Bul másele Ulttyq Bank Tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baımaǵambetovtiń 2021 jyldyń sońyna deıingi ekonomıkalyq damý boljamdary týraly negizgi tezısterinde aıtyldy, dep jazady Egemen.kz bas bank taratqan baspasóz derekterine silteme jasap.
Keler jyly da munaı baǵasy ekonomıkalyq belsendilik pen ınflıasııalyq prosesterdiń aǵymdaǵy jáne bolashaq dınamıkasyn anyqtaıtyn negizgi faktorlardyń biri retinde qarastyrylady. Karantındik shekteýlerdiń alynyp tastalýy aıasynda óndiristi shekteý jáne energııa resýrstaryna suranystyń artýy boıynsha OPEK + kelisimin oryndaý munaı baǵasynyń ósýin qalpyna keltirdi. Halyqaralyq agenttikter Brent markaly munaıdyń ortasha baǵasyn 2020 jyldyń aıaǵyna deıin barreline 40 dollardan jáne 2021 jyly 45 barrelden baǵalaıdy.
Soǵan qaramastan, álemdik taýar naryqtaryndaǵy suranys pen qubylmalylyqtyń odan ári dınamıkasy týraly belgisizdik saqtalýda. Mysaly, Iraktyń qıyn qarjylyq jaǵdaıyna baılanysty OPEK + kelisimi boıynsha mindettemelerdi oryndamaýy, Qytaıdan munaıǵa degen suranystyń azdap tómendeýi, Saýd Arabııasynyń jeńildikteri týraly jańalyqtar.Sondyqtan "2020 jylǵy tamyz-qyrkúıek" boljamdy raýndy sheńberinde biz konservatıvti tásildi ustanamyz jáne Brent markaly munaıdyń baǵasy 2020-2021 jyldar aralyǵynda orta eseppen bir barreline 40 dollar dep esepteledi.
Munaı baǵasymen qatar, Qazaqstannyń syrtqy seriktes elderindegi ekonomıkalyq belsendilik pen ınflıasııa, álemdik taýar naryqtaryndaǵy ahýal, azyq-túliktiń álemdik baǵalary dınamıkasy bolyp tabylady.Ishki faktorlar retinde fıskaldyq saıasattyń fokýsy, ekonomıka salalaryndaǵy ahýal, halyqtyń kiristeri, eńbek naryǵy jáne aqsha-nesıe kórsetkishteri qarastyrylady. Qarastyrylyp otyrǵan ssenarııge sáıkes boljamdy makroekonomıkalyq jaǵdaı týraly
Bazalyq ssenarıı boıynsha 2020 jyly JIО́ ishki suranys pen eksporttyń tómendeýine baılanysty 2,0-2,3% tómendeıdi.
Tutynýshylardyń suranysy tómendeıdi dep kútemiz. Bul halyqtyń aqshalaı kiristeriniń pandemııamen, teris dınamıkasymen jáne eńbek naryǵyndaǵy keleńsiz jaǵdaılarmen kúresýdiń shekteýli sharalarymen baılanysty. Munaı baǵasynyń tómendeýi, sondaı-aq ekonomıkalyq belsendiliktiń tómendeýi jáne TShO-da keńeıtý úshin qurylys shyńynyń ótýi ınvestısııalyq belsendiliktiń tómendeýiniń negizgi faktorlary bolady.
Syrtqy suranystyń tómendeýine jáne OPEK + kelisimi boıynsha óndiris kóleminiń tómendeýine baılanysty eksport teris dınamıkany kórsetedi. Sonymen qatar, memlekettiń kontrsıkldyq sharalardy qabyldaýy syrtqy jáne ishki jaǵdaılardyń nasharlaýynan bolatyn jaǵymsyz saldardy tegisteıdi. Ishki tutynýshylyq jáne ınvestısııalyq suranystyń tómendeýi ımporttyń qysqarýyna ákeledi, bul ishki suranystyń tómendeýinen bolatyn teris áserdi ishinara óteıdi.
