Aıaýly aqyn, kórnekti jazýshymyz ári daryndy aýdarmashy Qalmaqan Ábdiqadyrovtyń esimi halqymyzǵa asa ardaqty. «Syrdarııa» atty tuńǵysh óleńi «Eńbekshi qazaq» gazetine jarııalanǵannan bastap, ádebıetimizge birqatar qomaqty shyǵarmalar qosty. «Keles qyzy», «Maqtashy qyz» atty dúnıelerinde eńbek adamdarynyń erlikke para-par isterin kórkem sózben ádiptedi. «Qajymuqan» povesinde qazaqtaǵy kúsh atasynyń eńsegeı tulǵasyn somdap, halyq jadyna máńgilikke sińirdi. Shyǵystyń injý-marjany – «Myń bir túndi» móldirete aýdaryp, halqynyń júregin múlde jaýlap aldy. Aǵanyń ózge de týyndylaryn oqyrman qaýym jaqsy biledi.
Aıaýly aqyn, kórnekti jazýshymyz ári daryndy aýdarmashy Qalmaqan Ábdiqadyrovtyń esimi halqymyzǵa asa ardaqty. «Syrdarııa» atty tuńǵysh óleńi «Eńbekshi qazaq» gazetine jarııalanǵannan bastap, ádebıetimizge birqatar qomaqty shyǵarmalar qosty. «Keles qyzy», «Maqtashy qyz» atty dúnıelerinde eńbek adamdarynyń erlikke para-par isterin kórkem sózben ádiptedi. «Qajymuqan» povesinde qazaqtaǵy kúsh atasynyń eńsegeı tulǵasyn somdap, halyq jadyna máńgilikke sińirdi. Shyǵystyń injý-marjany – «Myń bir túndi» móldirete aýdaryp, halqynyń júregin múlde jaýlap aldy. Aǵanyń ózge de týyndylaryn oqyrman qaýym jaqsy biledi.
Qalmaqan soǵys jyldarynda tórtinshi Ýkraına maıdanynda shyǵyp turǵan qazaq gazetterinde jumys istedi. Soǵystan keıin Jazýshylar odaǵynda, túrli baspa oryndarynda, týǵan jerindegi mádenıet oshaqtarynda qyzmet etip, artynda óshpes iz qaldyrdy. Taǵdyrdyń jazýymen jer sharynyń biraz jerin sharlasa da, arbakeshten tuǵyrly tulǵaǵa aınalǵan aǵamyzǵa týǵan jeriniń topyraǵy buıyrdy.
...Soǵys aıaqtaldy. Máskeýden shyqqan poıyz júıtkip keledi. Qyzyl vagonda soǵystan qaıtqan jaýyngerler. Olardyń arasynda úsh Keńes Odaǵynyń Batyry bar. Jaýyngerler osy úsheýin qaýmalap, túrli áńgimege tartady. Ortada aqyn ári jazýshy Qalmaqan. Ol kóne áńgimelerdi kósildirip, ejelgi qıssa-dastandardy jatqa soǵyp keledi. Jaýyngerler emirenip, kózdi jumyp tyna qalǵan. Áńgimeni Budabaıdan bastap, aqyn Nartaıdyń jyrlaryn tópeletedi. Bir aýyq «Myń bir tún» áńgimesin bastaǵanda qarýlastary taǵy da enteleı tústi. Arasynda J.Mahambetov, N.Ilııasov, J.Nurseıitovtiń qarýly qoldaryna túsken nemisterdiń hal-kúıin qyzyqty etip baıandaǵanda kúlkige kómilmegen eshkim qalmady.
Jappasbaı aǵanyń aýyldasy «elde tuz joq» dep hat jazǵan eken. Batyr aǵa jerlesiniń tilegin qup alyp, soǵystan bir qap tuz ákele jatqanyn aıtty. Ot pen oqtan ázer aman shyqqan jaýyngerler: «Bul qalaı?» dep jamyrasty.
– Jáke bir qap tuzyńyz ne? – deıdi soldattar taǵy qaýmalaı túsip.
– Oı, aýylym Qyzyltýda tuz joq kórinedi. Barǵan boıda bárine úlestirip bermeımin be? Astyń dámin tuz kirgizedi degen.
– Túý, aýylda tuz bar. Sizdi qurdastaryńyz ánsheıin áýrege salǵan ǵoı.
– Shynymen solaı ma, – deıdi ańǵal batyr.
Osy tusta bireý, aǵa leıtenant Qalmaqan Berlınnen beri bir qap kitapty nyǵyzdap býyp ákele jatqanyn aıtyp qaldy. Jaýyngerler: «Bul qalaı?» dep taǵy jamyrasty.
– Bul qazyna. Bir qap toly altyn ǵoı. Aýylǵa barǵan soń bárin qazaqshaǵa aýdartyp alyp, elimdi búkil batys pen shyǵystyń klassıkasymen sýsyndatam, – dep aınalasyna meıirlene qarady.
Elge oralǵan jaýyngerler Aral tusyna kelgende qýanyshtarynda shek bolmady. Tolqyn atqan teńizge qarap, botalaǵan kózderin uzaq sýardy. Odan Qyzylordaǵa kelgenshe án-jyrdy qalyqtatty. Soǵystan oralǵan osynaý aǵalardyń birazymen keıin beıbit kúnderi tuz-dámdes boldyq. Jappasbaı shahter, Naǵı men Jaqypbek kolhoz, keńshar tóraǵalary boldy. Aqyn Qalmaqan jazýshylyǵyn qaıta jalǵady.
Sonaý elýinshi jyldardyń orta sheninde Shıeli aýdandyq «О́sken óńir» gazetinde jumys isteıtin kezim. Munda D.Ysmaıylov degen kisi jaýapty hatshy edi. Tórt bettik gazetti Sh.Bektasov, J.Sháýkebaev tórteýmiz toltyramyz. Bir kúni ortamyzǵa ádebı qyzmetker bolyp Qalmaqan aǵa keldi. Almatydan jalǵyz oraldy. Áıeli men bala-shaǵasy Syr óńirine kelmeıtin syńaı tanytsa kerek.
– Bul kim? – deımiz Dúısenbige.
– Bul aqyn, jazýshy Qalmaqan. Shıeliniń týmasy. Myna «Baqtyata» jerindegi on altynshy aýylda dúnıege kelgen, – deıdi ol. Soǵys aldynda talaı óleń-jyrlaryn jattap óskenbiz. Almatynyń dymqyl aýasy jaqpaı, budan bylaı Syrdyń qurǵaq aýasynda júrýge dárigerler keńes berse kerek.
Sonymen, Qalmaqan aǵamen aýdandyq gazettegi qyzmet jolymyz bastaldy. Temir joldyń arǵy betindegi jeke úıde jalǵyz turatyn. Gazettiń partııa, komsomol, sovet turmysy degen bólimderi bar. Nómir saıyn solar jóninde materıal daıyndaý kerek. Eńbek adamdary, shopandar, egin oraǵy, mal qystatý týraly ocherk, sýretteme, reportaj taǵy bar. Qalmaqan aǵa osy qarapaıym dúnıelerdi jazýǵa qatty qınalatyn. Qalamy júrmeıdi. Biz bolsaq tańyrqaı qaraımyz. Úlken jazýshynyń kishkentaı dúnıeni óńgere almaı turǵanyna sengimiz kelmeıdi. Sodan ne kerek, bolmaǵan soń Qalmaqan aǵa maqalalaryn bárimizge bólip beretin boldy. Artynan berekeli dastarqanymen syılaıdy. Sóıtip, jazýshy aǵamyzdy gazettiń kúıbiń tirliginen azat ettik.
Bir kúni «Myń bir túndi» aýdarǵany úshin Almatydan on myń somdaı aqsha kelipti. Aǵamyz ony túgeldeı óz otbasyna bólip berdi. Sóıtsek, bizdi de umytpaǵan eken. О́zi aıtpaqshy «ury qaltasyna» myń teńge salyp, alyp qalypty.
Kúnderdiń bir kúninde aýdan ákimi I. Ábdikárimov Qalmaqan aǵany shaqyryp alyp, elge oralǵanymen quttyqtapty. Sóıtip, sý jańa avtoklýb alǵyzyp, Qarǵaly boıyndaǵy malshylarǵa qyzmet kórsetetin «qyzyl otaýǵa» meńgerýshi etip qoıypty. Kishi gazettiń qyzmetinen yǵyry shyǵyp júrgen úlken jazýshyǵa bul qyzmet qol boldy. Jazýshy barǵan boıda «qyzyl otaý» jumysyn jandandyrdy. Qarǵalyda mektep-ınternat saldyrdy. Jarty aýyl eldi mekeninde de mektepti iske qostyrdy. Buǵan deıin Almaty oblysyndaǵy bir aýylǵa radıo torabyn taratqyzyp, kitaphana qoryn tolyqtyryp bergen eken. Búginde sol Qarǵaly aýyly kórkeıip, gúldengen. Aýdan ortalyǵyndaǵy kitaphana – Qalmaqan Ábdiqadyrov atynda.
Jazýshy 1964 jyldyń 30 sáýirinde dúnıe saldy. Zıraty Shıeliniń Alǵabas aýylynda. Shıelige kire beristegi úlken joldyń boıynda qalamgerdiń úlken formatty sýreti tur. Aýdanǵa kelgen-ketkenniń bári taǵzym jasap ótedi.
Aıaýly aqyn, jazýshy Qalmaqannyń týǵanyna bıyl 110 jyl toldy. Jazýshy «Syr sarbazdary» atty «Keles qyzynyń» bir taraýynyń sıkli ispettes kitap jazýdy oılastyryp júrgen. Sol armanyna jetpedi. Sol dúnıelerdi jınap, qurastyratyn azamat bolsa ǵoı, shirkin!
Áli esimde. Bir kúni gazetke kelip uzaq áńgime shertti. Qyzyqty estelikter aıtty. Ol kúnnen beri de elý jyl ýaqyt ótipti. Áskerde pýlemetshi bolǵanyn, kózdegeni qalt ketpeıtin mergen bolǵanyn eske aldy. «Bala kezim jalshylyqta ótti. Baıdyń qoıyn baqtym. Eńbekaqyma aryq toqty alatyn edim. Sodan óleń-jyrǵa áýestigimdi baıqaǵan «Eńbekshi qazaqtyń» jaýapty hatshysy Beıimbet Maılın meni qyzmetke aldy. Qyzmet bolǵanda da, úlken gazetke arbakesh etti. Sóıtip, 22 jasymda «Qalmaqan arbakesh» atandym. О́leń-jyrdy burqyratyp jazdym. Kózimdi ashqan, meni halyqqa tanytqan – «Eńbekshi qazaq».Apta saıyn gazetti arbaǵa tıep alyp, ár aýylǵa «Eńbekshi qazaqty» alyp qal» dep ándetip baratynmyn. Qala mańyndaǵy otyz bolys aýyldyń ár úıi óz úıimdeı boldy. Sonymen, astana Qyzylordadan Almatyǵa kóshkenge deıin úlken gazettiń arbakeshi qyzmetin atqardym. «Eńbekshi qazaqtyń» tuńǵysh taratýshylarynyń biri ári nasıhattaýshysy bolǵanyma rızamyn. Beıimbet Maılınniń tárbıesin kórdim, qalamym ushtaldy. Beıimbet naǵyz sóz sheberi edi ǵoı», – dep sózin aıaqtaǵan edi jazýshy aǵa.
San alýan pikir oıǵa oralady. Aıaýly aqyn, kórnekti jazýshy, daryndy aýdarmashy Qalmaqan Ábdiqadyrovtyń esimi Qyzylorda qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine berilse degen arman-oı da keýdede bar. Jasy 110 tolǵan kezinde esimi osylaı jańǵyrsa ǵoı!
Qaıyrbek MYRZAHMETULY.
QYZYLORDA.