Ultyn súıgen aqyn

Kitaptyń aqyn jan-dúnıesindegi te­reń tebirenis, tolqý men tolǵanystan tý­­ǵ­any baıqalady. Kóptegen óleńi­nen Abaı, Shákárim, Maǵjan, Maham­bet týyn­­dy­larynyń ıgi áseri kózge uryp tur.

Baqytjan Qanapııanov – orystildi aqyn. Biraq ol oqý-toqýy oryssha bolǵanmen, qazaq ómirin tereń zerttep, ǵulama ǵalymǵa aınalǵan dańqty jerlesi Shoqan Ýálıhanov sekildi, tamyrynan birjola qol úzip ketken joq, ol óziniń otarshyldar saıasatynyń qurbany bolyp bara jatqanyn der kezinde uǵyndy. Uǵyndy da, opyndy. Opynýyn 70-jyldary Máskeýde oqyp júrgeninde jyrsúıer qaýymǵa poezııa tilimen málim etti. Joǵary ádebı kýrsta jetekshisi bolǵan belgili orys aqyny Aleksandr Mejırov onyń bul opyný jyryn tereń túsinip, joǵary baǵalady. Sondaǵy «Qostil­dilik» óleńiniń Sarbas Aqtaev jasaǵan qazaqsha tárjimesi bylaı bolyp keledi: «Qarshadaıdan qol úzip tól tilimnen, Qostildilik degenińe júgingem. Ekijúz­di etedi eken baqsam ol, Aıyryp óz bet-beıneńnen, dilińnen. Kúıttediń dep qulaqqa jat bir tildi, Babalarym bóldi talaı uıqymdy. Arýaqtary keleke etti túsimde, Kóshken eldiń tutqynyndaı syıqymdy. Sol kezderde babalarǵa syıynyp, «Keshire gór!» – dep ótinem ıilip. «Urpaǵymsyń tartpaı týǵan tegińe!», «Degen syndy olar maǵan kúıinip».

Totalıtarlyq standartty zamanda týsa da, naǵyz orys aqynynan ádil baǵasyn alǵan osy jyr demokratııa talaptary ushqyndaǵan qaıta qurý kezeńinde ómirge qaıta kelip, ozbyr saıasatshylardyń ýly jebemen at­qylaǵan nysanasyna aınaldy. Or­talyq tarapynan ádemi uran­dar ja­myl­dyryp, tegeýrindi túrde júr­gizilip kele jatqan surqııa saıa­sat­tyń astaryn ashqan óleń qazaq jas­tarynyń saıası kóteriliske ulasqan áıgili Jeltoqsan qozǵalysy kezinde eýropalyq jáne amerıkalyq radıolar arqyly shartarapqa taratylǵan-dy. Tıisinshe onyń avtoryna bıik dáre­jeli partııalyq fýnksıonerler syn sadaǵyn aıaýsyz shúıiltýden ja­ńyl­ǵan joq. О́ıtkeni aqynnyń osy jú­rek­jardy óleńinde eki tildi bolý­dyń eki júzdi bolýǵa apararyn, ıaǵnı ana tilin umytýdyń máńgúrttikke tóte jol salaryn meńzeýi qalyń jurt­ty tap sondaı dárejede somdaý­dy maqsat etken saıası jandaıshap­tar men pysyqaılardyń ishki syryn ashyp, jandaryna tıip ketti. Alaı­­da olar óz shyndyǵyn tapqan aqyn­dy jasyta almady. Baqytjan aqyn óz ta­myryn, qazaqtyń ulttyq rýhanı mu­ra­laryn tanýǵa shyndap bet bur­dy. Buǵan sol tusta respýblıka kom­partııasy ortalyq komıtetiniń ıdeologııa salasyn basqarýǵa kelgen О́zbekáli Jánibekovtiń ony qabyl­daýyna shaqyryp, qazaq folkloryn muqııat oqýǵa keńes berýi sheshý­shi áserin tıgizgen edi. Ol asyl mura­lardaǵy jaýhar beıneler men kesteli oılardy eýropalyq poezııamen shyń­dalǵan óz uǵymymen, aqyndyq túı­si­gimen barlap, júreginen ótkizý ar­qyly jańasha qalyptaýdy maqsat etti. Sóıtip, Qanapııanov biregeı dary­n­nyń arqasynda «Jan-dúnıe ıgili­gi» jyr kitabynda osyndaı dástúr sabaq­tas­tyǵyn jalǵastyrdy, qazaqtyń uly aqyndary poezııasyndaǵy saryndar men jelilerdi sony da tosyn qyrynan jańǵyrtty. Onyń óleńderi ár jyldarda Máskeýdegi «Lıteratýrnaıa gazeta», «Lıteratýrnaıa Rossııa», «Moskovskıı komsomoles» gazetterinde, «Drýjba narodov» jýrnalynda, Almatydaǵy «Prostor», «Jalyn» jýrnaldaryn­da jarııalanyp turdy, jıyrma shaqty jyr jınaǵy jaryq kórdi. 

