Toqymdaı jer de tabys ákelýi tıis

Jumyr jerdiń betin jaman tumaý jaılaǵaly álemniń ár qıy­rynda azyq-túlik tapshy­lyǵy baıqala bastady. Das­tar­qanymyz toq dep arqany keńge salatyn zaman emes. Ulan-baıtaq jerimizdiń ár push­pa­ǵyn tıimdi paıdalansaq qana aýyl sharýashylyǵy salasy­nyń kósegesi kógeredi. Al aýyl sha­­rýa­shylyǵy oblys eko­no­mıka­sy­nyń negizin quraıdy. О́ńirde el Pre­zıdenti aıtyp otyrǵan máse­le óte ózekti. Bir áttegen-aıy, to­py­raǵy qunarly, sýly, nýly óńirde qanshama jer ıgerilmeı, bos jatyr.

Jerdi tıimdi ıgerý tóńi­reginde sóz sabaqtaıtyn bolsaq, ora­lymsyzdyq menmundalap tura­tyndyǵy anyq. El Prezı­den­tiniń Joldaýdaǵy naqty mindet­teri­niń astarynda atan túıege júk bo­­larlyq salmaq jatyr. Endigi ara­­da uzyn arqan, keń tusaýǵa sal­maı, aýyl sharýashylyǵyn damy­tý qajet. Bul úshin barymyz ben jo­ǵymyzdy bir túgendep alsaq. Bar kinárat suranys kóp bol­ǵa­nymen, umtylǵandardyń qoly jet­peı qyrýar jerdiń bos jatýynda. Máselen, oblysta 14 613,2 myń gektar jer bolsa, onyń 74 paıy­zy – aýyl sha­rýa­shylyǵy jerleri.

Oblystyq ákimdik pen prokýratýra bekitken bıylǵy 31 qań­tardaǵy reestrine nazar aýdarsaq, 1 500 myń gektar alqaptyń bos jatqanyn kóremiz.

Igerilmeı jatqan ne degen baılyq?! Eger osy jerdiń ıgiligin el kórse, yrysymyz arta túspes pe edi? Bos jat­qan jerdiń 1 096,6 myń gek­tary jaıylymdyq jer de, qalǵany egistik. Jer paı­dalaný quqyǵy basqa sýbek­tilerge berilgen kólem de az emes, 202,418 myń gektar. Onyń ishinde 20,7 myń gektary egistik jer de, 180,1 myń gek­tary jaıylymdyq jerler, 1,5 myń gektary basqa maq­satta paıdalanylatyn jer telimderi.

Bir óńirde týsyraǵan jer týyrylyp bos jatsa, iri eldi mekenderdiń mańynda jer tapshylyǵy kópten beri týyndap otyr. Malsaq qaýym alǵa umtylǵysy kelgenimen, tórt túligine jaıylymdyq, mal azyǵyn daıyndaýǵa sha­byn­dyq jer tappaı kúızelýde.

– Makınka qalasynda turǵyn kóp. Qala shetinde turǵandyqtan mal ustasaq kún kórisimizge durys bolar edi, – deıdi Maqsuthan Mu­rathan, – ejelden mal súmesi­men kún kórgen elmiz ǵoı, qolymyzdaǵy birer bas tú­likten aıyrylǵymyz kel­meıdi. Biraq, jandy qınaı­tyny – jaıylym máselesi. Shabyndyq ta joq. Eger jemshóbin satyp alatuǵyn bolsańyz, qysy alty aıǵa sozylatyn bul óńirde qara mal ustaý múldem tıimsiz. Mal ustaǵysy keletin adam kóp. Eger osy aýmaqtaǵy jerdi durystap bólse, qanshama otbasy mal ónimderimen ózderin ózderi qamtamasyz eter edi. Artylyp jatqany qalǵan jurttyń ıgiligi.

Negizgi kinárat jergi­lik­ti ákimdikterde tárizdi. Iri sharýashylyq qury­lym­­daryna jer telimderi bó­lingen kezde mal súmesimen kún kórip otyrǵan halyqtyń qolyndaǵy tórt túliktiń sanyna sáıkes jer telimderin eldi mekenge jaqyn jerden bólý qajet sııaqty. О́tken jyly osy másele túbegeıli zerttelip, 426,3 myń gektar alqaptyń paıdalanylmaı jatýyna oraı uıǵarylymdar berilgen. Bos jatqan jerdiń 148,3 myń gektary egistik, qalǵany jaıylymdyq jerler. Iesiz múlik retinde esepke 76 myń gektar jer alyndy.

Moratorıı jaǵdaıynda tekserý múmkin bolmaǵan­dyqtan, bul taraptaǵy jaýap­kershilik aýdan ákimdikterine berilgen. Qazir aýdan ákim­deri jer paıdalanýshylar­men jumys júrgizýde. Ne ózderi paıdalanbaı, ne óz­gege bermeı, berekeniń bas­taýy, ıgiliktiń besigi sanala­tyn jerdi baýyryna basyp otyrǵandarǵa aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jer paıdalanylmaǵan jaǵdaıda ákimshilik sıpattaǵy sharalar qoldanylatyny jerine jetkizile aıtylýda.

