Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń zeınetaqy qorynda shekti mólsherden asatyn jınaǵy bar azamattardyń paıdalanýyna sol qarjynyń bir bóligin berý týraly sheshimi qoǵamdy dúr silkindirgen oqıǵa boldy. Elimizdegi mundaı azamattardyń naqty sany 721 myń adam. Mine, osy azamattar kelesi jyldyń qańtar aıynan bastap sol qarjyny ózderiniń turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartýǵa, emdelýge jumsaı alady. Sonymen qosa qarjy kompanııalarynyń basqarýyna bere otyryp, kiristerin arttyra alady.
Halyqtyń qolyna tıetin bul qarjynyń kólemi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qoldaý mınıstri Birjan Nurymbetovtiń aıtýynsha, 1,4 trln teńgeni quraıdy. Prezıdenttiń bul sheshimi joǵarydaǵy azamattarmen qatar jalpy halyqqa, ekonomıkaǵa, sonyń ishinde kásipkerliktiń damýyna, ishki rynokqa qozǵalys engizýge, ásirese qurylys salasy men jyljymaıtyn múlik naryǵyn damytýǵa jaǵymdy yqpal etetinine daý joq. Sonymen qatar bul sheshim bank sektory men qarjy qyzmetine de qolaıly áserin tıgizedi.
721 myń adamnyń ózderiniń zeınetaqy qoryndaǵy jınaǵynyń artyq bóligin atalǵan maqsattarǵa jumsaı alýy el ishinde negizgi qyzmeti qurylys jáne jyljymaıtyn múlik naryǵyna baǵyttalatyn osynshama shaǵyn ınvestor paıda bolady degen sóz. Árıne, olardyń qolyndaǵy qarjy kóp emes. Árqaısysyna orta eseppen 1,7 mln teńgeden aınalady. Jıyny 1,4 trln teńge bolatyn qarjysy bar osynshama shaǵyn ınvestordyń boı kórsetýi elimizdiń bir-eki jyldyq ekonomıkalyq qyzmeti úshin edáýir qoldaý ekendigi anyq.
Osyǵan deıin 3 trln teńge memleket qazynasynan bank sektoryn qoldaý úshin bólingen-di. Árıne, onyń jaǵymdy áserin sol qarjyǵa ıe bolǵan ekinshi deńgeıli bankter sezindi. Sonymen qatar ekinshi deńgeıli bankterde depozıt ustaıtyn salymshy halyq úshin de olardyń salymdaryn qorǵaý turǵysynan ıgilikti shara bolǵany túsinikti. Al endi sóz bolyp otyrǵan myna jaǵdaıdaǵy qoldaýdyń tutynýshysy buqara halyq bolyp tabylatyn ishki naryǵymyzǵa eleýli áserin tıgizetini, ásirese turǵyn úı naryǵy men qurylys salasyn qozǵalysqa keltiretini anyq. Bylaısha aıtqanda, halyqtyń aqshasy halyq úshin qyzmet etedi.
Biz osy 1,4 trln teńgeniń ishki rynokqa qanshalyq áser etetinin qarapaıym tutynýshy kózqarasymen taldap kórgen edik. Endi soǵan keleıik. Birinshi kezekte, bul qomaqty qarjydan bıýdjetke 140 mlrd teńge shamasynda salyq túsedi. Mundaı qarjyǵa Soltústik Qazaqstan, Jambyl sekildi shaǵyn oblystar óz bıýdjetteriniń jarty jyldyq máselesin sheshken bolar edi.
Bizdiń qolymyzdaǵy Statıstıkalyq komıtettiń málimeti boıynsha elimizdiń 2018 jylǵy qańtar-maýsym aılaryndaǵy, ıaǵnı jartyjyldyq ishki saýda aınalymy 13 trln 746 mlrd teńgeni qurady. Sonyń ishinde bólshek saýda aınalymy, ıaǵnı qarapaıym tutynýshy halyqtyń jasaıtyn saýdasy 4 trln 404 mlrd teńge boldy. Bul kórsetkish bizge elimizdiń óz ishinde jylyna shamamen 27-28 trln teńgeniń saýdasy jasalatynyn, sonyń ishinde tutynýshy halyq 8-9 trln teńgeniń saýdasyn jasaıtynyn bildiredi.
