Májilistegi belsendi depýtattardyń biri, eldegi ózekti máselelerdiń oń sheshilýine qozǵaý salyp, Úkimetke qaıta-qaıta saýal joldap jatatyn Tursynbek О́MIRZAQOV Elbasynyń keńeıtilgen Úkimet otyrysynda aıtqan synyn tolyq qoldaıtyndyǵyn bildirdi. Onyń aıtýynsha, memlekettik organdar jumysynda eleýli kemshilikter barshylyq.
– Sońǵy kezderdegi keıbir saýaldarym týraly ǵana aıtyp keteıin. Bári týraly aıtýǵa múmkinshilik joq, óıtkeni, olar óte kóp jáne men bir aımaqtyń ǵana múddesin kózdegen jan emespin, elimizdiń barlyq óńirine ortaq, jalpy, memlekettik problemalardy kóteretin saýaldar ǵana joldaımyn.
Májilistegi belsendi depýtattardyń biri, eldegi ózekti máselelerdiń oń sheshilýine qozǵaý salyp, Úkimetke qaıta-qaıta saýal joldap jatatyn Tursynbek О́MIRZAQOV Elbasynyń keńeıtilgen Úkimet otyrysynda aıtqan synyn tolyq qoldaıtyndyǵyn bildirdi. Onyń aıtýynsha, memlekettik organdar jumysynda eleýli kemshilikter barshylyq.
– Sońǵy kezderdegi keıbir saýaldarym týraly ǵana aıtyp keteıin. Bári týraly aıtýǵa múmkinshilik joq, óıtkeni, olar óte kóp jáne men bir aımaqtyń ǵana múddesin kózdegen jan emespin, elimizdiń barlyq óńirine ortaq, jalpy, memlekettik problemalardy kóteretin saýaldar ǵana joldaımyn.Sonyń ishinde, mysal retinde aıtar bolsam, Úkimetke Qashaǵan ken orny týraly saýal berdim. Bul orynnyń munaıy álemdegi eń sapalylarynyń birine jatady. Onyń kenin ıgerý úshin eki jasandy aral jasalǵan. Qashaǵannyń munaı qoryn qazaqstandyq geologtar 4,8 mlrd. tonna dep otyr. Al AQSh-tyń barlyq barlanǵan qory 3,8 mlrd. tonna ǵana. Demek, bizdiń bir ken ornynyń ózi barlyq Amerıkanyń qorynan asyp tur.
Mundaı baılyǵy bar jerge ıelik etýge árkim de qushtar. Qazir ol jerde «Soltústik Kaspıı munaıyn bólý jónindegi birlesken operasııalyq kompanııa» qurylǵan. Onyń quramyna «QazMunaıGaz» jáne sheteldik Eni, Total, ExxonMobil, Royal Dutch Shell kompanııalary 16,81%-dyq úlespen, ConocoPhillips – 8,4% jáne Inpex – 7,56%-dyq úlespen enedi. Osynyń ishinen amerıkalyq ConocoPhillips kompanııasy 2012 jyly bul jobadan bas tartyp, óziniń úlesin satatynyn jarııalady.
Sony estigen boıda men bizdiń Úkimet satyp alýǵa tyrysar ma eken dep typyrshýmen boldym. Biraq bizdiń eldiń bul aksııany satyp alýdaǵy quqy aıaqtalatyn 25 mamyr jaqyndap qalsa da, Úkimet tarapynan esh qozǵalys joǵyn kórgen soń 8 mamyrda saýal joldadym. Onda osyndaı tıimdi úlesti satyp alýdyń qajettigin dáleldep, tipti, ony satyp alatyn qarajatty qaıdan alýǵa bolatynyn aıtqan edim. Osy máseleni birshama BAQ-ta qoldap, jarııalap jatty. Men bul saýaldy Úkimet basshysy S.Ahmetovtiń atyna jasaǵan bolatynmyn. Al ol máseleni qaraýdy Munaı jáne gaz mınıstrligine joldaǵan bolýy kerek, maǵan osy mınıstrliktiń basshysy U.Qarabalınnen jaýap keldi.
