Akademık Saǵadıev jáne Ulttyq ǵylym akademııasy

Osy sharalarǵa sáıkes 1994 jyldyń basynda ótken Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń jalpy jınalysy onyń burynǵy prezı­denti men prezıdıýmynyń óz qyz­met­terin toqtatý týraly ótinish­terimen keli­sip, UǴA-nyń jańa prezı­denti etip K.Á.Saǵadıevti saılady.

Ol kezde Ulttyq ǵylym akademııasy 50 jylǵa jýyq tarıhy bar, qurylǵan kúnnen bastap údemeli damý ústinde bolǵan úlken mekeme bolatyn. Onda 7706 adam jumys isteıtin. Ony 3668-i ǵylymı qyzmetker edi. Akademııa 900-ge jýyq taqyrypty biriktiretin 37 irgeli zertteýler baǵdarlamasyn jáne 5 sondaı baǵdarlamany respýblıka joǵary oqý oryndarynyń qatynasýymen júrgizetin. Zertteýlerdi UǴA júıesindegi 43 ǵylym oshaqtary men basqa 11 mınıstrlik pen vedomstvolarǵa qaraıtyn 72 mekeme oryndaıtyn.

Osy kıeli ǵylym ordasyn Kenjeǵalı Ábenuly jetik meńgerip, baısaldy qa­lypta basqara bildi. Ony men alys­tan emes, janynda Bas ǵylymı hat­shynyń mindetin atqaryp júrgende kór­dim. Bul qyzmetke K.Á.Saǵadıevtiń sha­qy­rýy­men 1994 jyldyń mamyr aıynda aýysqanmyn.

K.Á.Saǵadıev QR UǴA-nyń jáne onyń prezıdıýmynyń túpki maqsattary – Qa­zaqstannyń ǵylymı-tehnıkalyq táýelsizdigine qol jetkizý ekenin alǵa qoıyp, osydan Ulttyq ǵylym aka­de­mııa­synyń negizgi mindetteri týyn­daı­tynyn jáne memleketimizdiń turaq­ty damýynyń basynda ǵylymı-teh­nıkalyq progress turýy qajet eke­nin dáıekti túrde ustana bildi. Ol irgeli ǵylymdardy «qoǵamnyń, onyń áleýeti men mádenıetiniń bir bóligi, ult órke­nıettiliginiń senimdi kórsetkishi, teh­nıkanyń, tehnologııanyń jáne óndi­ristiń ilgerileý úrdisterin kórip-estıtin halyqtyń kózi men qulaǵyna» teńedi.

Osyǵan baılanysty alǵashqy úlken shara retinde UǴA-nyń jalpy jına­lysynda «Qazaqstannyń ǵylymı-teh­nıkalyq táýelsizdigi jáne QR UǴA-nyń mindetteri» degen baıandama jasap, eli­mizde naryq jaǵdaıynda týyndaıtyn ǵylymı baǵyttardy anyqtaýǵa, olardyń sheshimderin tabýǵa jol ashty.

Kenjeǵalı Ábenulynyń dáıekti dálel­deri men bedeliniń arqasynda Res­pýblıka úkimeti, UǴA-nyń jalpy jınalysy men prezıdıýmy ýaqytynda qajetti qaýlylar qabyldap, olardyń negizinde:

kúrdeli ǵylymı-tehnıkalyq prob­lemalardy múddeli mınıstrlikter men vedomstvolardyń jetekshileriniń qaty­sýymen qarastyrý tájirıbesi engizildi;

ózekti máseleler akademııanyń ǵyly­mı bólimshelerinde talqylanyp, zert­teýlerdiń basym baǵyttarynyń qata­ryna kirgizilip otyrdy;

burynǵy 15 jyl aralyǵynda júr­gizilgen ǵylymı taqyryptar men olar­dyń qorytyndylary salystyrmaly túrde taldanyp, birin-biri qaıtalaıtyn taqyryptar baǵdarlamalardan alyndy;

