Araqtyń oıranyna toqtam kerek

Oǵan memlekettik baqylaý barynsha qataımaq

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemin tómendetý jumystary sozylyp bara jatqanyna nazar aýdarǵan edi. Atap aıtqanda, alkogol aınalymyn baqylaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan zań jobasyn Parlamentke engizý 2015 jylǵa syrylǵandyǵyn synaǵan bolatyn. Elbasy Úkimet basshysyna osy máseleni sheshýdi jáne «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemin tómendetý jumystarynyń barysy jaıly turaqty baıandap otyrý qajettigin eskertti.

Elbasynyń osy tapsyrmasyna sáıkes, alkogol aınalymyn baqylaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan zań jobasyn ázirleý dereý qolǵa alyndy. Bul zań jobasynda qandaı ózgerister qaralǵan. Tómende osy jaıynda baıandalady.

Syn tezine salyndy: qorytyndy qandaı?

*Úkimetke – synaq, ákimge – sabaq

Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemin tómendetý jumystary sozylyp bara jatqanyna nazar aýdarǵan edi. Atap aıtqanda, alkogol aınalymyn baqylaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan zań jobasyn Parlamentke engizý 2015 jylǵa syrylǵandyǵyn synaǵan bolatyn. Elbasy Úkimet basshysyna osy máseleni sheshýdi jáne «kóleńkeli ekonomıkanyń» kólemin tómendetý jumystarynyń barysy jaıly turaqty baıandap otyrý qajettigin eskertti.

Elbasynyń osy tapsyrmasyna sáıkes, alkogol aınalymyn baqylaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan zań jobasyn ázirleý dereý qolǵa alyndy. Bul zań jobasynda qandaı ózgerister qaralǵan. Tómende osy jaıynda baıandalady.

Alkogol saýdasyndaǵy ta­bys joǵary ekeni belgili. Ony óndirýde jáne saýdalaýda kásip­kerlerdiń keıbiri ártúrli qıtur­qy tásildermen zańsyz ónim ón­dirýdi óristetedi. Alkogol saý­dasynan tapqan tabystaryn jasyrady. Sondyqtan, eli­mizdegi salaǵa qatysty zańǵa tú­zetýler engizildi. Búgingi sóz – zaman men qoǵam talabyna saı jetildirilgen sol zań týraly.

Ártúrli baǵalaýlarǵa qa­ra­ǵanda, elimizde alkogol óniminiń kóleńkeli aınalymy 25-30 paıyzdy quraıdy eken. Mamandardyń pikirimen sanas­saq, bul tym joǵary kórsetkish. Salyq qyzmeti men qarjy po­lısııasy organdarynyń qyz­met­kerleri 2011-2012 jyldar aralyǵynda alkogol óniminiń óndirisi men aınalymyna 3 150 ret tekserý júrgizipti. Nátı­je­sinde, 349 qylmystyq is qoz­ǵalǵan. 1,9 mlrd. teńge soma­synda aıyppuldar salynyp, 8 mln. lıtr alkogol ónimi tár­ki­lenip alynǵan. Sondaı-aq, 7,9 mln. dana qoldan jasalǵan esep­ke alý baqylaý tańbasy áshkerelenip, 31 óndirýshiniń lısenzııalary joıylyp, 15-niń lısenzııasy qyzmetin toqtatqan. Osyǵan baılanysty etıl spırti men alkogol óniminiń óndirilýin jáne aınalymyn retteıtin qoldanystaǵy zańǵa birqatar ózgerister engiziledi. Máselen, spırtti ishimdikterdi satý oryndary men ýaqyty shekteledi. Alkogol ónimin kóterme jáne bólshek saýdada ótkizetin sýbektilerdiń jyl saıyn lısenzııalyq alym tóleýi mindetteledi.

Alkogol birinshi qajettilik ónimi bolmasa da, tamaq ónimderi satylatyn barlyq dúkenderde, saýda úıleri men bazarlarda samsap tur. Salyq komıtetiniń deregi boıynsha olardyń sany 46 myńnan asady. Bul ahýal halyqtyń alkogolge eshqandaı kedergisiz qol jetkizýine jol ashýda. Sondaı-aq, bul jaǵdaı zańsyz ónimniń aınalymyna da kómektesedi. Mysaly, qalalardaǵy barlyq kópqabatty turǵyn úılerdiń astynda spırtti ishimdikter satatyn azyq-túlik dúkenderi bar. Tipti, keıbirinde eki jáne odan da kóp dúken ornalasqan. Osy oraıda, shetel tájirıbelerine zer salsaq, Fransııada alkogol satýda 3 myń turǵynǵa 1 dúken, al Islandııada – 15,9 myń adamǵa, Norvegııada 30 myń adamǵa bir dúken bolsa, bizdiń Qazaqstanda – 400 adamǵa bir dúkennen keledi eken. Bul jaǵdaı elimizdiń halyqaralyq bedeline jáne qylmystyń etek jaıýyna yqpal etetin kórinedi.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy jer sharyndaǵy spırtti ishimdikterdi tutyný deńgeıin aıqyndaý úshin 188 elge arnaıy monıtorıng júrgizdi. 2011 jyldyń reıtıngisinde Qazaqstan 34-oryndy ıelengen. Elimizdiń árbir azamaty jylyna shamamen 5,5 lıtr taza etıl spırtin nemese shamamen 11 lıtr araq tutynady. Nátıjesinde Qazaqstan Ortalyq Azııada eń ishkish el bolyp otyr. О́kinishtisi, memlekettik organdardyń derekterine kóz salsaq, sońǵy bes jylda mas kúıinde jasaǵan qylmystar sany eki eseden asa kóbeıip, 13 myńnan asa faktilerdi qurapty. Mastyqpen 3,2 myń adam kisi óltirgen. Munymen birge avtokólikti mas kúıinde júrgizgen 330,0 myń júrgizýshi ustaldy. Osy mas júrgizýshiler 1,8 myń jol-kólik oqıǵalaryn jasaǵan. Nátıjesinde 494 adam qaza bolyp, 2,5 myń adam ártúrli jaraqat alǵan. Maskúnemdik kóptegen órt oqıǵalaryna da sebep bolǵan, saldarynan mas kúıinde órtke oranyp 1,3 myń adam qazaǵa ushyraǵan.

Salyq komıteti 2012 jyl úshin alko­gol ónimin bólshek saýdada ótkizetin sýbek­ti­lerdiń qyzmetine taldaý júrgizipti. Sóıtse, lısenzııasy bar sýbektilerdiń úsh­ten biriniń múlde alkogol satyp almaıtyny, qalǵan bóliginiń kúnine bir lıtr­den az satatyny anyqtalǵan. Bul jaǵ­daı, árıne, adam nanǵysyz. Sondyqtan, zańǵa salany retteýdi talap etetin baptar engizilse, osy naryq sýbektileriniń sa­nyn dál anyqtap, ońtaılandyrýǵa kómek­te­sedi degen úmit bar. Osyǵan baılanys­ty alkogol ónimin satý quqyǵy úshin jyl saıynǵy lısenzııalyq alym belgileý usynylady.

Jyl saıyn lısenzııalyq alym tóleý eýropalyq eldermen, burynǵy TMD keńistigindegi elderde de bar. Mysalǵa, Reseıdiń salyq kodeksinde alkogol ónimin bólshek saýdada satýǵa lısenzııanyń árbir jyl úshin qoldanys merzimin uzartqanyna baılanysty memlekettik baj salyǵy kózdelgen. Bizdiń elde osyǵan uqsas lısenzııalyq alym, oıyn bıznesi salasynda bar. Túsinikti bolýy úshin aıta keteıik, alkogol ónimin satý quqyǵy úshin jyl saıynǵy lısenzııalyq alymdy engizý jańa lısenzııa resimdeýdi talap etpeıdi. Sondaı-aq, spırtti ishimdikterin kóterme saýdada ótkizýdi júzege asyratyn obektilerdiń sanyn retteý kerek. О́ıtkeni, 1,5 myń kóterme satýshylardyń 40 paıyzy lısenzııasy bola tura, qyzmetin júzege asyrmaıdy nemese zalal shekkenin kórsetedi.

Tolyqtyrylǵan zańda alkogol ónimin janarmaı quıý stansalarynda satýǵa tyıym salý da kózdelgen. Bul usynysty Ishki ister mınıstrligi de qoldaǵan. Sebebi, tek 2012 jyl men aǵymdaǵy jyldyń birinshi jartysynda mas kúıindegi júrgizýshilerdiń kinásinen 673 jol-kólik oqıǵasy oryn alyp, 160 adam qaza bolyp, 973 adam qatty jaraqattanǵan. Sondaı-aq, 69,4 myń mas júrgizýshi ustalǵan. Rasyn aıtqanda, mundaı tyıym salý Memleket basshysynyń tapsyrmasyna oraı Premer-Mınıstr S.Ahmetovtiń komıtetke joldaǵan hatynda da eskerilipti. Alkogol ónimin janarmaı quıý stansalarynda satýdy shekteý Fransııada jáne Germanııada bar. Munymen birge, kúshti spırtti ishimdikterdi satý ýaqytyn shekteý máselesi de qaralǵan. Satý ýaqytyn qysqartý sharasy da Memleket basshysynyń tapsyrmasynan týyndap otyr. Osyǵan baılanysty meıramhanalar men kafe jáne barlardan basqa, jumys jáne demalys kúnderine bólmeı keshki saǵat 21-den bastap kúndizgi saǵat 12-ge deıin kúshti spırtti ishimdikterdi satýǵa tyıym salý usynylady. Tipti, Shvesııada senbi kúnderi araq dúkenderin jabýdyń nátıjesinde maskúnemdik úshin qamaý sany 10 paıyzǵa tómendegen. Bul jaǵdaı Norvegııa men Fınlıandııada bolǵan.

Balalar mekemeleri men bilim berý uıymdarynan júz metr qashyqta alkogol ónimin satýǵa tyıym salý zańnan alynyp tastalmaq. Sebebi, prokýratýra organdarynyń taldaýyna qaraǵanda, qoldanystaǵy zań talaptaryn qoldaný kezinde týyndaıtyn qıyndyqtar anyqtalǵan. Mysaly, qazirgi kúni eldi mekenderde bilim berý nysandary kóptep turǵyzylýda. Jańa mektepter men mektepke deıingi mekemelerdiń keıbiri jeke kásipkerlerdiń sýbektileriniń birqatary 100 metrlik tyıym salý zonasynda qalady eken. Mundaı jaǵdaıda kásipker eriksiz zań buzýshy bolyp shyǵady. Sondaı-aq, atalǵan problemalar kóbinese kásipker sýbektilerine qysym kórsetý quraly da bolady. Sóıtip, sybaılas jemqorlyqqa jaǵdaı jasaıdy dep sanaıdy quzyrly organdar. Degenmen, qoldanystaǵy temeki ónimderin satýǵa tyıym salý sııaqty, alkogol ónimin densaýlyq saqtaý, bilim berý, deneshynyqtyrý-saýyqtyrý, sport jáne sporttyq-tehnıkalyq qurylystar, stadıondar aýmaqtarynda satýǵa tyıym salý usynylady. Zańda 21 jasqa deıingi adamdarǵa spırtti ishimdikterdi satýǵa tyıym bar. Tyıymdy buzǵandarǵa qoldanylatyn jaza men aıyppul mólsheri zańda kórsetilgen.

Desek te, Bas prokýratýranyń Quqyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń derekterine jú­ginsek, tyıym salýǵa qaramastan, jas­ós­pirimderge alkogol ónimin satý azaımaǵan. Osyǵan oraı, 21 jasqa deıingilerge alkogol ónimin satýǵa jol bermeý maqsatynda «100 metr» jónindegi normany alyp tas­tap, «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekstiń 163-4-babynyń sanksııasyn qatańdatý usynylady.

Aldaǵy ýaqytta alkogol ónimin esepke alý jáne baqylaý tańbalarynyń túpnusqasyn anyqtaý aspaptaryn engizý sharasy kózdelip otyr. О́ıtkeni, shaǵyn bıznesti qoldan jasalǵan EBT japsyrylǵan alkogol ónimin satyp alýdan saqtandyrý kerek. Osy maqsatta – arnaıy aspaptardyń kómegimen kez kelgen azamat EBT túpnusqasyna kóz jetkizýge quqyly bolatyn norma engizilmek. Sóıtip, alkogol aınalymynda kóp paıdalanylatyn qoldan jasalǵan EBT-lar árbir tutynýshynyń da kómegimen áshkerelenip otyratyn bolady. Bul shara kontrafaktili jáne zańsyz ónimnen qorǵaýǵa múmkindik berip, alkogol óniminiń kóleńkeli aınalymyn tómendetýge de yqpal etedi degen úmit bar.

Tańbalardyń túpnusqalyǵyn aıqyndaýdyń birqatar tásilderin paıdalanýǵa bolady. Mysaly, EBT qorǵaý elementterin aıqyndaý portatıvtik aspaby – detektorlardyń kómegimen, al shtrıh-kodyn skanerlep, smartfon, planshet jáne t.b. qoldanýmen anyqtaýǵa bolady. Bul rette baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleýdi ýákiletti organ júzege asyrady jáne kez kelgen paıdalanýshyǵa tegin kóshirý úshin múmkindik jasaıdy. Naqty aıtqanda, ýákiletti organnyń portaly arqyly, tutynýshy satyp alǵan ónimniń EBT nómiri men serııasyn jazatyn jáne tańbanyń túpnusqa ekenine kóz jetkize alatyn servıs beriletin bolady. Keden odaǵy elderiniń tájirıbeleri de atalǵan normany engizý qajettigin kórsetip otyr.

Jetildirilgen zańda alkogol ónimin óndirýshilerge qoıylatyn talaptardy qatańdatý sharasy qarastyrylǵan. Onda etıl spırti men alkogol óniminiń óndirilý kólemin baqylaý úshin jańǵyrtylǵan esepke alý jáne baqylaý aspaptaryn paıdalaný aıtylǵan. Sebebi, burynǵy esepke alý jáne baqylaý aspaptary qazirgi talap údesinen shyqpaı otyr. Buǵan qosa, Dúnıejúzilik banktiń kómegimen Salyqtyq ákimshilendirýdi reformalaý jobasy sheńberinde kásiporyndardaǵy aksızdik posttardy taratýǵa jáne ýákiletti organǵa óndiris kólemi týraly derekterdi avtomatty túrde berýdi qamtamasyz etetin júıelerdi engizý usynylyp otyr.

Etıl spırti men araq óndirýshiler úshin óndiris qýatyn paıdalanýdyń eń tómengi paıyzyn belgileý sharasy da atalǵan zańda táptishtelipti. Búginde elimizde etıl spırti men alkogol ónimin óndiretin 39 kásiporyn bar. Olardyń barlyǵy shyǵaratyn ónimniń 80 paıyzy 7-8 kásiporynnyń úlesinde. 2012 jylǵy etıl spırti men alkogol ónimin óndirýshilerdiń qyzmetin taldaý nátıjesi boıynsha spırt óndirýshilerdiń 60 paıyzy óndiristik qýatynyń 30, araq óndirýshilerdiń 70 paıyzy óndiristik qýatynyń 20 paıyzynan azyn paıdalanatyny anyqtaldy. Budan shyǵatyn qorytyndy spırt jáne araqty zańsyz jolmen óndiredi degen oıǵa jeteleıdi. О́ıtkeni, kez kelgen kásiporynnyń bıznes-josparyn jasaǵan kezde qýaty, shyǵarý jáne ótkizý múmkindigi, odan túsetin tabys-paıda kólemi belgili bolady. Buǵan zer salsaq, zańsyz ónim shyǵaryp jatyr ma degen kúdik týady. Osyǵan baılanysty etıl spırti men araq óndirýshilerge óndiris qýatyn paıdalanýdyń eń tómengi paıyzyn belgileý usynyldy.

Túzetilip, tolyqtyrylǵan zań jobasynda barlyq jazany qatańdatý kózdelgen. Bul sharalar zańnamamen belgilengen jaza maqsattarynyń júzege asýyna kómektesedi. Sóıtip, alkogol rynogyn onyń zańsyz sýbektilerinen arylýǵa septigin tıgizedi.

Nurbaı ELMURATOV,

«Egemen Qazaqstan».