Onda: «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» QR Zańynyń 13-babyna sáıkes, Memlekettiń quqyǵyn júzege asyrý máseleleri jóninde vedomstvoaralyq komıssııa otyrysy qorytyndysy boıynsha mynadaı sheshim qabyldandy: Usynǵan materıaldardy qarap, «KonokoFılıpps Nort Kaspıan LTD»-nyń 18.11.1997 jylǵy Soltústik Kaspıı boıynsha О́nimdi bólý týraly kelisimindegi ıelikten shyǵarylatyn 10/119 qatysý úlesin memlekettiń satyp alýy týraly usynys engizý maqsatqa saı dep esepteıdi. О́kiletti organǵa «KonokoFılıpps Nort Kaspıan LTD»-nyń 18.11.1997 jylǵy Soltústik Kaspıı boıynsha ónimdi bólý týraly kelisimindegi 10/119 qatysý úlesin memleket atynan «QazMunaıGaz» UK» AQ-ty satyp alýshy dep anyqtaýdy usynady (17.04.2013 jylǵy VAK-tyń №3 hattamasy)».
Jaýaptyń ar jaǵynda áli eki abzasy bar, oryndaǵan Sh.Iskakov degen qyzmetker eken. Árıne, mundaı jańyltpash jaýaptan birdeńe túsine qoıý qıyn. Biraq men basqa derek kózderinen, áıteýir, ConocoPhillips úlesin Qazaqstan jaǵy jeke almasa da Qytaıdyń SNPC kompanııasymen birlesip satyp alatyndyǵy týraly 2013 jyldyń 7 qyrkúıeginde kelisim jasalǵandyǵyn bildim. Bul da, jartylaı bolsa da, jaqsy tabys, árıne. Sóıtip, bizdiń saýalymyzdan bir nátıje shyqty, sondyqtan ony jeńis dep sanaımyn.
– Ulttyq kompanııalarǵa kadrlar alýdaǵy ashyqtyq týraly da bir saýal joldaǵan edińiz, nátıjesi qandaı?
– Bul da sybaılas jemqorlyqqa jol beretin bir túpsiz kóz bolǵandyqtan, soǵan tosqaýyl bolar ma eken dep joldanǵan saýal edi. О́zińiz barlap qarańyz, bizde bıýdjetten aqy alatyn barlyq qyzmet oryndaryna ornalasýdyń tártibi ashyq túrde jarııalanady. Sonyń ishinde memlekettik qyzmetkerlerge, tipti, keshegi «A» korpýsy sııaqty basqarý qyzmetterine de ornalasý konkýrs arqyly júrgizile bastady. Bul, árıne, durys. Bıýdjettiń aqshasy – halyqtyń aqshasy. Sondyqtan odan aqsha alatyn mamandar halyq aldynda irikteýden ótkizilýi kerek. Al ózińiz aıtqan ulttyq kompanııalarda bul joq. Siz, máselen, «Samuryq-Qazyna», «QazMunaıGaz», «QazAgro», «Qazaqstan temir joly», «Qaztelekom» jáne t.b. halyq qazynasyna, halyqtan túsken salyqqa ómir súretin kompanııalarǵa qyzmetkerlerdiń qalaı alynyp jatqanyn bilesiz be? Bilmeısiz. О́ıtkeni, ol halyqqa ashyq jarııalanbaıdy, jumysqa turý tártibin, qalaı qabyldanatynyn eshkim bilmeıdi. Al bular bıýdjettik mekemeler, ıaǵnı halyqtyń baılyǵy esebinen kún kóretin uıymdar.
Sondyqtan, men olardyń jumysqa qalaı qabyldaý tártibin jarııalaýdy talap ettim. Memlekettiń qatysýymen qurylǵan barlyq zańdy tulǵalarǵa qyzmetke turý tártibin ashyq jolmen júrgizý qolǵa alynsyn. Olardyń konkýrs ótkizý tártibi BAQ-ta jarııalansyn, kadrlyq rezerv jasaqtaý isi de ashyq bolsyn, qyzmetke turǵyzý qyzmetine bos oryndar týraly habarlaý mindettelsin, dep Úkimet basshysynyń atyna suraý saldym. Maǵan berilgen jaýapta bul máseleniń oryndy ekeni aıtylyp, osy suraýlar boıynsha bolashaqta jańa tártipter engiziletindigi aıtyldy. Biraq, bizde aıtylǵan másele sol kúıinde qalyp qoıyp ta jatady ǵoı. Sondyqtan, birshama ýaqyt ótkennen keıin men bul istiń qalaı iske asyp jatqany týraly naqty mysaldar talap etetin bolamyn.
– Siz osydan birshama ýaqyt buryn tabys salyǵyn progressıvti stavkamen ósirý, ıaǵnı tabys kóbeıgen saıyn stavkany da arttyryp otyrý kerektigin aıtyp saýal joldaǵan edińiz. Alaıda, sizdiń saýalyńyzǵa Qarjy mınıstrligi bizde salyq bárine birdeı stavkamen salynady, sol durys degen jaýap jiberipti. Mine, osy ustanymdy Elbasy N.Nazarbaev ta jýyrdaǵy sózinde synady...
–Damyǵan elderdiń bárinde tabys salyǵy progressıvti stavkamen ustalady. Bizde ol joq. Endi Prezıdent synaǵannan keıin bul máselege salyq organdary qaıtadan oralatyn shyǵar degen úmittemin. Jýyrda qozǵaltqyshynyń kólemi 4 myń tekshe sm.-den asatyn mashınalar men qymbat qurylystarǵa salyqty kóterý týraly zań jobasyn qabyldadyq. Men bul zań jobasyna qarsy daýys berdim. О́ıtkeni, barlyq ekonomıkalyq zańdarda daǵdarys ýaqytynda salyqtardy tómendetedi, bizde, kerisinshe, bolyp otyr. Bul durys emes. Sosyn 4 myń tekshe sm.-den asatyn qozǵaltqyshy bar mashınalarmen tek qana baılar júrmeıdi. Keıbir, joly jaman, júrýi qıyn jerlerde de osyndaı mashınalar minýge májbúr ortańqol adamdar, fermerler kóp. Sondaılarǵa myna salyqtyń aýyr tıetini anyq. Biz óz halqymyzdy ózimiz qanamaýymyz kerek.
– Ulttyq baılyǵymyzdyń esebinen baıyp jatqan olıgarhtardyń shetelderde tirkelip, sol elderde ǵana salyq tóleýine jol beretin de zańdarymyz bar emes pe?
– Ondaı zańdarymyz da, ókinishke qaraı, joq emes, bar. Máselen, jýyrda Lıýksembýrg gersogtigimen qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaý týraly qol qoıylǵan konvensııany ratıfıkasııaladyq. Bul zań, bir qaraǵanda, qatardaǵy qarapaıym bir halyqaralyq qujat sııaqty. Biraq onyń syry ishinde, ol olıgarhtardyń salyqtan sytylýyna jol beretindeı etip jasalǵan. О́ıtkeni, Lıýksembýrg degen 500 myńdaı ǵana halqy bar kip-kishkentaı el. Bul da offshorlyq aımaq, ıaǵnı salyǵy tómen el. Endi bizdiń ENRC (Tabıǵat resýrstarynyń eýrazııalyq korporasııasy) sııaqty kompanııalar sonda baryp, bas ofısin tirkete qoıady da, salyqty sol jerge tóleıdi. Al biz qosarlanǵan salyq almaıtyndyǵymyz týraly konvensııaǵa qol qoıǵannan keıin eshqandaı salyq talap ete almaımyz. Men osyny ratıfıkasııalamaıyq dep qansha qarsy bolsam da, kópshilik daýyspen ol ótip ketti. Esesine, eldegi qarapaıym halyqty salyqpen turalatyp tastamaqshymyz.
– SA-NEWS (KZ) bizdiń 64 olıgarhqa tıesili kompanııalardyń offshorlarda otyrǵanyn jarııalaǵan edi, endi taǵy bir offshor paıda bolǵan eken ǵoı. Olıgarhtardyń salyqtan sytylýyna jol bergendikten bıýdjettiń tómendep qalǵan túsim bóligin arttyrý úshin jańa salyq túrleri oılap tabylatyn sııaqty ma?
– Árıne. Biraq Úkimet ony halyqtyń esebinen emes, basqa jerden tabýlary kerek edi. Mysaly, biz Ulttyq qordyń 60 mlrd. dollaryn sheteldik qundy qaǵazdarǵa salyp qoıdyq. Olardan jylyna túsetin kiris 1 mlrd. dollar ǵana. Al dál sol kezde biz shetelden nesıeler alamyz, al onyń qoldaný shyǵyny 28 mlrd. dollar shamasynda. Sonda qarańyz, bizdiń nesıelik kirisimiz 1 mlrd. qana bolsa, shyǵysymyz 28 mlrd. Osyndaı da bıznes bola ma? Bizdiń Ulttyq bank elge, memleketke jany ashysa, aldymen, osyndaılardy qaraǵan bolar edi. Odan da óz aqshamyzdy ózimiz qoldanaıyq. Zeınetaqy qory barynsha jetildirilgen Norvegııa sııaqty elder solaı etken. Olar jınalǵan aqshany aldymen óz ekonomıkasyna salǵan, sosyn ǵana kapıtaldy syrtqa shyǵaratyn boldy. Bizdiń agrarly-shıkizatty el ekendigimiz osy kúni umytyla bastady. Burynǵy Qazaqstannyń taýar aınalymynyń 70-80 paıyzy aýyl sharýashylyǵy ónimderi bolatyn. Qazir ol múlde tómendep ketti. Sondyqtan Ulttyq qordyń qarajatyn osyndaı salany kóterýge paıdalanýymyz kerek.
– Saýaldar joldaı júrip, bizdiń ortalyq basqarý organdaryndaǵy sheneýnikterdiń jańalyqqa, halyqqa jeńildik jasaýǵa tym ıkemsiz ekendigin de kórip júrgen shyǵarsyz?
– Atamańyz... Máselen, men Astana, Almaty sııaqty qalalarda keptelekti azaıtýǵa baǵyttalǵan bir saýal jasadym. Ol baǵdarshamnyń qyzyl jaryǵynda tizilip turǵan kólikterdiń arasynan oń jaqqa qaraı burylatyndaryna ruqsat berýge qatysty bolatyn. Mundaı tájirıbeler AQSh, Germanııa, Qytaı jáne t.b. elderde bar. Qyzyl jaryqta ońǵa burylýǵa ruqsat berý arqyly bul elder keptelekti kemitip, janar maı shyǵynyn azaıtyp, tipti, júrginshilerdiń ýaqytyn da 30 paıyzǵa deıin únemdeýge qol jetkizýge bolatynyna kózderi jetken. Men osy mysaldardy aıtyp, bizge de qyzyl jaryqta ońǵa burylýǵa ruhsat berý týraly «Jol júrý erejesine» ózgeris engizýdi usyndym. Bizdiń sheneýnikter ondaıda eptilik tanyta qoıa ma? Olar baıaǵyda qol qoıylǵan halyqaralyq konvensııaǵa silteme jasap, olaı ózgeris jasaýǵa bolmaıtyndyǵyn aıtyp jaýap berdi. Bul konvensııa – usynys retindegi qujat. Oǵan joǵaryda atalǵan memleketter de qol qoıǵan, alaıda, ózderi de jeńildik jasap alǵan. Al bizdiń kóleńkesinen qorqatyn sheneýnikter ondaıǵa barýdan saqtanyp otyr. Shynyn aıtar bolsaq, bizdikiler tek Reseı osyndaıǵa kóshse ǵana ózgeris jasaıtyn sııaqty. Bul da ózdiginen qadam jasaýǵa qorǵalaqtap qalǵandyqtyń bir kórinisi. Bizde, kerisinshe, úlken shyǵynmen joldy buzyp, oń jaqqa ótetin burylys jasaý ońaı sııaqty. Al eshqandaı shyǵyny joq qadamǵa basa almaıdy. Mine, osyndaı is-áreketter bizdiń sheneýnikterdiń ıkemsizdigin kórsetedi.
Áńgimelesken
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».