«Adam men Ǵalam – meniń oı izdenisterimniń álemi men keńistigi, muńym men úmitim. Jer betindegi Baqyt pen Bolashaqqa degen senim rýhyna bólengen oılar kórinisi. Meniń kartınalarym adamnyń jaratqan maqsat-múddesi men onyń jan-dúnıesiniń ásemdigine baǵyshtalǵan. Sýretker retinde meni dáýir men kezeńniń máńgilik aınalymyndaǵy adam rýhynyń kúshi qýattandyrady.
«Adam men Ǵalam – meniń oı izdenisterimniń álemi men keńistigi, muńym men úmitim. Jer betindegi Baqyt pen Bolashaqqa degen senim rýhyna bólengen oılar kórinisi. Meniń kartınalarym adamnyń jaratqan maqsat-múddesi men onyń jan-dúnıesiniń ásemdigine baǵyshtalǵan. Sýretker retinde meni dáýir men kezeńniń máńgilik aınalymyndaǵy adam rýhynyń kúshi qýattandyrady. Oı tuńǵıyǵynda otyryp men uzaq ýaqyt zábir kórgen, sonda da ulylyǵyn ulyqtaǵan óz halqyma degen sheksiz súıispenshiligimdi bolashaq urpaqqa jıi amanattaımyn. Shyǵarmalarymda aty ańyzǵa aınalǵan adamzattyń ótkenine qurmet pen jarqyn bolashaǵyna senimimdi bildiretin oılarym aıtylady. Meniń júregimde meıirimdiliktiń óshpes otyn jaǵyp, halqyma degen súıispenshilik alaýyn jalyndatqan atama, anam men ákeme alǵysymdy bildiremin. Kóp qıynshylyqtardy basynan ótkizgen Uly halqym bolashaq ǵasyrda óziniń ornyn tapsa eken deımin».
О́z boıyndaǵy jaratylys syılaǵan talantymen halqynyń qarapaıym ómirin kórkem beınemen somdaǵan, daryndy talant ıesi Qanafııa Teljanov júrek syryn osylaı aqtarǵan edi.
Búgingi T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq Ulttyq óner akademııasynyń 1979 jyly kórkemsýret fakýltetiniń ashylýynyń bastaýynda turǵan beıneleý óneriniń qaıratkeri Q.Teljanovtyń sheberhanasynan kóptegen ataqty sýretshiler tárbıelenip shyqty. Ol shyǵarmashylyq pen ustazdyqty ushtastyryp, qazaq beıneleý óneriniń damýyna zor úles qosty. KSRO-nyń halyq sýretshisi, KSRO Kórkemsýret akademııasynyń korrespondent- múshesi, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi (akademık), Qazaq KSR-nyń Halyq sýretshisi, Halyqaralyq joǵary mektep akademııasynyń qurmetti akademıgi, professor Qanafııa Teljanovtyń ómir joly san qıly.
Qanafııa Terimbolatuly Teljanov 1927 jyldyń 1-mamyrynda Ombyda Kókshetaý oblysyndaǵy Teljan aýylynyń bedeldi rýyna jatatyn otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Temirbolat Muhamedjanuly birneshe túrki tilderin, sonymen qatar orys, nemis tilin meńgergen qazaq zııalylarynyń biri edi. 30 jyldardaǵy qazaq zııalylarynyń basyna túsken náýbet Temirbolat Muhamedjanulyn da aınalyp ótpedi. Ol 1937 jyly alashordalyqtarmen baılanysy bar degen aıyppen ustalyp, 1938 jyly Lenıngrad boıynsha ÝNKVD-nyń joǵarǵy úkimimen atý jazasyna kesiledi. 1941 jylǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵys Qanafııany anasy Jamal men baýyry Aıshadan ajyratty. Qanafııa basqa balalarmen birge Kırov qalasynyń Kolkovo selosyna evakýasııalanǵanda, Aısha Molotov qalasyna jóneltiledi. Anasy Jamal blokoda kezinde Lenıngradta jaý qorshaýynda qalyp qoıyp, ashtyqtan qaza tapqan. Osylaı buǵanasy áli qata qoımaǵan Qanafııa Temirbolatulyn 15 jasynda qatal taǵdyrmen kúresýge májbúr boldy.
Jastaıynan nebir qıyndyqtardy basynan keshirgen Qanafııa Temirbolatuly taǵdyrǵa moıymastan, óner, bilimge qushtar bolyp ósti. Al, onyń beıneleý ónerine qadamy Almaty kórkemsýret ýchılıshesinen bastaldy. Ýchılısheni úzdik bitirgen ol bilimi men sheberligin odan ári jetildirý maqsatynda Máskeýdegi I.E.Repın atyndaǵy keskindeme, músin jáne sáýlet óneri ınstıtýtyna túsedi. Atalmysh oqý ornyn 1953 jyly oıdaǵydaı támamdaǵan Qanafııa Temirbolatuly Almatyǵa oralyp, kórkemsýret ýchılıshesinde shyǵarmashylyq pen ustazdyq ómir jolyn bastaıdy.
Qylqalam sheberiniń alǵashqy kezderde jazǵan «Alǵash», «Jamal», «Sabaqtan soń», «Ájesi men nemeresi» jáne t.b. shyǵarmalaryn kórermen jyly qabyldap, jaqsy baǵasyn beredi. 1967 jyly Monrealdaǵy Qazaqstanǵa arnalǵan kúnderde kórmeniń tórinen oryn alǵan «Jamal» atty kartınasyn sol jyly Tretıakov galereıasy satyp alady. Sýretshiniń qylqalamynan týyndaǵan shyǵarmalarynda týǵan jerge, qarapaıym adam taǵdyryna degen túsinistik pen súıispenshilik aıqyn sezilip turady. Balalyq shaǵynan emis-emis esinde qalǵan dala shóbiniń jupar ısine toly orasan keńistik sýretshi shyǵarmashylyǵynyń negizgi leıtmotıvine aınaldy. Sýretshi shyǵarmashylyǵynda kompozısııanyń negizgi sheshimi – Álem men Adam birlestigi. Shyǵarmadaǵy sýretshiniń jumsaq jyly túster batyl jaǵysty jazý mánerimen kartınadaǵy birtutastyqty kúsheıtip, senimdilik týdyrady. Sýretshiniń bastapqy kezderdegi jumystaryndaǵy únsizdik kórermenmen ishteı tildesýdi sezdirse, keıinirektegi shyǵarmalarynda birtindep tikeleı alańǵa anyq aıqyndalady.
Keskindemeshiniń «1918 jylǵy Qazaqstan» atty tarıhı taqyrypta jazylǵan shyǵarmasynan eski men jańa zamannyń qaqtyǵysyn aıqyn kóre alamyz. Kompozısııada eki zamannyń kórinisi beınelengen. Oń jaǵynda top bop ornalasqan qazaq aýylynyń aqsaqaldary men jastary, aýyl moldasy. Arǵy jaqtan shańdatyp aýylǵa bet burǵan qyzyl ásker atty jasaǵyna bireýleri tańǵalyp qarap tursa, al endi bireýleri teris burylyp óziniń jańa ókimetti ishteı qabyldamaıtynyn sezdiredi. Kompozısııa teljanovtyq uzynsha gorızontaldy ornalastyrylyp, keńistikke kóp oryn qaldyrǵan.
Sýretshiniń shyǵarmalarynda birtindep boıaý tústeri qoıýlanyp, kereǵarlyq kúsheıip, shıelenisken dramaly kartınalar týyndaı bastaıdy. Teljanovtyń 1960 jylǵy jazylǵan «Kókpar» atty kartınasyn sýretshiniń shoqtyǵy bıik shyǵarmasy desek qatelespeımiz. Bunda taqyryptyń, ıdeıalyq astarly oıy sýretshi sheberligimen shyńdalyp, dınamıkaly tamasha kórinis tapqan.
1958 jyly jazylǵan «Atameken» – qazaq beıneleý ónerin qundy kartınasymen tolyqtyrǵan kesek týyndy. Q.Teljanov osy jyldary jazylǵan «Qarlyǵash», «Kesh», «Dombyra úni» atty lırıkalyq shyǵarmalarynda keskindemeniń plastıkalyq múmkindikterin tolyq paıdalana bildi. Al 60-70 jyldary jazylǵan kartınalarynda adamdardyń beınesi birtindep alǵa qaraı jyljı bastaıdy. Sýretshiniń búge-shigesine deıin jazý máneri birtindep jalpylyqqa aýysqan kez edi bul. Endi shyǵarmalarynda qazaq kórkem qabyldaýyna tán sándilik, órnekke uqsastyq kórinis taýyp otyrady. Solardyń qatarynda 1964 jyly jazylǵan «Búrkit salý» kartınasyn da ataýǵa bolady. Bul kompozısııalyq qurylymynda rıtmdi dınamıkaly sheshimin tapqan týyndy. 1967 jyldary jazylǵan «Shabandozdar» atty kartınada fıgýralar tym kishireıip, tabıǵat saltanat qurǵan.
Keskindemeshiniń «Toı» (1991 j.), «Aq jol» (1966 j.) atty kartınalary neǵurlym tústik kompozısııaǵa baǵynyshty. Bul eńbekterden sýretshiniń kórkem qııaly realızmnen bosanyp, erkin samǵaı túskenin ańǵaramyz.
О́nertanýshy E. Kon-Vıner ónerdiń damýyn úsh kezeńmen qarastyrady: konstrýktıvti, sándi, órnekti. Osy úsh satyly ónerdiń damýy belgili bir kezeńderge týra keletin bolsa, sýretshilerdiń shyǵarmashylyq damý joly da osy kezeńderden ótetinin baıqaımyz. Qanafııa Temirbolatuly Teljanov shyǵarmashylyǵyna 50-60 jyldary konstrýktıvtilik, 60-70 jyldary sándilik, sondyqtan da osy kezeńderdegi shyǵarmalarynda rıtmdilik basym, al odan keıingi jyldardaǵy shyǵarmashylyq kezeńine neǵurlym órnektilik baǵyt tán.
Árıne, Qanafııa Temirbolatuly Teljanovtyń ómiri men shyarmashylyq jolyn bir maqala kóleminde jetkizý múmkin emes. Eń bastysy, sýretshi qazaq ulttyq ónerin damytýdyń tórinde turǵan naǵyz kásibı sýretshi jáne realıstik mektepti qurǵandardyń biri. Búginde Qanafııa Temirbolatuly Teljanovtyń sheberhanasynan tárbıelenip shyqqan T.Tleýjanov, S.Baızakov, M.Dúısenbaev, Á.Beıbit, A.Abjanova syndy tanymal sýretshiler men ustazdar az emes. Demek, Qanafııa Temirbolatuly Teljanov – artyna óshpes týyndylar men talantty shákirtter qaldyrǵan asa kórnekti qazaq sýretshisi jáne aıaýly ustaz.
Arystanbek MUHAMEDIULY,
T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq Ulttyq óner akademııasynyń rektory.
ALMATY.