tólebaı synshy qamshysyn tastady da óz dálelin aıtty. Meni el bosqa synshy atap júrgen joq. Men ómirimde kórmegen maldyń enesin kórip, tólin tanımyn, tó­lin kórip enesin dál ajyratamyn. Al myna júırik at meniń boz bıemniń qu­lyny ekeni daý­syz. Bir kezde býaz kezinde boz bıem qoldy boldy da, kóz jazyp qaldym. Ury aýylymdy torýyldap júr­gen kezinde qolǵa túsirý úshin soıdaýyt­taı jigittterdi kúndiz-túni jylqyǵa qara­ýyldattym. Arada bir jyl ótkende boz bıemdi minip jylqy urlaýǵa kelgen ury qashyp qutyldy. Bıemdi tastap qashqan eken, aýaǵa ushqany, jerge sińip ketkeni belgisiz, zym-zııa qurydy.

Bıem qoldy bolsa da ózime keldi. Al qulyny qaıda dep júretin edim. Búgin báıgeden ozyp kelgen sur qasqanyń osy boz bıeden týǵan qulyn ekenin tanyp: «О́zime qaıtar, báıgege sen-aq ıe bola ǵoı» desem, kóner emes. Onyń sońy tóbe­leske aınalǵanyn báriń de kórip-bildiń,– dep óz ýájin aıtady.

Is qıynǵa aınalǵan sol tusta jańadan daýǵa bılik aıtyp, bala bı atanyp júrgen Tólege jınalǵan jurt tóre berý tizginin ustatady. Sonda bılik jasaýshy bala bı eki jaqtyń da osy tulpardyń enesi atanǵan bıelerin aldyrtyp, úsh kúndik jolǵa aıdatady jáne úsh kún damyl bermeı sharshatyp kelýdi tapsyrady.

Úshinshi kúni el bıliktóbege jınalady. Eki bıe de aq kóbigi aǵyp, boldyryp áreń jetedi. Sol kezde baılaýly turǵan tulparǵa Tólebaıdyń tarpań bıesi oqyranyp, jelini ısinip, tura qalady, tulpar da enesin tanyp oqyranady. Sonda Tóle bı Tólebaı synshyǵa qarap, «tulpar – sizdiki» deıdi. Jınalǵan jurt bala bıdiń tóreligine razy bolady. Bozbıeni urlap qulyndatyp alǵan soń óziniń bıe­sine, – qulynyn qasqyr jep ketken bıesine, telip, qolbala qylyp ósirgen eken. Al boz bıeni óz ıesiniń – Tólebaı synshynyń, aýyl jaǵyna qoıa bergen eken. Ásire jylqyqumar, sóıtip, «óz urlyǵyn» moıyndap, aqıqatyna qalyń jurttyń kózin jetkizgen bala bı – Tólege razy bolyp, «urlyǵyn» moıyndaǵan eken («Qazaqtyń ata zańdary»).

Báıge atyn arýlaý. Báıge aty ábden qartaıǵan sońǵy shaǵynda, jany shyǵar kezde aram ólmesin dep, pyshaq uryp baýyzdaıdy da basyn kesip alyp, denesin kómedi, ústine tas úıedi. Bas terisi alyn­ǵan júıriktiń basyn aq mataǵa orap, álgi úıgen tastyń ústine qoıady. Halyqtyq onomastıkada bundaı oryndardy Tasoba, Úıgentas, Toratbasy dep ataıdy. Ondaı ataýlardyń keıbiri «Kóringen sonadaı­dan Toratbasy, Jamandy jaratqansha jaratpashy» degendeı halyqtyń qara óleńderinde de ushyrasady. Qazaqtyń ejelgi jerlerinde Tasoba, Úıgentas ataýlary az kezdespeıdi. Osyndaı úıgen tas­tarda múk, qyna basqan jylqy basy­nyń turǵany jaıynda derekter de bar. Kór­nekti etnograf jazýshy Saparǵalı Begalınniń derekti etnografııalyq áńgi­mesinde Arqalyqtyń Bosaǵa degen bıi­gindegi tasobada ataqty báıge aty Sýań­kóktiń basy turǵany týraly aıtylady. S.Begalın Sýańkók pen onyń ıesi Bıgeldi batyr týraly aýyzeki derekti jastaý kezinde Musa qarııadan estip, osy attas etnografııalyq áńgimesine arqaý etken. Ataqty sol Sýańkókti Balta aqyn:

Sýań-sýań júgirgen,

Basyn tartsa búgilgen,

Baılasa beldeý tartpaǵan,

Býlansa nár tatpaǵan,

Aıqaı shyqsa orǵyǵan,

Belesten beles syrǵyǵan,

Tozańyn ǵana el kórgen,

Shabysyn jalǵyz jel kórgen,

Ilespegen qus ushyp,

Janaspaǵan at shaýyp, –

dep jyrǵa qosqan.

Sóz sońy. Bálkim oqyrmandary­myz­dyń biri mundaı eskilikterdi nesine aıtyp otyr der. Aıtýǵa májbúrmiz. Jahan­danýdyń alyp qursaǵynda jutylyp ket­pes úshin ár halyq ótkendegi ulttyq qun­dylyqtaryn eleýsiz qaldyrmaı, eske alyp, qaıta qa­rap jatyr.

Robot tehnıkasyn jasaýshy álemdegi ınjener ǵalymdar da óz eliniń dástúrli mádenıetindegi qundylyqtar júıesin robotqa engizýdi maqsat tutyp otyr.

Sonymen, qoryta aıtqanda, «JAQ­SY AT» konseptisiniń mazmundyq qu­rylymynda dala malshylyǵynyń bıo­ekologııalyq, bıotehnologııalyq erek­sheliktermen, qoǵamdaǵy áleýmettik qa­ty­nastarmen baılanysty ulttyq qundy­lyqtarymyzdy ańǵartatyn mándilikter jatyr. Bul – uly Abaıdy taǵy bir oqy­ǵandaǵy túıgenimiz.

 

Nurgeldi ÝÁLI,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor