Murat Jurynov: Jańǵyrýdyń negizi – ǵylym

– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýda ǵylymdy qarjylandyrýdyń jáne qoldaýdyń mańyzdy kózi iri kásiporyndar, shıkizat salasyndaǵy kompanııalar ekenin aıtty. Osyǵan qatysty Sizdiń pikirińiz qandaı?

– Memleket basshysynyń Joldaýy aldaǵy damýdyń basym baǵyttaryn tolyǵymen aıqyndaıdy. Burynnan oıda júrgen suraqtarymyzdyń bárine naqty jaýap aldyq. Jas ǵalymdarǵa arnalǵan 1 myń grant bólý jáne óndirýshi sektor tabysynyń 1 paıyzyn ǵylymı zertteýlerge arnaý buryn-sońdy bolmaǵan qubylys. Prezıdent álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda jyl saıyn 500 ǵalymnyń taǵylymdamadan ótýin qam­tamasyz etýdi jáne jas ǵalymdarǵa qosymsha granttar bólýdi Úkimetke tapsyrdy. Bul ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda jumys isteıtin jastarǵa úlken serpin beredi.

Memleketti baıytýdyń birden-bir joly – aýyr ındýstrııany damytý jáne árdaıym ınnovasııa jetistikterimen tolyq­tyryp otyrý. Batysta ony «Scientific support» (ǵylymı qoldaý) deıdi. Árıne, bul salada temirdeı tártip ornap, jemqorlyqty aýyzdyqtap, joıý kerek.

Eń jańa tehnologııany satyp alý (transfert) ári ketse 5 jylda tıimdilik ústemdiginen aıyrylady. Sondyqtan kez kelgen zaýytty nemese fabrıkany ǵylymı turǵydan qoldaý arqyly alǵy shepte turaqty ustap turýǵa bolady. Mysaly, AQSh, Japonııa, Ońtústik Koreıa sııaqty elderde óńdeý, taýar shy­ǵarý óndirisi osy qaǵıdamen jumys is­teıdi. Al kerisinshe Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteri aýyl sharýashylyǵy daqyl­darynan jyl saıyn 4-5 ret ónim alatynyna qaramastan kedeıshilik ómir keshýde, sebebi ındýstrııa damymaǵan. Oǵan joǵary tehnıkalyq bilim men ǵylymnyń jetilmegeni sebep.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ǵy­lymdy únemi qoldap keledi. Byltyr 2023 jylǵa deıin ǵylymǵa bólinetin qar­jyny, IJО́-niń bir paıyzyna jetkizýdi naqtylaǵan bolatyn. Al bıylǵy Joldaýda Úkimetke shıkizat kompanııalary ta­by­synyń 1 paıyzyn ǵylymǵa bólgizý tý­­ra­ly tapsyrmasy oryndalǵan kezde ota­n­­dyq ǵylym sharyqtap ósetin bolady.

Men Qasym-Jomart Kemelulyn jaq­sy bilemin. Bir kezderi Úkimet múshesi re­tin­de qyzmettes boldyq. Tereń bilimdi, tek­ti, zııaly azamat retinde ǵylymǵa naqty qol­daý kórsetetinine esh kúmánim joq. Sondyqtan Prezıdent ǵylymǵa zor kóńil bólip, talapty jastardy ǵylymǵa tartatyn jol ashyp otyr.

– Ǵylym men ekonomıkany bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Táýelsiz Qazaqstanda óndiris tarapy­nan ǵylymǵa Keńes kezindegideı sura­nys joq, ǵylym jetistikterin óndiriske engizý óte sırek. Nege?

