«Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi» deıdi dana halqymyz. Osy bir oımaqtaı oı Izbasar Baltaǵululy dúnıeden ozǵanda sanamda salmaqtana túskendeı. Saǵynyshqa toly sátter janǵa maza bersin be? Baltaǵul aǵamyzdy kózimiz kórdi, dámdes te boldyq. Tókpe aqynǵa tán eldik minezi bar edi. Únemi ózinen góri ózgege bolsyn, jaqsyda bar bolsa elde bolǵany degen paıymda júretin. Elim deıtin er-azamatymyzdyń qatary kóbeıgen saıyn qazaqtyń qara shańyraǵy bıiktep, irgesi nyǵaıa beredi. Tileýim de, tilegim de osy altyn dińgekti oıdan óris alady. «Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi» deıdi dana halqymyz. Osy bir oımaqtaı oı Izbasar Baltaǵululy dúnıeden ozǵanda sanamda salmaqtana túskendeı. Saǵynyshqa toly sátter janǵa maza bersin be? Baltaǵul aǵamyzdy kózimiz kórdi, dámdes te boldyq. Tókpe aqynǵa tán eldik minezi bar edi. Únemi ózinen góri ózgege bolsyn, jaqsyda bar bolsa elde bolǵany degen paıymda júretin. Elim deıtin er-azamatymyzdyń qatary kóbeıgen saıyn qazaqtyń qara shańyraǵy bıiktep, irgesi nyǵaıa beredi. Tileýim de, tilegim de osy altyn dińgekti oıdan óris alady.
Qarapaıym halyq qashanda aqynǵa jaqyn bolyp keledi emes pe. Aǵanyń ákesi Baltaǵul atamyz qyzmet atqarǵan jyldary qolynan kelgenshe kópshilikke jaqsylyq jasaýǵa tyrysty. Kónekóz qarııalar, olardyń urpaqtary aqynnyń jaqsy isterin kúni búginge deıin shynaıy alǵys sezimmen eske alyp otyrady. Atamyzdyń eldi birlikke, erlikke, eńbekke, oqýǵa shaqyrǵan óleńderi, tarıhtan maǵlumattar beretin dastandary jastardy tárbıeleıtin qural esebinde qundy. Anasy Marııa Medeliqyzy Baltaǵul atamyzdaı tulǵaǵa laıyqty jar bolǵan kisi. Qazaq áıelderine tán qasıetterdiń bári ón boıynan tabylatyn óte kórikti, aqyldy jan edi. Osyndaı otbasynda dúnıege kelgen Izaǵa ata-anasyn eske alǵanda: «Ákemniń meniń aldymda kórgen barlyq balalary qaıtys bolyp ketken. Keıingi kórgen birinshi uly men bolǵandyqtan aýyldaǵy bar ıgi jaqsyny shaqyryp, qudaıy tamaq beripti. Qudaıǵa qulshylyq jasap, «endi osy balamdy aman qyla gór, meniń izimdi eń bolmasa osy basatyn bolsyn dep atymdy Izbasar qoıypty. Ákemniń jalǵyz uly bolsam da erkeletip ósirgen joq. Bilimdi ıgerip, ónerdi meńgerýimdi qadaǵalady» dep otyratyn.
Izekeń eńbek jolyn bastaýysh mekteptiń muǵalimi ári meńgerýshisi bolyp bastaıdy da, orta mekteptiń dırektory, oqý, bilim isiniń úzdik uıymdastyrýshysy, basqarýshysy dárejesine deıin kóterildi. Sodan kóp uzamaı Balqash aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna saılanady. Aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, hatshysy, ekinshi hatshysy, aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan jyldarda Izekeńniń ómir tájirıbesi ushtasyp, ıdeologııa jumystarynyń basshysy, uıymdastyrýshysy retinde qabileti barynsha jarqyrap ashyldy.
1970 jyldan bastap Izekeń Almaty qalalyq jáne oblystyq partııa komıtetterinde basshy boldy. Keıingi jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler Keńesi janyndaǵy Aqparat quraldarynda memlekettik qupııany qorǵaý basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin atqardy.