2021 jyldyń aıaǵynda ınflıasııa maqsatty 4-6% deńgeıiniń joǵarǵy jaǵyna qaraı baıaýlaıdy. Bul astyq jınaý túrleriniń kútiletin jaqsarýy jáne 2020 jyly ınflıasııanyń joǵary bazasynyń ketýi jaǵdaıynda azyq-túlik baǵalarynyń ósýiniń baıaýlaýyna baılanysty bolady. Sonymen birge ınflıasııanyń edáýir baıaýlaýy 2021 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń joǵary tapshylyǵymen jáne 2020 jylǵa qaraǵanda syrtqy ınflıasııalyq fonnyń shamaly ósýimen shekteledi.
Boljamnyń oryndalý yqtımaldyǵy jáne yqtımal táýekelder týraly
Ulttyq Bank usynatyn makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń boljamdary Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy negizgi ózara baılanysty kórsetetin makroekonomıkalyq modelderdiń baǵalaýyna negizdelgen. Boljamdar syrtqy jáne ishki alǵysharttardyń (munaı baǵasy, JIО́ jáne Qazaqstannyń saýda seriktesteriniń ınflıasııasy, bıýdjettik saıasattyń parametrleri jáne t.b.) bolashaq traektorııasyn, bizdiń oıymyzsha, eskeredi. Osyǵan baılanysty Ulttyq bank bazalyq ssenarııden basqa balamaly ssenarıılerdi qarastyrýda. Sonymen, pessımıstik ssenarıı retinde COVID-19 jaǵdaıynyń nasharlaýyna jáne / nemese onyń jetkizilýiniń ulǵaıýyna baılanysty álemdik munaı qorynyń artýy aıasynda 2021 jyly munaı baǵasynyń barreline 30 dollarǵa deıin tómendeý ssenarııi qarastyryldy. Bul ssenarııdi iske asyrý Qazaqstan ekonomıkasyna keri áserin tıgizedi, eksporttyń qysqarýyna, ishki suranystyń qysqarýyna, valıýta baǵamynyń tutyný baǵalaryna ótýi arqyly ınflıasııanyń jedeldeýine ákeledi. Nátıjesinde 2021 jyly Qazaqstannyń JIО́ bazalyq ssenarıımen salystyrǵanda tómen bolady, al ınflıasııa maqsatty deńgeıden 4-6% joǵary bolady.
Sonymen qatar, koronavırýs aǵymynyń teris dınamıkasy ónimdi shetelden de, elden de jetkizýdi buzýǵa jáne sáıkesinshe baǵanyń ósýine ákelýi múmkin. Damyǵan jáne damýshy elder arasyndaǵy saıası jáne ekonomıkalyq kelispeýshilikter kapıtaldyń ekinshisinen ketýine jáne olardyń valıýtalarynyń, sonyń ishinde teńgeniń álsireýine ákelýi múmkin. Sol salada sanksııalardyń kúsheıýinen jáne bizdiń EAEO kórshilerinde bolyp jatqan ishki saıası oqıǵalardan týyndaıtyn ekonomıkalyq táýekelder bar. Bul faktorlar 2021 jyly bıýdjettik yntalandyrýdyń yqtımal kúshti áserimen birge ınflıasııalyq prosesterdiń jedeldeýine ákelýi múmkin.
Bazalyq stavkanyń ekonomıkalyq ósý men ınflıasııaǵa áseri týraly, aqsha-nesıe saıasatynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkasyna áserin baǵalaý týraly
Bazalyq mólsherlemeniń ózgerýi aqsha naryǵynyń jaǵdaıyna tez áser etedi, biraq odan keıingi ekonomıkaǵa áseri birden baıqalmaıdy. Bazalyq stavkanyń ózgerýi birtindep ýaqyttyń keshigýimen depozıttik stavkalarǵa, al olardan - nesıelik stavkalarǵa aýysady. Dál osy sebepten ortalyq bankter bizden de aıryqsha emes, bazalyq mólsherlemeni sheshken kezde ekonomıkanyń qazirgi jaǵdaıyn ǵana emes, sonymen qatar onyń aldaǵy birneshe toqsanǵa arnalǵan negizgi aınymalylarynyń boljamdaryn basshylyqqa alady.
Sonymen birge, uzaq merzimdi perspektıvada aqsha-nesıe saıasatynyń ekonomıkaǵa áseri beıtarap bolady, óıtkeni ekonomıkalyq ósý uzaq merzimdi perspektıvada jumys kúshi, kapıtal jáne tehnologııalyq prosess sııaqty faktorlarmen anyqtalady.
Sonymen, Ulttyq Banktiń aqsha-nesıe saıasatynyń róli resessııasyz jáne qyzyp ketpesten turaqty ósýdi qoldaý maqsatynda makroekonomıkalyq aýytqýlardy tegisteýde: ósý kezinde turaqtandyrý ekonomıkanyń qyzyp ketýine jol bermeıdi, resessııa kezinde ol ınflıasııanyń ósýine jol berip, ekonomıkalyq belsendilikti yntalandyrady. Sonymen qatar, sıpattalǵan transmıssııa tolyqtaı jumys istemeıdi, óıtkeni aqsha-nesıe saıasatynyń nesıe ósimi men ınflıasııaǵa áserin shekteıtin belgili bir faktorlar bar.
Aqsha-nesıe saıasatynyń áserin shekteıtin kedergiler
Ulttyq Banktiń qazirgi kezeńdegi aqsha-nesıe saıasatynyń negizgi mindetteriniń biri - valıýta arnasy áseriniń tómendeýimen paıyzdyq arnany nyǵaıtý. Valıýta baǵamynyń ishki baǵaǵa áser etýiniń joǵary deńgeıi ekonomıkanyń teńgerimsiz qurylymymen, ınflıasııadaǵy, ásirese azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlarǵa qatysty, ımporttyń salystyrmaly joǵary quramymen baılanysty. Ártaraptandyrylmaǵan eksport ekonomıkanyń syrtqy kúızelisterge beıimdiligin arttyrady jáne ulttyq valıýtanyń qunynan kórinedi. Nátıjesinde keıbir ekonomıkalyq sýbektiler qundylyqtar qoımasy retinde shetel valıýtasyna artyqshylyq berýdi jalǵastyrýda. Sondyqtan depozıtterdiń dollarlaný deńgeıiniń 2015 jyldyń sońynda maksımaldy 70% -dan qazirgi 39,5% -ǵa deıin tómendeýine qaramastan, onyń deńgeıi turaqsyz bolyp qalady. Bul aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiligin tómendetedi, óıtkeni bazalyq mólsherlemeniń ózgerýi aqsha-nesıe saıasatynyń quraldary arqyly áser etetin, teńgeniń aqsha massasynyń salystyrmaly túrde tómen bolýyna baılanysty ekonomıkadaǵy jınaqtaý men ınvestısııalyq sheshimderge shekteýli áser etedi.
Aqsha saıasatyna kedergi retinde stavkalardy sýbsıdııalaý týraly
Shynynda da, paıyzdyq arnanyń tıimdiligi kelesi eki faktormen de shekteledi. Birinshiden, bul bazalyq stavkadan aıyrmashylyǵy, ekonomıkadaǵy qaryzǵa alynǵan resýrstardyń múmkin qunynyń bolýy. Qoldanystaǵy memlekettik baǵdarlamalar negizinen nesıe boıynsha paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaýǵa baǵyttalǵan. 2015-2019 jyldar aralyǵynda ekonomıkany sýbsıdııalaý arqyly damytý men qoldaýdyń túrli baǵdarlamalary aıasynda 4,3 trln teńgege kelisim-sharttar nesıelendi. Bul mehanızm nesıelik naryqtaǵy resýrstardyń ádil qunyn aıqyndaýdy burmalaıdy, paıyzdyq mólsherleme men nesıelik arnalardyń tıimdiligin tómendetedi jáne bank júıesinde ótimdilik profısıti túrinde esep aıyrysady. Aqsha naryǵyndaǵy ótimdiliktiń profısıti sonymen qatar sıkldik bıýdjettik saıasat pen dollarsyzdandyrý úderisine baılanysty. Bul jaǵdaıda Ulttyq Bank olardy aqsha bazasynyń mólsherlemesin bazalyq mólsherlemeniń paıyzdyq mólsherlemesi sheńberinde qamtamasyz ete otyryp, óziniń quraldary arqyly sińiredi.
Sondyqtan ekonomıkalyq ósýdi memlekettik baǵdarlamalar arqyly yntalandyrý qoldanystaǵy qoldaý tetikterin olardyń maqsattary men mindetterin qaıta baǵdarlaı otyryp qaıta qaraýdy qajet etedi. Tıimdiligi dáleldenbegen baǵdarlamalardy toqtatý kerek. Memlekettik qoldaý qurylý kezeńinde jańa kásiporyndarǵa tıisti qarsy mindettemelermen qamtamasyz etilýi múmkin, biraq arzan nesıelerge qol jetkizýdiń turaqty terezesi bolmaýy kerek. Ekinshiden, bul qysqa merzimdi stavkalardyń uzaq merzimdi quraldar stavkalaryna áseri. Sońǵy jyldary memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵy ótimdiliktiń tómendigimen jáne qaıtalama naryqtaǵy naryq oıynshylarynyń jetkiliksiz belsendiligimen erekshelendi, bul uzaq merzimdi kiristiliktiń etalony bola alatyn naryqtyq táýekelsiz kirister qısyǵyn qalyptastyrýǵa kedergi boldy. Osy jaǵdaılarda aqsha-nesıe saıasatyn qaryz naryǵy arqyly berýdiń tolyq jumys isteýi qıyn boldy. Osy jyly Qarjy mınıstrligi 2020 jylǵa arnalǵan memlekettik baǵaly qaǵazdardy shyǵarý kestesine túzetýler engizip, baǵaly qaǵazdar shyǵarylymynyń kólemin 1 jyldan 3 jylǵa deıin 1 trln. Bul qarjy mınıstrliginiń memlekettik baǵaly qaǵazdar naryǵyn aktıvtendirý prosesin bastady, bul kapıtal naryǵynyń qatysýshylaryn keńeıtip, naryqtyq kiristilik qısyǵyn qurýǵa qadam jasaıdy, bul aqsha-nesıe saıasatyn ótkizýge, ıaǵnı onyń sıgnaldaryn ekonomıkaǵa jetkizýge yqpal etedi.
Bazalyq stavkany tómendetý múmkindigi týraly
Bazalyq mólsherleme deńgeıi týraly sheshim qabyldaǵan kezde Ulttyq Bank ekonomıkalyq damý perspektıvalary men múmkin bolatyn táýekelderdi eskere otyryp, makroekonomıkalyq parametrlerge keshendi taldaý men boljam jasaıdy. Bazalyq stavkanyń qazirgi deńgeıi 9% quraıdy. Onyń máni naqty mánde, ıaǵnı kútilgen ınflıasııany alyp tastaǵannan keıin, yntalandyrýshy aımaqta 1-1,5% quraıdy. Esterińizge sala keteıin, naqty bazalyq stavkanyń beıtarap deńgeıin baǵalaý 3-3,5% quraıdy. Bul ekonomıkadaǵy stavkalardyń óndiris deńgeıi úshin beıtarap deńgeıi. Osylaısha, qazirgi ýaqytta Ulttyq Bank ekonomıkany tek maqsatty baǵdarlamalar sheńberinde ǵana emes, sonymen qatar daǵdarys kezeńinde óte mańyzdy naryqtyq táýekelderdi eskere otyryp, aqsha-nesıe saıasatynyń quraldarymen qoldaıtyn yntalandyrýshy saıasat júrgizýde. Endi bazalyq mólsherlemeniń deńgeıin belgilegen kezde ınflıasııanyń 2021 jylǵy táýekelderi týraly oılaný qajet. Qazirgi ýaqytta mólsherlemeni tómendetý áleýeti ınflıasııaǵa táýeldi táýekeldermen jáne naqty stavkanyń ekonomıkada aıtarlyqtaı fıskaldy jáne kvazısıskalyq ımpýlsi bar yntalandyrýshy aımaqta bolýymen shekteledi.