– Onyń negizgi eki sebebin atap ketkim keledi. Birinshisi, kóptegen iri óndiris oryn­dary sheteldik ınvestorlar qolynda. Olar­dyń óz elderinde ǵylymı-zertteý ıns­tıtýttary bar. Ǵylymǵa bólgen qara­jaty sonda ketedi. Olar ǵylymsyz-aq tabys­ty kúrep tabady, qorshaǵan ortany da aıamaı búldirip jatyr. Ekinshi sebebi, ǵylymı laboratorııa men óndiris sehtaryn jalǵap turǵan kópir buzylǵan. Ǵa­lym­dardyń jańa ári ozyq tásilmen gramdap alǵan zattaryn óndiris basshysy óz zaýy­tyna engizý úshin tonnalap bolmasa da kı­logramdap shyǵarýdy talap etedi. Ony­­sy durys, biraq bul úshin jartylaı ón­diristik synaq qondyrǵysy kerek. Bu­ryn iri zaýyttarda tájirıbelik sehtar bola­tyn. Olar Keńes ókimetimen birge joq bol­dy. Solardy jobalap, konstrýktorlyq bólim­dermen qosyp qaıta qurý qajet. Bul – shy­ǵyn, biraq qajettilik. Memleket-jeke­men­shik áriptestiginiń áleýetin tıimdi paı­da­lansaq, bul máseleni tolyq sheshýge bolady.

UǴA jarǵysyna sáıkes kezekti saı­laýy­­myzdy Keńes kezinen beri ózger­meı kele jatqan tártippen ádil, oıda­ǵy­­daı ótkizdik. Saılaý qorytyndysy res­pýb­lıkalyq gazetter men UǴA-nyń res­mı saıtynda jarııalandy. Buryn saılaý kezinde úmitkerlerdiń jasyna shek qo­ıyl­maıtyn, keıingi eki saılaýda shek qoıa bastadyq. Sebebi jas ǵalymdardy kon­kýrs arqyly erterek úlken ǵylymǵa tar­týdy durys kórdik. Keıingi jıynda kor­respondent-múshelerdi 55-58 jas­qa deıin, al akademıkterdi 63 jaspen shek­tep otyrmyz. Qazir talantty jas ǵa­lym­dar kóp, bári konkýrsqa qatysady. Biz jańa múshelerdi qabyldaǵan kezde keńes kezindegi saılaý tártibin saqtap qalǵan jalǵyz akademııamyz. Bul bizdiń maqtanysh etetin ereksheligimiz. Osyndaı ádil júıe ornatqanymyz úshin bizdi bar­lyq akademııalar joǵary baǵalap, óz qataryna qosyp otyr.

– UǴA-nyń aldaǵy jospary qandaı?

– Naryq zamanynda máseleniń sheshimi qarjyǵa kelip tireletini belgili. TMD-da Qazaqstanda ǵana Ulttyq ǵylym akademııasy «Qoǵamdyq birlestik» mártebesine aýysty. Bizdiń UǴA keńestik modelden Batys modeline kóshti. Bul jańa, biraq soqpaqtary belgisiz, qıyn jol bolyp shyq­ty. Konstıtýsııada kórsetilgen tártip bo­ıynsha (5-bap) memleket qoǵamdyq bir­lestikterdiń jumysyna aralaspaıdy, ıaǵnı tikeleı qarjy da bóle almaı­dy. Mysaly, UǴA buryn fýndamen­taldy ǵy­lym­darǵa konkýrs ótkizip qarjylan­dyr­dy, ekspertıza jasaý jáne basqa jumys­tardy da atqardy. Qazir bul múmkin emes.

– Álemniń damyǵan elderiniń bárinde UǴA memlekettik menshikte emes ekenin bilemiz. Sonda olar qandaı zańmen ómir súredi?

– Olardyń zańy bizdegiden múlde basqa. Onda UǴA úkimetke táýeldi bolmaý úshin ǵana memlekettik emes uıym már­t­ebesin saqtap otyr. Memlekettik jáne je­ke­menshik mekemelerdiń quqyǵy bir­deı. Olarǵa qoǵam kózqarasy da birdeı. Ǵy­lym­ǵa jumsalǵan ınvestısııanyń qaı­tarymsyz qalmaıtyny halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan aqıqat. Mysaly, AQSh-ta ǵylymnyń da, ǵalymdardyń da abyroı-bedeli óte joǵary. Onyń bir aıqyn kórinisi AQSh-ta Barak Obama prezıdent bolyp saılanǵanda kórindi. B.Obama AQSh-tyń bolashaǵy týraly baıandamasyn Kongreste ne Senatta emes, Ulttyq ǵylym akademııasyna baryp jasady. Prezıdenttiń ǵalymdardyń aldyna barǵany akademııanyń abyroıy qanshalyqty joǵary ekenin kórsetti.

Qazaqstan – tabıǵı baılyǵy mol, halqy bilimdi, ǵylymy damyǵan memleket retinde alpaýyt elderdiń nazarynda. Munaı, gaz, mys, myrysh, tıtan, alıýmınıı sekildi metaldar ǵana emes, sırek kezdesetin elementter, ýran otyny álemde suranysqa ıe. Osy qordy ózimiz ıgerip, ǵylymı-tehnologııalyq óndiris quryp, shıkizatty taýarǵa aınaldyryp, eksportqa shyǵarsaq, onyń qarjysy bizdi baqýatty elge aınaldyrar edi. Bul rette UǴA-nyń mártebesin ereksheleıtin kez keldi dep oılaımyz. Bul ǵylymnyń ekonomıkamen, bıznespen ıntegrasııalanýyn jedeldetedi.

– Siz UǴA-ǵa memlekettik mártebe berilgenin qalap otyrsyz ba?

– Joq, qazir birden ótkenge oralý múm­kin bola qoımas. Táýelsizdik jyldarynda kóp jaıt ózgerdi. Akademııanyń 45 ıns­tıtýty 5-6 mınıstrlik pen kom­pa­nı­ıa­larǵa bólinip, birazy jekege satylyp ketti. UǴA-ǵa Prezıdentke nemese Pre­zı­dent Ákim­shiligine baılanysy bar mártebe beri­l­genin qalaımyn. Mysaly, akademııa ózi­niń 50 paıyzdyq úlesin «Ǵylym qory» AQ-ǵa ótkizip, memlekettik mekemelerge teńesse («Ǵylym týraly» zań, 8-bap), Úkimet tarapynan tikeleı tapsyrys alyp, qarjy bólinetin qyzmet atqara alar edi.

Bizge tek jyl saıynǵy Ǵylym jónin­degi Ulttyq baıandama daıyndap shyǵarý úshin ǵana qarjy bólinedi. Shtattaǵy 14 adam burynǵy 50-60 mamannyń mindetin atqaryp otyr. Oǵan qosa 1946 jyldan beri shyǵyp kele jatqan, 73 memlekettiń ulttyq kitaphanalaryna jiberiletin 8 ǵylymı jýrnalymyz bar. Onyń tórteýi eń iri halyqaralyq «Scopus», «Web of Science» derekqoryna engen. Salystyrý úshin aıtsaq, Ortalyq Azııa memleketteriniń ulttyq ǵylym akademııalarynyń birde-bir jýrnaly halyqaralyq (Scopus, Web of Science) qorlarǵa kirmeıdi. Olardyń aka­demııalary memlekettik mártebege ıe, ár­qaı­sysynda 150-200 qyzmetker bar. Bizdiń aka­demııanyń barlyq 6 salalyq bólimshesi ar­naıy qarjy bólinbegendikten, meniń óti­ni­shimmen ulttyq ýnıversıtetterge or­na­lastyrylǵan. Olardyń tóraǵalary men bar­lyq vıse-prezıdentter, aımaqtyq bó­lim­shelerdiń tóraǵalary aılyqsyz, qoǵam­dyq bastamalar retinde qyzmet atqarady.

Keler jyly akademııamyzǵa 75 jyl tolmaq. Sol mereıtoıdy buǵan deıingi 60 jáne 70 jyldyq mereıtoılar sııaqty Prezıdenttiń qatysýymen saltanatty túrde halyqaralyq deńgeıde atap ótý jos­parymyzda bar.