ǵylymdy damytýdyń keleli baǵyt­tary boıynsha jańadan tórt ǵylymı zertteý ınstıtýty ashyldy. Olar osy ýaqytqa deıin nátıjeli jumys istep tur;

akademııanyń bıologııa bólimshesinen medısınalyq bólimshe bólinip shyǵyp, qyzmetin bastap ketti;

kórnekti jáne jas ǵalymdardyń zertteýlerin qoldaý maqsatynda 100 bir jyl­dyq arnaıy stıpendııalar taǵaıyn­dalyp, olardyń tańdaýlylaryna naqty kómek kórsetilip turdy;

ınstıtýt basshylarynyń quramy ja­­ńartylyp, olardyń ornyna qa­bilet­ti jastar tartyldy. Bosatylǵan dı­rektorlardyń kóbine ǵylymı izdenis­terin qurmetti dırektor deńgeıinde jal­ǵastyrýǵa múmkindik berildi;

qyryq jasqa deıingi on talantty ǵylym doktory akademııaǵa múshe-kor­respondent bolyp saılandy;

keleli ǵylymı taqyryptarǵa konkýrs jarııalanyp, jeńimpazdarǵa qomaq­ty syıaqy tapsyrylyp turdy;

naryq jaǵdaıynda akademııa qury­lymdary men músheleriniń qyzmetin ret­teıtin jarǵylar men erejeler qaıta jasalyp, bekitildi;

qabiletti ǵylymı kadrlardyń basqa salalarǵa aýysyp ketýin tejeıtin, aspı­ranttardyń dıssertasııalaryn ýaqy­tynda qorǵaýyn yntalandyratyn sharalar iske qosyldy;

akademııa músheleriniń quramy ǵy­lym­­nyń buryn qamtylmaǵan baǵyt­tary boıynsha tolyqtyryldy;

halyqaralyq ǵylymı baılanystar kúsheıtildi. Ulttyq akademııaǵa birinshi ret sheteldik múshe retinde Rossııanyń, Ýkraınanyń jáne Pákistannyń iri ǵa­lym­dary saılandy;

merzimdi ýaqytta shyǵyp turatyn «Aka­­demııalyq baıandamalar» jýrnaly aǵyl­shyn tiline aýdarylyp, taratyla bastady;

Ulttyq ǵylym akademııasynyń bar­lyq qyzmetkerleriniń jalaqylary eki esege kóbeıtildi.

sol jyldary qazir respýblıkada jıi sóz bolyp jatqan dári-dármek óndirisin damytý maqsatynda arnaıy respýblıkalyq ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama bekitildi;

kosmonavt-zertteýshi T.Musabaev ǵa­ryshqa ushyp, «Mır» orbıtalyq keshe­ninde birinshi ret bıotehnologııalyq, me­dısınalyq, astrofızıkalyq jáne qashyqtan baqylaý jumystaryn nátıjeli júrgizip oraldy;

Ulttyq ǵylym akademııasynyń óndi­riske engizýge daıyn 168 jetistigi men 183 tájirıbelik-óndiristik synaqqa jibe­rýge bolatyn jumysy týraly máli­metter jeke jınaq retinde basylyp, barlyq mınıstrlikter men vedomstvo­larǵa, ónerkásip oryndary men mekemelerge taratyldy;

K.Á.Saǵadıevtiń prezıdenttigi ke­zinde Ulttyq ǵylym akademııasy jal­py­respýblıkalyq qoǵamdyq jáne mádenı sharalardy uıymdastyrý orta­ly­ǵyna aınaldy. Uly Abaıdyń 150 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jınalystar men mereıtoı joǵary deńgeıde Almaty men Jıdebaıda ótkizildi. Oǵan IýNESKO men 22 eldiń ókilderi, respýblıka ǵalymdary, jazýshylary men aqyndary, kıno men teatr qaıratkerleri qatynasty. Orta Azııanyń uly ǵalym-ensıklopedısi jáne memleket qaıratkeri Muhamed Taraǵaı Ulyqbektiń 600 jyl­dyǵyna, Qyrǵyz eposy «Manastyń» 1000 jyldyǵyna, S.Seıfýllın men E.Bóketovtiń ómirleri men qyzmetterine arnalǵan sessııalar men konferensııalar sol ýaqyttyń iri oqı­ǵalary boldy. Mysaly, Abaı men «Ma­­nas» eposynyń saltanattaryna Sh.Aıt­­­matov Eýropadan arnaıy eki ret keldi.