Endi osy naryqqa tıisti salyqtyq alymdardan keıin 2021 jyldan bastap shamamen alǵanda 1,2 trln teńgeniń qosymsha qarjysynyń quıylýy ony edáýir qozǵalysqa keltiretini anyq. Onyń ústine, turǵyn úı naryǵyndaǵy saýda-sattyq kezinde taǵy da salyqtyq alymdar bolady. Budan memleket qazynasy taǵy da qosymsha kiris alady.
Bul rette taǵy bir nazar aýdaratyn jaǵdaı, árkimniń qolyndaǵy zeınetaqy jınaǵynyń qarjysy (orta eseppen 1,7 mln teńge) jer ýchaskesi men úıge jóndeý júrgizýge bolmasa, páter satyp alýǵa jetpeıtini anyq. Sondyqtan kóp adamdardyń ony bankterden qosymsha kredıt alý arqyly eki eseleýge tyrysatyny belgili. Máselen qurylatyn «Otbasy» bankinen 50 de 50 tetigi arqyly qoldaǵy qarjyny eki eseleýge bolady. Sóıtip joǵarydaǵy 1,2 trln teńgeniń endi 1,8-2 trln teńgege deıin ósý múmkindigi paıda bolady. Al bul jaǵdaı bank qyzmetterin jandandyra túsedi. Notarıaldyq qyzmet oryndary da saýda-sattyq úderisinen nápaqa aıyrady. Qurylys zattaryn satatyn dúkender qyzmetinde de jandaný paıda bolady.
Endi biz 700 myń shaǵyn ınvestordyń qarjysy tikeleı baǵyttalýy tıis elimizdiń turǵyn úı naryǵyna jáne qurylys salasyna keleıik. Bul naryqqa ár jyldary baǵyttalatyn qarjy kólemi árqalaı deýge bolady. О́ıtkeni ol ártúrli faktorlarǵa, sonyń ishinde halyqtyń satyp alý qabileti men belsendiligine jáne ekonomıkanyń jalpy jaǵdaıyna baılanysty. Naryqtaǵy baǵa da soǵan sáıkes qubylyp turady.
Sońǵy jyldary memlekettiń halyqtyń turǵyn úı jaǵdaıyn qoldaýǵa baǵyttalǵan belsendi qadamdary, túrli baǵdarlamalar qabyldap, ony júzege asyrýǵa bóletin qarjy kólemin kóbeıtýi turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵanyń turaqtylyǵyna jáne turǵyn úı qurylysynyń qarqyndy júrýine eleýli áser etýde. Mine, osyndaı jaǵdaılardy eskere kele elimizdegi turǵyn úı naryǵynyń (qurylys pen saýda-sattyǵynyń) jyldyq kólemi mólshermen 1 trln teńgeni quraıdy dep jalpylama aıtýǵa bolady.
Munyń syrtynda halyqtyń turǵyn úıge degen suranysyn qanaǵattandyrý, olarǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzý úshin memleket bóletin qomaqty qarjy taǵy bar. «О́z betinshe baspana máselesin sheshýge tabysy jetpeıtin azamattarǵa tıimdi áleýmettik kómek kórsetiletin bolady. Bıyldan bastap «5-10-25» baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Oǵan 390 mlrd teńge bólindi. Úkimet osy baǵdarlamanyń júzege asyrylý barysyn únemi qadaǵalap otyrýy kerek. Kezekte turǵan adamdardyń baspana máselesin tezirek sheshý kerek» degen bolatyn Memleket basshysy.
Mine, osyndaı jaǵdaıda turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵanyń kóterilýine jol bermeý múmkindikterin qazirden bastap qarastyra bastaǵan abzal. Bizdiń boljaýymyz boıynsha, mundaǵy negizgi qysym turǵyn úıdiń qaıtalama naryǵy (azamattardyń paıdalanýyndaǵy páterler) men jer ýchaskelerine túsetin bolady. О́ıtkeni jańadan salynatyn páterler qymbat turatyndyqtan jáne qolǵa tıetin qarjynyń jetkiliksizdigi saldarynan kóp adamnyń páterlerdi qaıtalama rynoktan qarastyratyny túsinikti. Bul qaıtalama rynoktaǵy páter baǵasynyń qymbattaı túsýine áser etedi. Sondaı-aq bul qarjy jeke turǵyn úı qurylysyn júrgizýshiler úshin de edáýir demeý. Osyǵan oraı jeke turǵyn úıler salý isi de edáýir damı túsedi degen oıdamyz.