Qanapııanov óziniń mol aýqymdy shyǵarmashylyǵyn árdaıym qoǵamdyq jumystarmen astastyra júrgizýde. Bıylǵy Abaı jylyna oraı atap aıtý kerek, ol oıshyl aqyn men onyń aınalasyn jurtshylyqqa tanystyrý jóninen kóp jyldan beri eleýli ister atqaryp keledi. Qysqasha sholý jasaıyq. Baqytjan Abaı taqyryby­men ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynda shuǵyldana bastaǵan-tyn. 1983 jyly shyqqan «Abaı: ómiri men shyǵar­mashylyǵy» derekti fılminiń, 1992 jylǵy «Shákárimniń sońǵy kúzi» tolyqmetrajdy kórkem fılminiń ssenarıılerin jazdy. Ideıa avtory jáne qurastyrýshy retinde 1982-2020 jyldary Abaı óleńderiniń aýdarmasyn (Reseı men Qazaqstandaǵy jarııalanymdar), sondaı-aq «Abaı kúntizbesi, 1995 jyl» basylymdaryn jaryqqa shyǵardy. IýNESKO-nyń Bas hatshysy Federıko Maıordyń qatysýymen 1995 jylǵy 9 tamyzda Almatydaǵy ótken Abaıdyń 150 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty májilis pen Qazaqstan jáne TMD elderi óner sheberleriniń qatysýy­men bolǵan gala-konsert­ti arqaý etken fılm sse­narııi­niń avtory ári keńesshisi boldy. Shákárim Qudaıberdiulynyń, Maǵjan Jumabaevtyń, Mirjaqyp Dýlatovtyń, Ahmet Baıtursynulynyń Abaıǵa arnalǵan óleńderiniń («Altyn hakim Abaıǵa» jáne t.b.) aýdarmasyn jasap, Qazaqstan men Reseıdiń merzimdi basylymdarynda jarııalady. Pýshkın jylyna jáne Abaı jylyna oraı jazǵan maqalasyn 2005 jylǵy sáýirde «Lıteratýrnaıa gazetada» jarııa etti. 2006 jyly shyǵarýshy jáne qurastyrýshy retinde qazaq tilinde Shákárimniń ekitomdyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵardy. Muhtar Áýezovpen jáne onyń «Abaı joly» kitabymen al­ǵash kezdeskendegi kishkentaı bala­nyń bastan keshken sezimderi men túsinik-túısigin arqaý etken «Nan ıisi» novellasy 2010 jylǵy 11 sáýirde «Lıteratýrnaıa gazeta», sol jylǵy 12 sáýirde «Qazaq ádebıeti» (aýdarǵan B.Habdına) gazetterinde jarııalandy. 2015 jylǵy 29 shildede «Lıteratýrnaıa gazetada» «Orys aqyndary jáne Abaı» atty maqalasy jaryq kórdi. 2019 jyly B.Habdınamen birge quras­ty­ryp, qazaq tilinde Abaı týyn­dy­­lary­nyń kanondyq mátinderin ja­r­yq­­­qa shyǵardy. Bıyl 2020 jyly, «Abaı. XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» at­ty óleńder jınaǵyn qurastyrdy. Osy 2020 jyly ıdeıa avtory jáne quras­tyrý­shysy bolyp, qazaq jáne orys til­derinde «Abaı kúndeligi» basy­ly­myn shyǵardy. Qazaqstan Akademııa­lyq kitaphanasynyń tapsyrysy boıynsha jazylǵan «Abaıdyń alǵashqy kitaby» maqalasyn bıylǵy 22 shildede «Lıteratýrnaıa gazeta» basty, onyń qyrym tatarlary tilin­degi aýdarmasyn (aýdarǵan Seıran) ústimizdegi jylǵy 7 tamyzda Qyrym Respýblıkasynyń «Iаny dıýnıa» («Jańa dúnıe») gazeti jarııalady. B.Qanapııanov 1997-2014 jyldary M.O.Áýezovtiń 50 tomdyq akademııalyq tolyq basylymynyń shyǵarýshysy jáne orys mátinderiniń redaktory boldy. A.Kım jańadan aýdarǵan «Abaı joly» roman-epopeıasyn baspa jobasynyń jetekshisi jáne redaktory retinde shyǵaryp, 2007-2017 jyldarǵy birneshe qaıta basylymyn júzege asyrdy. Abaı týraly «Radýshno raspahnýty dverı Poetý» atty maqalasy 2020 jylǵy 20 mamyrda «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde, sondaı-aq ippokrena.kz saıtynda jarııalanǵan. Syrtqy ister mınıstrliginiń tapsyrmasy boıynsha jazǵan «Prostranstvo dýshı kazaha» atty maqalasy Máskeýde bıylǵy shildede «Profıl» jýrnalynda jaryq kórgen. Osy jylǵy shildede ol «AbaıTV» telearnasynda júrgen Abaı týraly habarǵa qatysyp, ózindik tyń oı-pikirin ortaǵa saldy. Aqynnyń zamanaýı jyr joldaryna túsirgen Abaı óleńderi sıkly «Abaı áýenderi» degen atpen 2018 jyly «Dostoıanıe dýshı» atty, bıyl memlekettik syılyqqa usynylyp otyrǵan kitabyna engen. Ol orys tiline jáne álemniń basqa da on tiline aýdarylǵan Abaı óleńderinen arnaıy jınaq qurastyrdy (alǵysózin  Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jazǵan). 