– UǴA-nyń halyqaralyq deńgeıdegi orny, jalpy qazaq ǵylymynyń álemdegi orny qandaı?

– Qazaqstan ǵylymy keńes kezinde ozyq boldy, Reseı men Ýkraınadan keıin­gi 3-orynda turdy. О́kinishke qaraı, qazir TMD-da eshkim salystyrmaly tal­daý júrgizbeıdi, biraq áli aldyńǵy qatar­damyz. Eń bastysy, elimizdegi 45 aka­de­­mııa­lyq ınstıtýttyń bári ornyn saq­tap qaldy ári joǵary deńgeıde jumys is­tep jatyr. Olardy qarjylandyrý tek Qazaq­stan tarapynan ǵana emes, halyq­aralyq NATO, MNTI, INTAS sııaqty qor­lardan da konkýrs arqyly júrgiziledi. Árı­ne, qazirgi ǵalymdardyń burynǵydaı jaǵ­daıy joq. Toqyraý boldy, ǵylym sala­syn­­daǵy damý biraz baıaýlap qalǵany ras. Onyń bári qarjyǵa baılanysty. Qa­zir ǵy­­lym­ǵa bólinetin qarjy IJО́-niń 0,12 pa­­­ıy­­zy­nan (2018 j.) 3 ese kóbeıdi, 2023 jyly IJО́-niń 1 paıyzyna jetetin bolady.

Iá, ǵylym álemi – eksterrıtorııalyq dúnıe. Sondyqtan kerisinshe, ár eldiń ǵalymdary arasyndaǵy ǵylymı baılanystardy nyǵaıtyp, dostyq kópirin qaıta qurýǵa yqpal etedi. Barlyq elde zııaly qaýymnyń aldyńǵy shebinde iri ǵalymdar turǵandyqtan, olardyń pikiri buqaradan zor qoldaý tabady. Memleketter arasyndaǵy qarym-qatynas pen yntymaqtastyq ońalady. Ǵylymı dıplomatııanyń budan basqa da kóptegen tıimdi jaǵy kóp. Meniń usynysymmen Beıjińdegi 54 memlekettiń halyqaralyq ulttyq akademııalar alıansy – ANSO-nyń prezıdıým músheleriniń jáne Kindik Azııa men Kavkaz, Reseı akademııalary prezıdentteriniń daýys berýi arqyly ótken konkýrsta О́zbekstan Ulttyq ǵylym akademııasynan basym túsip, Qazaqstan UǴA-sy ANSO-nyń Kindik Azııa aımaqtyq bólimi Almatyda ashyldy. Bul bizdiń akademııanyń halyqaralyq arenada joǵary bedeli bar ekenin anyq kórsetedi. Endigi kezekte Almatydaǵy ANSO bólimi arqyly Kindik Azııa elderiniń ǵalymdary ANSO qarjylandyratyn ekologııa, nanotehnologııa, ınjenerlik genetıka, tarıh, arheologııa salalaryndaǵy megajobalarǵa qatysady. Bul bizdiń ǵalymdarǵa úlken múmkindik beretini sózsiz. Ár memlekettiń halyqaralyq bedeli onyń ishki tutastyǵynda, biregeıligi men aýyzbirliginde. Bul jerde de jetekshi ǵalymdarymyzdyń róli erekshe. Olarǵa halyq senedi. О́ıtkeni, olardyń júris-turysy kóz aldynda. Istegen isteri de, sózderi men pikirleri de shynaıy, adal.

– Bıyl dúnıejúzin COVID-19 vırýsy jaılady. UǴA prezıdenti retinde osy indet týraly ne aıtasyz?

– Respýblıkada pandemııany aýyz­dyq­taý úshin Prezıdent Q.Toqaevtyń Jar­lyǵymen naqty sharalar der kezinde qabyldandy. Úkimettiń sheshimderin qol­daı otyryp, UǴA otandastarymyzǵa málim­deme jasady («EQ», 10 sáýir). Onda qaýipsizdik sharalarymen qatar, iri óndiris oryndarynda jasalatyn is-sha­ralarǵa nazar aýdardy. COVID-19 pan­demııasynyń qaýipti ekeni, alaıda bul jaıt qorqynyshqa sebep bolmaý kerektigi aıtyldy. О́ıtkeni ǵalymdar belgili dárilerden turatyn tıimdi kombınasııalar jasady jáne emdeýdiń túrli terapevtik ádistemelerin ázirledi. Bizdiń dárigerler jalpy klınıkalyq jáne de ımýnıtetti kóteretin ádisterdi kásibı túrde meńgergen, onyń áserin el sezip jatyr. Pandemııa – ár elge synaq. Mundaı jaǵdaıda el ishinde aýyzbirlik pen erteńge degen senim myqty bolýy kerek.

– Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy AQSh pen Japonııa ǵalym­dary ázirlegen antıvırýstyq sanıtaı­zer­lerdiń quramyna kiretin keıbir hımııa­lyq zattar Qazaqstanda tapshy ekeni belgili. Bul máseleniń qalaı sheshilgeni týraly ózińizden estisek deımiz.

– Olardy bıologııalyq antıvırýstyq belsendiligin saqtaı otyryp, qoljetimdi basqa hımıkattarǵa aýystyrý kerek boldy. Bul tapsyrmany D.Sokolskıı atyn­daǵy janarmaı, katalız jáne elektr­hımııa ınstıtýtynyń ǵalymdary meniń tikeleı basshylyǵymmen qolǵa alyp, óz qarajatymyzǵa ondaǵan túrli hımre­aktıvterdi synap, antıvırýstyq sanıtaızerlerdiń ártúrli tıimdi quramyn jasady. Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Aı­maǵam­betovtiń qoldaýymen biz ony Nur-Sultandaǵy Ulttyq bıoteh­nolo­gııalyq ortalyqta, sonymen qatar Alma­tydaǵy Vırýsologııa jáne mıkro­bıo­lo­gııa ınstıtýtynda synaqtan ótkiz­dik. Sonyń nátıjesinde, hımııalyq-bıolo­gııa­lyq zertteýler kórsetkendeı, DDU sanı­taı­zerlerinen esh kem emes, asa tıim­di, qol­jetimdi jańa antıvırýstyq sanı­taı­zer­ler jasaldy, ony UǴA saıtynda jarııaladyq. Al qazir keńeıtilgen antıvırýstyq qasıeti mol dári jasaýdy qolǵa aldyq. Meniń laboratorııamda erterekte zerttelgen bir alkaloıdtyń osy COVID-19 vırýsyna qarsy áseri óte tıimdi bolyp tur, sodan úlken úmit kútemiz.

– 2019 jyly «Tıtannyń sý qyshqyl eritindilerinde elektrolızden keıingi hımııalyq erý qubylysy» jumystar sıkli úshin Máskeýdegi Halyqaralyq akademııanyń dıplomymen marapattalyp, Nobel syılyǵynyń laýreaty, akademık Petr Kapısanyń altyn medalin aldyńyzdar. Bul jobanyń ereksheligi nede?

– Qazirgi tańda aldyńǵy qatarly ǵylymı zertteýler hımııa salasynyń damýy úshin jańa múmkindikter ashýda. Atyraýda jańa munaı hımııasy – polıpropılen, polıetılen shyǵaratyn za­ýyttar ashylady. Biregeı erekshelikterge ıe kompozıtti materıaldar, nanomaterıaldar basqa da jańa ónim toptamasyn shyǵarýǵa múmkindik beredi. «Jasyl» hımııa talaptaryna saı tehnologııalardyń damýy bolashaqqa jol ashady. 2019 jyly ózimniń shákirtterim men laboratorııamda isteıtin ǵylymı qyzmetkerlerimmen «Tıtannyń qyshqyl sý eritindilerindegi postelektrolızdik hımııalyq erý qu­bylysy» degen dúnıejúzilik ǵalymdar moıyndaǵan ǵylymı jańalyq ashtyq. Tıtannyń nanokrıstal dıoksıdi kún sáýlesinen elektr energııasyn alý prosesin jaqsartyp, úlken ekonomıkalyq tıimdilik beredi. Bul – osyǵan deıin adamzatqa beımálim bolǵan qubylys, hımııa salasy boıynsha Qazaqstanda ashylǵan tuńǵysh ǵylymı jańalyq. Tıtan – eń turaqty metaldardyń biri. Qazaqstanda onyń óte kóp qory bar. Tıtannan hımııalyq reaktorlar, tikushaq, ushaq, kemelerdiń negizgi bólshekteri jasalady. Onyń keremet antıkorrozııalyq artyqshylyǵy – teńiz sýynda 200 jyl jatsa da, shirimeıdi. Biraq sol tıtannan jasalǵan quraldar tozǵan kezde ony eshqaıda qoldana almaıtynbyz. Sebebi ony qaıtadan balqytý qıyn, al eritý múmkin emes edi. Biz sony ońaı jolmen eritýdiń ádisin taptyq. Mun­daı paıdasy mol ǵylymı jańalyqtar ádette áıgili Nobel syılyǵynan ke­ıin júretin úlken ǵylymı halyqaralyq dáreje. Meniń atyma kóptegen eldiń iri ǵalymdarynan, sonyń ishinde Reseı, Qytaı, Ýkraına, Belarýs, Moldova sııaq­ty memleketterdiń Ulttyq akade­mııa­larynyń prezıdentterinen quttyq­taýlar kelip tústi. Osy jańalyqtyń negizinde Qytaıdyń Shensı provın­sııasyndaǵy dúnıe júzindegi eń iri Boaszı tıtan korporasııasy bizben 3 mln dollar turatyn sharýashylyq kelisimshart jasaýǵa yntaly bolyp otyr. Pandemııadan keıin shekara ashylǵan soń kelissózder jalǵasady.

– Bizde О́skemende tıtan zaýyty bar ǵoı. Bul usynysqa olar qalaı qarady?

– Biz aldymen sol zaýytqa usynys jasadyq, biraq qyzyǵýshylyq tanytpady. Bizdiń zaýyttardyń basym kópshiligi sheteldiń daıyn tehnologııa­syn alady da, óndiriske engize salady. Mysaly, osydan biraz ýaqyt buryn bizdiń ınstıtýttyń bir katalızatoryn jarty mln dollarǵa Qytaıdyń Fýshýn munaı zaýyty qýana-qýana satyp alyp, óndiriske engizip jiberdi. Qazir bul másele elimizde oń sheshimin taýyp kele jatyr. Bizdiń ǵalymdar Pavlodar, Shymkent, Atyraýdaǵy munaı óńdeý zaýyttarymen 5 jylǵa kelisimshartqa otyrdy. Jumys jaqsy júrip jatyr.

– Jalpy otandyq ǵylymnyń qazir­gi jaǵdaıy týraly ne aıtasyz?

– Ádette ǵylymnyń damýy sol mem­lekettegi damyǵan óndiris salalaryna baılanysty bolady. О́ıtkeni ekonomıka, tabys kózi kez kelgen memleket úshin óte mańyzdy. Qazaqstandaǵy tabı­ǵı baılyqtarǵa baılanysty geologııa, metal­lýrgııa, hımııalyq tehnologııa, agrar­lyq sektor jáne fýndamentaldy jar­a­tylystaný, gýmanıtarlyq ǵylymdar sa­la­laryndaǵy zertteý jumystary óte jaqsy ilgerilep keledi. Búgingi tańda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men onyń Ǵylym komıtetiniń jańa basshylary, buryn ǵylym salasynda bolǵan korrýpsııany aýyzdyqtap, túıtkildi máselelerdi sheshýge naqty qadam jasap, arnaıy ashyq konkýrstar ótkizip jatyr, qoldanbaly zertteýlerdi qarjylandyrýdyń da jańa tártibin engizdi. Buryn úsh jylda bir ret konkýrs jarııalaıtyn bolsa, qazir jyl saıyn jarııalanady. Bul ǵalym­darymyzdyń jaǵdaıyn jaqsartady, ǵylym bedeli kóteriledi.

