Atyraý jurtshylyǵyna aýyl ákimderin saılaý tańsyq emes. Nege? О́ıtkeni 2001 jylǵy 20 qazanda óńirdegi eki okrýgte tájirıbe retinde aýyl ákimderiniń saılaýy ótken edi. Onyń biri – Mahambet aýdanyndaǵy Sarytoǵaı aýylynda, ekinshisi – Maqat aýdanyndaǵy Qoshqar kentinde. Ras, alǵash ret ótken ákimder saılaýyna qatysty árqıly boljam jasaldy. Biri «ákimderdi saılaýǵa halyq daıyn emes» dedi. Tipti «saılanǵan aýyl ákimi aýdan basshylyǵyna baǵynbaı ketpeı me?» degen pikir bildirýshiler de boldy. Ásirese, saılaý ótetin aýyldardyń adamdary bul dodaǵa qyzyǵýshylyqpen qarady.
Bul aýyldardyń bir-birinen aıyrmashylyǵy kóp bolatyn. Máselen, Mahambet aýdanyndaǵy Sarytoǵaı aýylynda birneshe ulttyń ókili turady. Áli de solaı. Árıne munda turǵyndardyń basym bóligi qandastardyń úlesinde bolǵanymen, qazaqsha sóılegeni óz aldyna, memlekettik tilde án de shyrqap, kórkemsóz ónerinen qalys qalmaǵan orys pen tatar, nemis pen bolgar, koreı men ázerbaıjan, balqar men grek, bashqurt sekildi ózge ulttyń ókilderi de turady. Bulardyń bári qazaqqa qyz berip, qyz alyp, bir sózben aıtqanda, jergilikti ultpen qudandaly bolǵan. Aýyldyń turǵyndary negizinen aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Keıin aýyl jastary kásiptiń ózge túrlerin meńgerip, ekonomıkanyń ár salasyna jumysqa turdy.
Al Maqat aýdanyndaǵy Qoshqar kentiniń turǵyndaryn munaıshylardyń otbasy quraıdy. Sebebi mundaǵy negizgi kásip – munaıshylyq. Sol jyldary munda 54 munaıshy «qara altyn» óndirý isine tartyldy. Solaı desek te, Qoshqarda jumyssyz turǵyndar da kezdesti.
Aýyl ákimderin saılaýǵa atalǵan okrýgter turǵyndarynyń bári birdeı daýys bergen joq. Máselen, Sarytoǵaıda 16 saılaý ýchaskesi qurylyp, onyń árqaısysynan bir tańdaýshydan tańdaldy. Qoshqar kentinen osyndaı 15 tańdaýshy daýys berdi. Sóıtip, eki orkýgten de is basyndaǵy ákimderge tańdaý jasaldy. Saılanǵan ákimniń ekeýi de – áıel.
Sarytoǵaıda Talshyn Shapaýovanyń talapshyldyǵy, Qoshqarda Jibek Ahmetovanyń jigerliligi jeńiske jetkizdi. Olar ákimdik mindetin biraz jyl atqaryp, keıin ekeýi de basqa jumysqa aýysty. Al Qoshqar kentiniń turǵyndary kóp jylǵy mekeninen údere kóship ketti. Árıne, oǵan sebep bolǵan birneshe jaıt bar. Birinshiden, kenttiń aýdan ortalyǵynan 74 shaqyrym qashyqta ornalasqany túrtki boldy. Ekinshiden, munaı óndirilgendikten, ekologııalyq ahýaldyń nasharlyǵy áser etti.
Budan jeti jyl buryn ótken aýyl ákimderiniń saılaýyna aýdandyq mańyzdaǵy 1 qalanyń, 4 kenttiń, 57 selolyq jáne 11 aýyldyq, barlyǵy 72 okrýg ákiminiń laýazymyn ıelenýge 214 úmitker nıet bildirdi. Ár deńgeıdegi máslıhattardyń 101 depýtaty úmitkerlerdiń jetpis ekisin ǵana tańdady. Olardyń 65-i er, jeteýi áıel edi. Sóıtip 51 ákim burynǵy qyzmetin qaıta jalǵastyrdy. Sonymen birge 21 úmitker okrýg ákimi laýazymynda jańa jumysyn bastady. Aýyl ákimderiniń mamandyqtary ár alýan edi. Onyń ishinde 12 ınjener, 33 pedagog, 11 aýyl sharýashylyǵy mamany, 7 ekonomıst, 2 zańger, ózge salanyń 7 mamany bar.
Saılaý qorytyndysymen máslı- hattar depýtattarynyń senimin ıelengen ákimderdiń eń úlkeni – 61 jastaǵy Ǵaribjan Ábishev. Ol buryn Mahambet aýdanynyń Aqjaıyq, Almaly okrýgterine basshylyq etti. Keıin Atyraý qalasy mańyndaǵy Keńózek selolyq okrýginiń ákimi bolǵan edi. Atyraý qalalyq máslıhatynyń depýtattary onyń iskerligine rıza boldy ma, Keńózek selolyq okrýgin basqarýǵa laıyq dep tapty.
Buǵan kerisinshe, eń jas ákimder de saılandy. Maqat aýdanyndaǵy Maqat kentin basqarýǵa tańdalǵan Janbolat Júnisov pen Mahambet selolyq okrýginiń ákimi Jaqsylyq Músepov sol kezde orda buzatyn 30 jasqa tolǵan eken. Ásirese jurtshylyqty Janbolat Júnisovtiń kent okrýgine ákim bolyp taǵaıyndalǵany qyzyqtyrdy. Munyń sebebin onyń buryn ákimdik qyzmette shyńdalmasa da munaıly óńirdegi Maqattaı úlken kentti basqarýǵa talpynys jasaǵanymen baılanystyrýǵa bolady. Desek te ol Maqat kentiniń ákimi oryntaǵynda uzaq otyra almady. Bes aıǵa jýyq ákim qyzmetiniń dámin tatqan jas jigit jańa jyldan soń qyzmetinen ketip tyndy. Jas ákimniń qyzmetten ketý sebebi týraly árqıly boljamdar aıtylǵanymen, sol kúıi qupııasy ashylmaı qaldy.
Saılanǵanyna bir jyl ótpese de qyzmetinen ketken okrýg ákimi jalǵyz emes. Maqat aýdanyndaǵy Dossor kentiniń ákimi de oryntaǵynan aıyryldy. Aýdandyq prokýratýra ákimniń tarapynan jeke tulǵalarǵa jer bólý kezinde zańsyz artyqshylyq kórsetken óreskel zań buzýshylyq bolǵanyn anyqtady. Soǵan baılanysty Maqat aýdany ákiminiń ókimimen kent ákimi qyzmetinen bosatyldy. Sondaı-aq Atyraý qalalyq ákimdigi men Qurmanǵazy aýdanynan bir-bir okrýgtiń ákimderi ornyn bosatty. О́ıtkeni bul ákimderdiń de áreketi sybaılas jemqorlyq deregimen baılanysty bolǵan...
Endi mine, okrýg ákimderiniń saılaýyn ótkizý týraly másele taǵy da qozǵalyp otyr. Alaıda aýyl turǵyndary úmitkerlerge daýys bere ala ma? Álde olardy burynǵysha máslıhat depýtattary tańdaı ma? Bul másele áli de pysyqtalatyn shyǵar. Desek te endigi saılaý burynǵydan ózgerek bolatyny daýsyz. Sebebi osy kezge deıin ótken saılaýlardan sabaq alatyn ýaqyt jetti.
– Qazir aýyl ákimderiniń bıýdjeti jyljymaıtyn jáne jyljymaly múlikterden túsetin salyqtan quralady. Okrýg ákimdikteriniń bıýdjeti 150-250 mln teńge shamasynda ǵana bolyp otyr. Bul belsendi jumys isteýge jetkiliksiz ekeni daýsyz. Ár aýylda kásipkerlikti qarqyndy óristetý kerek. Sonda ǵana aýyl ákimderiniń bıýdjeti ósedi. Áleýmettik ahýaldy jaqsartýǵa da, belsendi jumys júrgizýge de jol ashylady, – deıdi oblystyq máslıhattyń hatshysy О́mirzaq Zınýllın. – Okrýg ákimderiniń saılaýyna aýyldyń jaǵdaıyn biletin adamdar úmitker bolǵany jón. Árıne, jurtpen til tabysa alatyn, aýyldyń áleýmettik máselelerin sheshýge talpynatyn ákimdi turǵyndar da qoldaıtyny anyq.
Áleýmettik ahýal demekshi, Qyzylqoǵa aýdanynyń Saǵyz aýyldyq okrýgine qarasty Qońyraýly, Kenbaı atalatyn eldi mekender bar. Buryn ferma ortalyǵy bolǵanmen, qazir turǵyndary azaıǵan aýyldarǵa asfalt jol da, tabıǵı gaz jelisi de tartylmaǵan. Qońyraýlynyń turǵyndary aýyz sýdy artezıan qudyǵynan alyp otyr. Jazda motormen tartyp shyǵarsa, qysta 20-25 metr tereńdikten sýdy qaýǵalap tartady. Osyndaı qıyndyqpen kún keship otyrǵan eldi mekenderdiń turǵyndary «oblys ákimi aýysyp jatyr dep estımiz. Biraq birde-bireýi bizdiń aýylǵa kelip, jaǵdaıymyzben tanysqan emes. Ákim kelse, máselemizdi aıtar edik» deıdi. Ákim barmaǵan aýyldarǵa máslıhattyń depýtattary da aıaq baspaıdy. Aýyl turǵyndary Májilis pen Senattyń depýtattaryn múlde tanymaıdy da.
Mundaı áleýmettik máselesi tolyq sheshimin tappaǵan aýyldar ár óńirde kezdesetin shyǵar. Al okrýg ákimderi osyndaı aýyldardyń problemasyn aýdan, oblys ákimderine jetkizbeıtin sekildi. Áıtpese, okrýg, aýdan ákimderi áldeneshe ret aýysty. El táýelsizdigin alǵanyna otyz jylǵa taıasa da, álgindeı shaǵyn eldi mekender kezigip otyrǵan áleýmettik qıyndyq sheshimin tappaı, «baıaǵy jartas – bir jartas» kúıinde qalyp otyr.
Saılaýdyń dúbiri qaıta estilgende, okrýg ákimderi osyndaı máselege kóbirek nazar aýdarýy qajet-aq. «Kadr bárin sheshedi» deıtin támsilge júginsek, turǵyndar turmysynyń jaqsarýy aldymen okrýg ákimderiniń iskerligine baılanysty bolmaq. Aýyl ákimderi ózderi basqaratyn okrýg turǵyndarynyń muń-muqtajyn aýdandyq, oblystyq deńgeıdegi basshylar nazaryna jetkizer dáneker bolyp júr me? Teginde kóshbasshylyq qabileti bar okrýg ákimderi jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, turǵyndardyń turmysyn jaqsartý úshin shapqylap júrýi tıis qoı. О́ıtkeni turǵyndar okrýg ákimderiniń kóp basshynyń biri emes, kóshbasshy bolǵanyn qalaıdy.
Atyraý oblysy