Qanapııanovtyń shyǵarmashylyq jolynda Chernobyldegi apat erekshe iz qaldyrdy. Aqyn atom stansasy jarylǵan aımaqqa baryp, jarylys zardabyn joıýshylar qatarynda júrdi. Zulmat oryndaryn 1986-1988 jyldary taǵy birneshe ret aralap kórdi. Jańa qasiret jaıynda aqyndar ishinen alǵashqylar qatarynda ún qatty. Onyń bul taqyrypta Semeı polıgony tragedııasyn qosa kótergen «Aıst nad Prıpıatıý» («Prıpıat ústindegi láılek») atty óleńder jınaǵy orys jáne ýkraın tilderinde jarııalandy. Aqynnyń týyndylary, jalpy, qazaq aqyndary ishinen birinshi bolyp Amerıka Qurama Shtattarynda, Kana­dada jáne Ulybrıtanııada tasqa basyl­ǵan-dy. Onyń shetelde shyqqan «Ty­nysh­tyq ýaqyty» jınaǵyna alǵysózdi áıgili orys aqyny Andreı Vozne­sen­­skıı jazǵan bolatyn. Aqyn­nyń shy­ǵar­mashylyǵy týraly ár kezde kórnekti sóz sheberleri men ádebıet­tanýshylar qalam terbep, pikir bildirip júrdi. Al máskeýlik synshy Vıktor Maksımov tutas monografııa jazyp, «Svet kochevoı zvezdy» («Kóshpendi juldyz jaryǵy») degen atpen 2000 jyly «Pılıgrımm» bas­pasynan shyǵardy.