Izbasar Baltaǵululy qaıda, qandaı qyzmet atqarmasyn barlyq jerde de óziniń adaldyǵyn, halyqqa qaltqysyz eńbek etýdiń úlgisin kórsetti. Zeınetke shyqqan soń da qoǵamdyq ómirmen bite qaınasyp, respýblıkalyq Yqylas atyndaǵy halyq aspaptar murajaıynyń qalyptasýyna, Halyqaralyq D.A.Qonaev qorynyń basqarma múshesi retinde onyń jumysyna belsene aralasyp, tuǵyry bıik tulǵanyń keleli oılarynyń halyqtyq sıpat alýyna járdem jasady. El ekonomıkasy men mádenıetin órkendetý jolyndaǵy eren eńbegi oryndy baǵalanyp, kóptegen orden, medaldarmen marapattaldy.
Kózin kórgen zamandastary bylaı dep eske alady: «Baltaǵuldaı aqyn atamyzdyń qanynan jaralyp, Marııadaı asyl anamyzdyń janynan nár alyp, Dımekeńdeı kósemniń, Asekeńdeı (Asanbaı Asqarov) sheshenniń uly úlgisin kórip, Keńes Aýhadıevteı jaqsylardyń jasaǵynda, janynda jarqyn da jaýapty, sulý da maǵynaly ǵumyr keshti».
Iá, búginde jurt kez kelgen basshy qyzmetkerlerdi synaýǵa qumar bolyp barady. Árıne ol synnyń obektıvti jaǵy az emes. Bul týraly Izbasar aǵanyń pikirine toqtalaıyq.
«Adam balasy jaratylyp, ult, qoǵam, memleket bolǵaly beri tarıhtan biletinimizdeı, ár halyqtyń ult bolyp qalyptasýy men onyń ósip, ónip, damýyna, árıne negizinen sol eldiń jan-jaqty ósýi negiz bolsa, ekinshiden el basshylarynyń úlesiniń de zor ekenin jaqsy bilemiz. Solar týraly derekterdi keıingi urpaqtar tarıhtan, tarıhı eskertkishter men muralardan, ańyzdardan, tarıhı shejireler men estelikterden biledi.
Qashanda dúnıeden ótken kisilerge ıman baılyǵynan basqa eshteńeniń keregi joq. Bári urpaq úshin. Al sol kisilerdiń ónegeli isteri, el úshin etken eńbekteri men atqarǵan qyzmetteri keleshek urpaqqa aýadaı qajet. Qandaı erlik jasaǵany keleshek jas urpaq úshin ólmes ónege. Sondyqtan ne jazylsa da tarıhı shyndyqqa negizdelýge tıisti. Estelik jazýda kimniń bolsa da oqyrman aldynda óte úlken jaýapkershiligi baryn umytpaǵan abzal».
Aǵanyń úlgi etetin qasıetiniń biri – úlkendi-kishili zamandastaryna degen qurmeti. О́zinen úlkenderdi aǵa retinde asqaqtatyp, al kishilerdi qamqoryna alyp, tómendetpeı neǵurlym bıiktetip otyrǵanyn biz talaı baıqaǵanbyz. Asqar Qonaev, Atymtaı Qısanov, Túımebaı Áshimbaev, Qarataı Turysov, Báıdibek Tólepbaev, Neılıa Bazanova, Turǵanbek Qataev, Baljan Bóltirikova, Ánetolla Ahmetov, Sultan Jıenbaev, Shángereı Jánibekov, Esen Dúısenov, Balǵabek Qydyrbekuly, Bıjamal Ramazanova, Záýre Omarova jáne taǵy basqa aǵalar men apaılar týraly jyly áńgimeleri jastarǵa ósıet bolatyn pikirler edi.
Ol Almaty oblysynyń ekonomıkasynyń, áleýmettik, mádenı ómiriniń jaqsarýyna úlken úles qosty. Almaty oblysynyń «bas ıdeology» dep sanaıtyn óńir turǵyndary. Oǵan aǵanyń myna bir áýezdi áńgimesi dálel.
«1981 jyly Muqaǵalı Maqataevtyń 50 jyldyǵyn atap ótý jóninde usynystar tústi. Men aqynnyń mereıtoıyn ótkizý kerektigi jaıynda pikirimdi basshylarǵa jan-jaqty túsindirip jetkizdim. Aqyry aqıyq aqynnyń toıy ótip, arty dúrkiregen aqyndar aıtysyna ulasty. Men osy bir mádenı sharany Almatydan bastap aqynnyń týǵan jeri Narynqolda aıaqtap, Muqańdy el-jurtymen qaýyshtyrǵanymdy óz ómirimniń bir baqytty sátteri dep sanaımyn. Bul Muqaǵalıdy eń alǵash tanyǵan, keleshek urpaqtyń maqtan tutar aqyn ekenin tanytqan kemeńger qaıratkerler D.Qonaev pen A.Asqarovtyń qoldaýynyń nátıjesi. Solardyń erliginiń arqasynda qalyń oqyrman bilsin dep ádeıi jazyp otyrmyn».
Baltaǵul atamyz osyndaı toılarda ótip turatyn aıtystardy jalyqpaı tyńdap, jastarǵa úırenińder dep otyrýshy edi. Muny kórip ósken Izaǵamyz keıin Almatyǵa kyzmetke aýysqanda aýyldaǵy qaýymnyń aıtys týraly talaptaryn oblys basshylarynyń nazaryna jetkizýge tyrysty. Qoldaý da tapty. Ortalyq komıtettiń qoldaýynan keıin oblysta aıtys uıymdastyrý sharalary bastalyp ketti. Eń birinshi jyr dodasyn Jambyl aýdanynan bastaýdy jón kórdi. Osy aıtysty bastaý, júrgizý, ony ári qaraı damytýdy, sol jyldary bir top mádenıet pen ádebıet qaıratkerleri birden qoldap ketti. Olar Ábdilda Tájibaıuly, Jeksenbek Erkinbekuly, Balǵabek Qydyrbekuly, Shona Smahanuly, Myrzabek Dúısenuly, taǵy basqa ult zııalylary bolatyn.
Izaǵa júrgen jerin maqtap, ózge ulttyń salt-dástúrlerinen jańasha áser alyp, zerttep júretin. «Atyń barda jelip júrip jer tany, asyń barda berip júrip el tany» dep aıtqandaı ózimdi qolymnan kelgenshe arman-murattyn iske asyrǵan qazaqtyń birimin dep esepteımin. Sondyqtan el basqaryp júrgen jyldarymda burynǵy 15 respýblıkanyń kópshiligin aralap, olardyń ádet-ǵurypynan úlken maǵlumat alyp, sanamdy baıyta berýge umtyldym» – deýshi edi aǵamyz.
Ol kisi Ýkraına, Grýzııa, Belorrýsııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan taǵy basqa respýblıkalarda bolǵandaǵy, alǵan áserin áńgimelep otyratyn. Mysaly grýzınder týraly bylaı deıdi: «О́zindik ereksheligi aıqyn ańǵarylyp turatyn el edi». Al qyrǵyzdar jaıynda: «Qazaq-qyrǵyz arasyndaǵy baýyrlyq, týysqandyq balamyzdyń balasyna jetetin sııaqty». Máskeýdi qara sózben keremet sýretteıdi: «Máskeý – adam balasynyń ǵylym-biliminiń qoly jetken tabystarynyń shoǵyrlanǵan ortalyǵy». Kindik qany tamǵan topyraqqa mahabbaty erekshe edi. «Jeltorańǵy jer betinde sırek ushyrasatyn torańǵy aǵashy, oǵan qosa jıdegi men tal sekildi aǵashtar, jýsan, bıdaıyq, jer jońyshqa, alabota, terisken, baıalysh, óleń, qamys, quraq sekildi ósimdikter ósetin tabıǵaty tamasha jer. Toǵaıy ańdar men qusqa, ózen-kólderi balyqqa toly. Jut júrmeıtin jer eken dep babalarymyz maqtap, ańyz etip aıtyp otyratyn».
Árbir tulǵa óz zamanynyń perzenti. Olaı bolsa, ár adam qoǵamnyń damýyna óz úlesin qosýǵa tıisti. Ol úles aǵaıyn-týǵanyn, aýyl-aımaǵyn, ólkesiniń ósip-órkendeýine ǵana emes, onyń baıyp-damýyna arnalýy shart. Sondaı jannyń biri de biregeıi Izbasar Baltaǵululy edi. «Qazaq – dúnıe júzindegi eń qabiletti halyq. Sondyqtan men de qazaq ekendigime maqtanamyn, sizderdiń de maqtanatyndaryńyzǵa esh kúmánim joq. Qazaq halqynyń keleshegi úshin jumylaıyq!». Aǵanyń osyndaı halqyna arnaǵan jyly lebizimen maqalamdy túıindeıin.
Ásen BESPAEVA,
eńbek ardageri
ALMATY