Atbasar, Býrabaı, Selı­no­grad aýdandarynyń já­ne Stepnogor qalasy ákim­­dikteriniń júrgizgen jumys­tarynyń nátıjesinde 35,2 myń gektar kádege aspaı jatqan jer ýchaskeleri keıin qaıtaryldy. Moratorıı shart­­taryn buzbaýy úshin aýyl sharýashylyǵy jer­leri­­niń qanshalyqty paıdalanylyp jatqanyn anyqtaý maqsatynda ǵaryshtyq monıtorıng júrgizilýde. Osy­laısha jergilikti atqarýshy organdar tarapynan veb-portaldy paıdalaný arqyly bos jerlerdiń naqty kólemi anyqtala bastady. Búgingi tańda Kókshetaý, Stepnogor qalalary men  birneshe aýdan ákimdikteri 1,725 mln jaıylymdyq jerdi óz maq­satynda paıdalaný týraly 937 habarlama jiberildi.

Endigi bir aıta keterlik másele, jerdi tıimdi paıdalaný. Álemde astyq óndiretin memleketterdiń eń aldyńǵy qataryndaǵy Irlandııada gektar berekesi – 99, Jańa Zelan­dııada 91 sentnerden aı­nalady eken. Bizdiń túsi­miz­ge kirip kórmegen ónim. Ras, bizdiń bıdaıdyń sapasy jaqsy, ásirese, Jaqsy, Esil, Jarqaıyń aýdandarynda bı­daıdyń qamyrlyly­ǵy 30 paıyzǵa deıin jete­di. Solaı bola tura, gektar berekesin arttyrý, eginshilik mádenıetin jetildirý tarapynan kem túsip jatyrmyz.

– Búgingi tańda gektar be­re­kesin arttyrý aıryqsha ma­ńyzǵa ıe, – deıdi Aýyl sha­rýa­shylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Ábiljan Qusaıynov, – eń bas­tysy, tuqym seleksııa­syna kóńil jetkilikti bólinbeıdi. Onyń basty sebebi, tu­qym­nyń shetelderden ákelinetini. Saıyp kelgende shetten áke­lin­gen tuqym óńirdiń tabı­ǵı ereksheligine birden kón­­dige almaıdy. Demek, ózimiz­de óngishtik qasıeti mol jańa suryptardy daıyn­daı­­tyn ulttyq seleksııa utym­­dy júrgizilýi kerek. Kók­temgi egis kezinde tu­qym tappaı qapylǵan shaǵyn sharýa qo­ja­lyqtary repro­dýk­sııa­daǵy standartqa kelmeıtin tuqymdy egýge májbúr.

Ǵalymnyń aıtýyna qara­ǵanda, tabıǵattan mol alǵy­myz kelgenimen, bere­rimiz joq­tyń qasy. Qaı­tarym qa­ǵıdatyn berik ustan­ba­ǵan­dyqtan sońǵy jyldary egistik alqaptar tozyp ketken. Sondyqtan da gektar berekesi kóńil kón­shitpeı otyr. Osy arada bir derek keltire kete­lik, eli­mizde egistik alqap­tar­dyń ár gektaryna 6-8 kılo ǵana tyńaıtqysh sińiriledi. Alys­qa barmaı-aq, irgedegi Reseıge qarasańyz, bul kór­setkish 45 kılony qurap otyr. Al AQSh-ta 135 kılony qu­raıdy eken. Osydan keıin jerge ók­peleýdiń jóni joq.

Alqaptardyń qunarly­lyǵyn arttyrý barysynda eń qolaılysy organıkalyq tyńaıtqyshtardy paıdalaný. Qazir sharýashylyqtar qaı alqapqa qansha tyńaıtqysh qajet ekenin bilmeıdi. Endigi arada egistik alqaptarynyń kartogrammasy jasalyp, qatań esepke alyný kerek. Sonda ǵana jer jomarttyǵyn tanytady.

Tyńaıtqyshtyń ońdysy – organıkalyq tyńaıtqysh. Oǵan memleket tarapynan sýbsıdııa tólenbeıdi. Esesine ekologııalyq jaǵynan taza, ekonomıkalyq jaǵynan arzan, kez kelgen sharýa qoja­lyǵyna qoljetimdi.

Bos jatqan jerge qan­shama mal ósirýge bolady. Ǵa­lymdardyń esepteýine qara­ǵanda, ár túlikke 6-8 gektar jer qajet. Oblystaǵy bos jatqan jaıylymdy tıimdi paıdalanyp mal ósirsek, azyq-túlik molshylyǵyna keneler edik. Qazir syrttan keletin 6 túrli azyq-túlikke táýeldimiz. Onyń ishinde et jáne et ónimderi de bar. О́zi­mizde osynshalyqty mol múm­kindik bola tura, ózgege qol jaıǵanymyz tipten uıat.

Sóz sońynda ázirge kádege aspaı jatqan myńdaǵan gek­tar jerdi maqsatty ári tıimdi paı­dalanǵanda ǵana das­tar­qa­ny­myz toq, qazanymyz maıly bolatynyn aıtqymyz keledi.

Aqmola oblysy