Aqynnyń aýdarmashy retindegi eńbegi óz aldyna bir tóbe. Ol saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, qaıta qurý jyldary aqtalǵan, esimderi men shyǵar­malary qoǵamǵa táýelsizdik dáýirin­de ǵana shyn máninde oralǵan Shákárim Qubaıberduly, Maǵjan Jumabaev, Ahmet Baıtur­syn­uly­larynyń poezııalyq mura­laryn tárji­meledi. Sondaı-aq Mahambet, Abaı, Jambyl, Kenen óleńderin orys tilinde sóıletti. Solarmen qatar orys­shaǵa qazaq ulttyq folklorynyń injý-marjany «Qyz-Jibek» dastanyn aýdardy. Baqytjannyń AQSh-ta, Nıý-Iork qalasynda Halyqaralyq A.S.Pýshkın qory uıymdastyrǵan «Úmittiń altyn lırasy» atty poezııa­lyq konkýrsqa dúnıe júzindegi 41 myń 157 aqyn qatarynda qatysyp, laýreat atanǵan qyryq aqynnyń biri bolǵanyn atap aıtqan jón. Onyń ózi de álemde tuńǵysh ret Búkil dúnıejúzilik poe­zııa kúnin jarııalap, 1996 jylǵy 29 aqpanda Almatyda Halyqaralyq poezııa kúnin ótkizdi. Ekinshi poe­zııa kúni Nıderlandııadaǵy «Hivos» qorynyń qoldaýymen 2000 jylǵy aqpan aıynda Gaaga qalasynda ótti (osy sharalar aıasynda tuńǵysh ret Internet-poezııa júıesi jumys isteı bastady). Búkil dúnıejúzilik poezııa kúni sharalary aýqymynda Qana­pııa­novtyń úlken poezııa keshi 2004 jyly Almatyda, 2008 jyly Astanada ótti. Aqynnyń ózi de AQSh, Anglııa, Fran­sııa, Gollandııa, Fınlıandııa, Reseı, Ger­manııa, Shvesııada bolǵan halyq­ara­lyq poezııa festıvaline san márte qa­ty­syp, barlyq shyǵarmashylyq kez­­desý­lerde ózin elimizdiń aqyndyq álemi­­niń laıyqty ókili retinde kórsete bildi.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda «Jibek joly» baspasyn quryp alǵan qalamger endi kásibı baspager retinde jumys istep, ult múddesine qyzmet etetin eleýli jobalardy júzege asyryp keledi. Ol Abaı shyǵarmashylyǵyna jáne A.S.Pýshkınniń týǵanyna 200 jyl tolýyna arnalǵan biregeı kúntiz­be­ler shyǵardy. Qazaq tilin úıren­ýge qajet­ti aýdıo jáne vıdeo qosym­sha­lary bar bestomdyqty, «Qazaq­stan­nyń jas poezııasy men prozasy» atty qazaq, orys jáne nemis til­derin­degi bestomdyqty, ekitomdyq «Qazaq­stan kınosy» anyqtamalyǵyn, qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde Tuń­ǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaev eńbek­teriniń jetitomdyq jınaǵyn, M.O.Áýezov shyǵarmalarynyń elýtom­dyq akademııalyq tolyq basylymyn jaryqqa shyǵardy. Bularmen qatar ádebıet­tanýshy jáne pýblısıst retin­­de, Shoqan Qanapııanov, Abaı, Shá­kárim, Maǵjan, óziniń búgingi zaman­­das­­tary O.Súleımenov, B.Ken­jeev, E.Lotıaný, S.Mnasakanıan, U.Es­dáýletov, basqa da aqyn-jazýshy­lar­dyń shy­ǵar­mashylyqtaryn qaras­tyr­ǵan júz­den astam maqala jaz­dy. Kıne­ma­to­grafıst retinde jıyr­ma shaqty kıno­ssenarıı men fılm­niń avtory boldy. «Landshaftylar. Ekslıbrıs» atty beınepoezııa tizbegin jasady.

Qysqasy, «Jan-dúnıe ıgiligi» kita­byna aqyn Qanapııanov osyndaı baı shyǵar­mashylyq jáne qaı­ratkerlik táji­rıbesimen keldi. Onyń atalmysh jınaǵyna engen óleń­deriniń birqatary álden-aq túrik, ázir­baıjan, armıan, ıspan, arab, fransýz jáne mońǵol tilderine aýdarylyp, sheteldik poe­zııa áýesqoılaryn rýhanı turǵyda sýsyndatýda. Al kitap eki jyldan beri respýblıka jyrsúıer qaýymynyń rızashylyǵyna bólenip keledi. Qoryta kele, «Dostoıanıe dýshı» («Jan-dúnıe ıgiligi») kitaby­nyń avtory aqyn jáne jazýshy Baqyt­jan Qanapııanov elimizdiń bıik dárejeli syılyǵyna ábden laıyq degen pikir aıtpaqpyz.

Beıbit QOIShYBAEV,

jazýshy