Kenjeǵalı Ábenulynyń josparyn­da qazaq halqynyń rýhanı-tarıhı mura­laryn jáne «Alash» fenomenin jan­dy-jaqty zertteýdi uıymdastyrý, qazaqtyń asa kórnekti qaıratkerleri týraly ǵylymı-pýblısıstıkalyq serııa shyǵarý, akademııa qataryna basqa shyǵarmashylyq baǵytta erekshe orny bar azamattardy múshelikke tartý, ol úshin sol uıymdarmen baılanysty ny­ǵaıtý, ǵylymı zertteýlerdi halyq­aralyq-granttyq deńgeıge kóterý, qoldanbaly zertteýlerdi kelisimshart­tar arqyly zaýyttyq-óndiristik jaǵdaıǵa kóshirý, akademııada jeke tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq ǵylymı bólimsheler qurý sııaqty alýan túrli máseleler de boldy.

Biraq olardy júzege asyrýdyń sáti túspedi. Oǵan ekonomıkalyq daǵdarys ta, basqa sýbektıvti faktorlar da áserin tıgizdi. UǴA «keńestik anahronızm», «konstıtýsııa normalaryna sáı­kes kelmeıtin zańsyz mekeme» qatarynda atala bastady. Qarjy tapshy­lyǵyna baılanysty akademııada qysqartý júrgizý onyń jumysynyń basty kórsetkishine aınalyp ketti. Sonyń áserinen UǴA-da eki jylda úsh qysqartý naýqany ótip, onda jumys isteıtin adamdar sany 2500 kisige, al ǵylymı qyzmetkerler sany 672 kisige azaıdy. Izdenis júrgizip jatqan taqyryptardyń 332-si toqtatylyp, ǵylymı ınstıtýttardyń 240 bólimderi men zerthanalary qysqartyldy. Onyń syrtynda úsh ǵylymı zertteý mekemesi jabylyp, basqa jeti ǵylymı mekeme úsh ǵylymı zertteý mekemesine biriktirildi.

K.Á.Saǵadıev bul tendensııaǵa beı­jaı qaraı almaı, respýblıkalyq merzimdi baspasóz betterinde «Ǵylymsyz ǵumyr tul», «Akademııa naýk na perepýte», «Nelzıa rastaskıvat edınyı rabotaıý­shıı organızm, nelzıa razbazarıvat velıkoe narodnoe dostoıanıe» degen sekildi maqalalar jazyp, akademııanyń negizgi ınstıtýttaryn, materıaldyq-tehnıqalyq bazasy men kadrlaryn saqtap qalýǵa barlyq kúshin saldy.

Degenmen bul áreketter Ǵylym akademııasy – Ǵylym mınıstrligin qurýmen aıaqtalyp, akademık K.Á.Saǵadıev jańa ashylǵan Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory qyzmetine taǵaıyndaldy.

Akademık K.Á.Saǵadıev sırek erýdısııaly ıntellekt ıesi, almas qylyshtaı erekshe shyńdalýdan ótken zııatker ǵa­lym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri, halqymyzdyń saf altyndaı kadrlar qory­nyń asa kórnekti ókili, dalanyń dara daryndy ári taǵylymdy tulǵasy boldy.

Kenjekeńniń júrektiligi men she­shendigi de erekshe boldy. Qandaı da úl­ken aýdıtorııalarǵa taısalmaı kire­tin. Múdirmeı sóıleıtin. Bir sózge qaıta soq­paıtyn. Sóılegen saıyn tyńdaý­shysyn ózine tarta túsetin. Onyń qaty­sýy­men ótken kúndelikti otyrystar shaǵyn kon­fe­rensııalarǵa, al ǵylymı semınarlar úlken forýmdarǵa aınalyp kete baratyn.

Kenjekeń de, Naǵytaı jeńgemiz de dostyq pen syılastyqty joǵary baǵa­lady, zııaly qaýymnyń ortasynda júrip, jarasymdy qarym-qatynas jasady.

Kenjeǵalı Ábenuly maqalalary men baıandamalaryn ózi daıyndaıtyn. A4 qaǵa­zynyń jartysyna jazǵan marjandaı usaq sóz tizbekteriniń bir túzetýsiz talaı betteri kompıýterlerge terilip jat­qanyn talaı kórdim. Sol ádetimen hal­qymyzdyń birtýar azamattary Abaı Qunan­baıuly, Ahmet Baıtursynuly, Halel Dos­muhamedov, Qanysh Sát­baev, Shah­mar­dan Esenov, Evneı Bóke­tov, Manash Qozy­baev, О́mirzaq Sultan­ǵazınniń kór­kem portretterin asyl sóz­dermen órnek­tep shyqty.

Osylarǵa baılanysty oıymda qal­ǵan eki jaǵdaıdy aıta keteıin. Olar­dyń biri joǵaryda kórsetilgen ǵylymı-tehnıkalyq damý jónindegi baıandamaǵa baılanysty. Oǵan ǵylymı bólim­she­ler­den málimetter jınap, alǵashqy nus­qasyn jasaý maǵan tapsyrylǵan. Men kelgen materıaldarmen bir jeti­deı jumys istep, kólemi 68 betteı baıan­damaǵa negiz bolady-aý degen materıaldardy Kenjekeńe jetkizip berdim. Eki kúnnen keıin prezıdent men bergen nus­qa men ózi jazǵan 36 bet qoljazbany qo­lyma ustatty. Ishinde men daıyndaǵan mate­rıal­dan mardymdy eshteńe bolmaı shyqty.

Ekinshisi Abaıdyń 150 jyldyǵyna daıyndyq kezinde boldy. Kenjekeń «kirip shyq» degen soń kabınetine barsam, kitaphanadan «Qazaq» gaze­tiniń qalyń tikpesin aldyryp, A.Baıtur­synulynyń «Qazaqtyń bas aqyny» degen maqalasyn oqyp otyr eken. Maǵan sol jerde Abaı týraly óz baıandamasynyń qoljazbasyn oqyp berdi. Tańdanǵanym sonsha, «nege jazýshy bolmaǵansyz» – dep, izinshe osynym orynsyz boldy-aý, akademııa prezıdentin jazýshydan tómensitip tastadym ba»  dep yńǵaı­syzdanyp qaldym. Biraq oǵan Ken­jekeń «keıde ózim de nege sol jolǵa túspedim eken degen oıǵa kelemin» dep meniń jaǵdaıymdy jeńildetip tastady.

 * * *

Kenjekeńdi kópten bilsem de taǵy kór­sem dep kelesi kezdesýdi ańsap jú­retinmin. Biraq pandemııaǵa baılanys­ty shekteý kezinde Kenjekeńmen telefon arqyly ǵana sóılesip turýǵa týra keldi. Operasııadan keıin mazasyn ala bermeıin dep telefon soǵýdy sıretip jibersem, ózi habarlasýshy edi. Sońǵy aýrýhanaǵa jatarynyń aldynda sóıleskenimde «Jaqsymyn. Tamaqty az-azdap jıi ishemin. Birtindep salmaq qosyp kelemin. Kúnine bir-eki saǵat jumys ta isteı bastadym. Feısbýkta paraqsham bar. Oılarymdy sonda jazyp júrmin», degeninde, men olar ne jóninde ekenin surap edim, ol «Jazatyn dúnıe kóp. Aldymen jeke tabys salyǵy týraly jazbaqshymyn. Eldiń qazirgi jaǵdaıynda tabys salyǵyn tezirek progresti shkalaǵa kóshirmesek qıyn bolady. Baı baıı túsip, kedeı odan ári kedeılene beredi. Bul tásil kóp memlekettiń tájirıbesinde bar», dedi.

Men «Kenjeke, onda jalaqylardyń deni konvert arqyly berýge kóshiriledi degen sóz bar ǵoı», degenimde: «Olaı istetpeıtin ádister qosa sheshiletin bolady Sábıt, qalqam, bireý esik qaǵyp tur, kelgen jeńgeń shyǵar, baraıyn, Svetaǵa sálem aıt», dep sózin aıaqtap edi aıaýly aǵamyz. Ol kezde úlken júrek soǵýyn toqtatyp, artynda ókinish pen saǵynysh qalatynyn sezbep edim.

Sábıt BAIZAQOV,

UǴA akademıgi