– Kez kelgen salada jetistikke jetýdiń kilti kadrdyń qolynda, bul ásirese ǵylym men bilim berý salasyna qatysty. Sońǵy jyldary olardyń bedeli kúrt tómendedi, ǵalymdardyń qartaıýy, jas mamandardyń jetispeý­shiligi baıqalady. Osy máselelerdiń sheshimin qandaı?

– Jastardy ǵylymǵa tartý TMD-nyń barlyq elderindegi ózekti másele. Aǵa býynnyń ǵylymdaǵy ornyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Olar óz mektebin qalyptastyryp ketti. Bizdegi kemshilik – ǵylymdaǵy urpaq sabaqtastyǵynyń nasharlyǵy. Sebebi joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, 1990 jyldary ǵylymdaǵy jastardyń basym kópshiligi qarjy tapshylyǵynan bızneske aýysyp ketti. Talantty jáne bolashaqty baǵamdaı alatyn jastar naryq zańdylyǵyna tez beıimdeldi. Olardy qazir ǵylymǵa qaı­tarý múmkin emes. Endi bizge ǵylymǵa jas­tardy tartyp, olardyń aılyǵyn kóbeıtip, uıymdastyra biletin talantty basshylar kerek. Olardy taýyp, tańdap alýdyń damyǵan elderde qoldanylatyn bir-aq joly bar, ol – ujymnyń jabyq daýys berýi arqyly ótkiziletin saılaý.

– Siz Premer-Mınıstrdiń keńesshisi boldyńyz. Úkimet quramynda qyzmet atqardyńyz. Qazaqstanda qoldanbaly ǵylymdy óndiriske engizip, el ekonomıkasyna paıdasyn tıgizýdiń qandaı tıimdi joldary bar?

– Qazaq ǵylymy jasarýy kerek. Qazir ǵylymǵa moıyn burǵan jastar kóbeıe bas­tady, sebebi olardyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsaryp jatyr. Osy múmkindikti paıdalanyp, memlekettik granttar, stıpendııalar arqyly jastarǵa jıi qoldaý bildirý kerek. Bul másele óndiris pen ǵylymdy da­mytý, qarjylandyrýmen qosa júrgende ǵana nátıjege qol jetkizýge bolady. Ǵy­ly­­mı-zertteý laboratorııalarynyń da qural-jabdyqtaryn jańartý kerek.

Sońǵy 28 jylda qazaqstandyq ǵalym­dar­dyń jobalaryna degen suranys, mem­le­kettik tapsyrys azaıyp ketti. Buǵan ǵ­alym­dardyń biligi tómendegeni emes, ǵy­lymı jobalardy zerthanalyq deńgeıde synaq­tan ótkizetin núktelerdiń azdyǵy sebep.

Ǵylymı jańalyqtyń márege jetip, iske qosylýy ońaı emes. Jas ǵalymdardyń arasynda isker menedjerler, halyqaralyq quqyq mamandary kóp bolýy kerek. Sonda ǵana sheteldik mamandarmen kelissóz júr­gizgende utylmaımyz. Ol úshin ǵylym­ǵa qyzyǵýshylyq týǵyzý kerek. Prezı­dent Joldaýyndaǵy ǵylymǵa degen jańa kóz­qaras, qoldaý, jas ǵalymdarǵa ar­nal­ǵan qamqorlyq, eselep kóbeıtilgen qar­­jy­l­andyrý tez arada nátıje beredi. Biz­diń aǵa býyn, UǴA ǵalymdary osy uly úrdiske belsene qatysyp, Qazaqstan ǵy­ly­myn eń bıik satyǵa kóterip, elimizde rýhanı jańǵyrýdy ult jańǵyrýymen ushtastyrýǵa aıanbaı eńbek etýi kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY