Kásipkerlikke kedergi kóp

Álemdik tájirıbede ekonomıkanyń serpindi damýyna shaǵyn jáne orta bıznestiń súbeli úles qosatyny áldeqashan dáleldengen aqıqat. Sondyqtan da kásipkerliktiń damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzý ilgerileýdiń kepili bolyp tabylady. Shyny kerek, biz­diń elimizde de kásipkerlikti qoldaýǵa basym­dyq berilýde. Elbasy N.Nazarbaev bul máselege óziniń jyl saıynǵy Joldaý­­­laryn­da aıryqsha mańyz berip, quzyrly oryn­darǵa kásipkerliktiń tynysyn taryl­tatyn kedergilerdi joıýdy udaıy tapsyryp keledi. Sol úshin de jańa zańdyq aktiler qabyldanyp, baǵdarlamalar jasalýda.

Álemdik tájirıbede ekonomıkanyń serpindi damýyna shaǵyn jáne orta bıznestiń súbeli úles qosatyny áldeqashan dáleldengen aqıqat. Sondyqtan da kásipkerliktiń damýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzý ilgerileýdiń kepili bolyp tabylady. Shyny kerek, biz­diń elimizde de kásipkerlikti qoldaýǵa basym­dyq berilýde. Elbasy N.Nazarbaev bul máselege óziniń jyl saıynǵy Joldaý­­­laryn­da aıryqsha mańyz berip, quzyrly oryn­darǵa kásipkerliktiń tynysyn taryl­tatyn kedergilerdi joıýdy udaıy tapsyryp keledi. Sol úshin de jańa zańdyq aktiler qabyldanyp, baǵdarlamalar jasalýda. Alaıda, áli de kásipkerliktiń keń qanat jaıyp ketýine kedergi bolatyn jaıttar kezdesip qalady. Budan jańadan óz isin ashqan shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin bylaı qoıǵanda, qalyptasyp qalǵan kásipkerlerdiń ózi zardap shegip jatatynyn eskersek, keleńsizdiktiń jany siri ekenin ańǵarý qıyn emes. Ras, qazir burynǵydaı sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerdi táýekel deńgeıi esepke alynbaı, quqyqtyq statıstıka organdarynda tirkelmeı jappaı tekserý joqqa tán. Alaıda, keıbir memlekettik organdar tarapynan kásipkerlerdiń quqyn buzýshylyqqa jol berilip keledi. Mundaı keleńsizdikter, ásirese, jer qatynastary, sáýlet jáne qurylys salasynda jıi kezdesedi eken. Bul týraly oblystyq prokýratýra qyzmetkerleriniń buqaralyq aqparat quraldary ókilderimen ótkizgen brıfınginde málim boldy. «Atameken» Odaǵy» ulttyq ekonomıkalyq palatasy bazasynda uıymdastyrylǵan qoǵamdyq qa-byldaýǵa 250 kásipker óz máselelerin aıtyp, jolyqqan. Sonyń ishinde, kásipkerlerdiń jer telimderin maqsatty taǵaıyndaýǵa baılanysty ótinishteriniń qalalyq ákimdikte uzaq ýaqyt qaralatyny anyqtalǵan. Mysaly, «AvtoMırAktobe» JShS-niń jer telimin maqsatty taǵaıyndaýyn ózgertý týraly aryzy tórt aıdan astam ýaqyt qaralǵan. Mundaı jaǵdaı Muǵaljar aýdanynda da oryn alǵan. Qandyaǵash qalasynyń ákimdigi «Jumaǵulov» jeke kásipkerligine jer telimin meıramhanaǵa paıdalanýǵa ruqsat bermegen. Qandyaǵash qalasynyń ákimi Manepov kásipkerlik qyzmetke kedergi keltirip, sybaılas quqyq buzýshylyqqa jol bergeni úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan. Mundaı kemshilikter oblystyń barlyq aýdandarynda oryn aldy dese de bolady. Brıfıngte málim bolǵanyndaı, 200-den astam kásipkerlik nysandarynyń ótinishteri merzimi ótkizilip baryp qaralǵan.

Sondaı-aq, Úkimettiń 2008 jylǵy 6 mamyrdaǵy №425 qaýlysyna sáıkes arhı­tek­­týralyq-jobalaý tapsyrmasyn jáne tehnı­­­kalyq jaǵdaı alýǵa tek jerge nemese paıdalanylyp turǵan ǵımaratty (bir bóligin qaıta jobalaýǵa) qaıta jaraqtandy-rýǵa tıisti quqyq berý týraly jergilikti atqarý komıtetiniń sheshimi jáne jobalaýǵa bekitilgen tapsyrysy qosa tirkelýi tıis. Al, «Aqtóbe nan» JShS dırektorynan «Astyq qoımasy jáne dıirmen kesheni» jobasyna arhıtektýralyq-jobalaý tapsyrysyn berýge zańdy tulǵanyń memlekettik tirkeý týraly kýáligi, STN, jyljymaıtyn múlikti satyp alý-satý kelisimsharty, jer telimine akti jáne qurylysqa jumys jobasy talap etilgen. Mundaı derekter barlyq berilgen arhıtektýralyq-jobalaý tapsyrystary boıynsha oryn alǵan. Bul derekter boıyn­sha Aqtóbe qalasy ákimdigine usynys jol­danyp, qalalyq sáýlet jáne qurylys bóli­miniń basy artyq qujat talap etýiniń joly kesilgen, kináli adamdar qylmystyq ja­ýapkershilikke tartylǵan. Mundaı jaǵ­daılardyń Mártók, Qobda jáne Hromtaý aýdan­darynda da oryn alǵany belgili bolyp otyr.

Memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý barysynda kásipkerlerdiń quqynyń buzylmaýy da basty nazarda ustalýda. О́tken jyly Mártók aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bólimi tarapynan sýbsıdııa alýshylar tizimine tirkelý úshin 123 kásipkerden STN, kýálik jáne tuqymǵa kýálik zańsyz talap etilse, 2013 jyly sýbsıdııa alýǵa tala­pkerlerdiń arasynan 118 kásipkerdiń bıýdjettik sýbsıdııa alý quqyǵy buzylǵan. Ketken kemshilikter joıylyp, kináliler jazasyn aldy.

Prokýratýra organdary tekserýleri boıynsha quqyq qorǵaý organdary qyzmetinde kásipkerlik týraly zańdylyqtyń buzylý derekteri anyqtalǵan. Oblystyq IID kóshi-qon polısııasy basqarmasy 16 jeke kompa­nııa­dan aqparattardy zańsyz talap etken. Osy basqarmadan jalpy kásipkerlerge qatysty 50-den astam zańsyz sanksııa berilmegen suraý joldanǵan.

Ústimizdegi jyldyń ótken kezeńinde jumylǵysh toptarǵa 40 dabyl túsip, sonyń 18-i dáleldengen, 60 tártip buzýshylyqtyń jasalý satysynda joly kesilgen. Nátı­jesinde alty adam ákimshilik, jeti adam tártip­tik jaýapkershilikke tartylǵan. Tek ústi­mizdegi jylǵy segiz aıda memlekettik organ­­dar men mekemelerdiń 30-dan astam laýazym­dy qyzmetkeri memlekettik satyp alý salasynda sybaılas quqyq buzýshylyqqa jol bergeni úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylypty.

Osy kezeńde 68 tekserý júrgizilip, 298 zań buzshylyq joıylǵan kórinedi. 22 kásipkerlik nysanynyń quqy qorǵalyp, 5 zańsyz quqyqtyq akti buzylǵan. 35 adamǵa tártiptik, 14 adamǵa ákimshilik jaýapkershilik júgin arqalaýǵa týra kelgen. 128 kásipkerlik qyzmetti tekserýden bas tartylǵan, sharýa­shylyq júrgizýshi sýbektilerdi 90-nan astam zańsyz tekserý deregi anyqtalǵan.

Búgingi tańda kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaý maqsatynda qurylǵan oblys prokýrorynyń janyndaǵy saraptamalyq keńestiń tórt otyrysy ótkizilip, olarda qazaqstandyq mazmundy qamtamasyz etý jáne otandyq óndirisshilerdi ST-KZ taýardyń shyǵý sertıfıkatyn alýǵa qatysty bóliginde qoldaý jáne Keden odaǵy aıasynda taýardy ulttyq mindetti sertıfıkattaý júrgizýge zańdylyqpen belgilengen tártip, tıisti usynystardy esepke ala otyryp, bıznesti damytýdyń memlekettik jáne salalyq baǵdarlamalaryn jetildirý joldary men ádisterin talqylaý jáne taldaý máseleleri qaralǵan kórinedi. Budan basqa bıznes orta tarapynan synǵa kóbirek ushyraıtyn jáne kelispeýshilik týyndaıtyn salalar taldanǵan. «Atameken» Odaǵy» Qazaqstan ulttyq ekonomıka palatasy Aqtóbe fılıaly bazasynda kásipkerlik máseleleri boıynsha qoǵamdyq qabyldaý uıymdastyryldy, ol aıyna eki ret kásipkerlerdi týyndaǵan ózekti máseleler boıynsha qabyldaıdy. Túsken ótinishter boıynsha túsinik jáne usynystar beriledi. Kásipkerlerden túsetin ótinishter ártúrli, olar zańsyz tekserýler, quqyq qorǵaý jáne jergilikti atqarý organdarynyń áreket etpeýi nemese zańsyz áreketi týraly, zańdylyqtaǵy aǵattyqtar jaıly baıandaıdy. Baǵdarlamany júzege asyrý aıasynda «Kóshpeli qoǵamdyq qabyldaý», «Sheneýnik jáne kásipker» jáne «Memlekettik organdar arqyly kásipkermen birge» aksııalary ótkiziledi. «Kóshpeli qoǵam­dyq qabyldaý» aksııasy aıasynda jumys toby Hromtaý jáne Mártók aýdandarynda bolyp qaıtqan.

Keltirilgen derekterdiń ózi kásipkerlikke kedergi keltiretin jaıttardyń áli de azaı­maı otyrǵanyn kórsetedi. Mundaı keleń­sizdikterdiń zań talaptaryn bilmeý­shilikten, bolmasa salǵyrttyqtan bolyp jatatyny da jasyryn emes. Degenmen, keı jaǵdaılarda olardyń astarynda tekserýshi quzyrly oryndardyń nemese kásipkerdiń isi túsken memleketik organdardyń qyzmetkerleriniń óz múddesin oılaýshylyǵy jatpaıtynyna kepildik berý de qıyn. Sondyqtan da anyqtalǵan keleńsizdikterge baılanys­ty birqatar adamdardyń sybaılas quqyq buzýshy­­lyq boıynsha jazalanyp jatatyny belgi­li bolyp otyr. Degenmen, prokýrorlyq qada­ǵalaý jumystarynyń arqasynda kópte-gen kemshilikterdiń beti ashylyp, olar ýaqy­­tyly joıylyp, kásipkerliktiń tynysyn keńeıtýge, tabysyn molaıtýǵa qol jetkizilip otyrǵany bul baǵyttaǵy is-qımyldardyń bu­­­dan da nátıjeli bolatynyn dáleldeı túsedi.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy