Memleket basshysy Q.Toqaev bıylǵy Joldaýynda «2021 jyldyń ózinde Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń 700 myń salymshysy óz jınaǵynyń bir bóligin turǵyn úı alýǵa, emdelýge jumsaı alady nemese basqarýshy kompanııalardyń ıeligine beredi» degen bolatyn. Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstri B.Nurymbetov aıtqandaı, zeınetaqy qorynda jınalǵan qarajattyń negizgi maqsaty – azamattardy zeınet jasyna jetken kezde qarjymen qamtamasyz etý. Sol sebepti jınaqty túgelimen alýǵa bolmaıdy, qarjynyń bir bóligi mindetti túrde qorda qalýy tıis.
Jınaǵy bar, zeınet jasyna jetken azamattar salymynyń 50 paıyzyna deıin paıdalana alady. Qazir elimizdegi 178,4 myń zeınetkerdiń jınaǵyn paıdalanýǵa múmkindigi bar. Bul sanatqa quqyq qorǵaý salasynyń zeınetkerleri de kiredi. Bul sanattaǵy azamattardyń memleketten alyp otyrǵan zeınetaqysy, bazalyq zeınetaqy jáne BJZQ alǵan tólemderdi qosqan kezde onyń zeınetke shyqqan kezdegi tabysynyń keminde 40 paıyzynan tómen bolmaýy kerek. Qazir Qazaqstanda bul kórsetkish – 63 paıyz. Zeınetaqy annýıtetin resimdep, saqtandyrý qoryna aýdarǵannan keıin BJZQ-da jınaǵy qalǵandar – shamamen 13,3 myń adam.
– Osylaısha qazirgi ýaqytta 721 myń azamat zeınetaqy qoryndaǵy jınaǵynyń bir bóligin maqsatty túrde paıdalana alady, – dedi B.Nurymbetov.
Sodan beri bul másele qoǵamda qyzý talqylanýda. El ishinde «Qýanýǵa áli erte, onyń ıgiligin az adamdar ǵana kóredi» degen syńaıdaǵy pikir bar.
Betalys aıqyndaldy
Qarsy top kúmándanýǵa sebep bolatyn faktor retinde zeınetaqy qoryndaǵy jınaǵynyń bir bóligin ala alatyndar az ekenin, jınaǵy tıisti shekke jetkenderdiń basym kópshiligi turǵyn úı men densaýlyq saqtaý máselelerin áldeqashan sheship qoıǵanyn alǵa tartady. Sarapshylar aqıqattyń ózegi pikirtalastarda ashylatynyn aıtýdan jalyqqan emes. Bıliktiń bul qadamǵa nelikten dál qazir, daǵdarys beleń alyp turǵanda barǵany Joldaýdyń «Azamattardyń áleýmettik ál-aýqaty – basty basymdyq» bóliminde bul maqsatqa jetý baspana máselesimen tyǵyz baılanysty ekeni ashyp aıtyldy. Naryq jaǵdaıynda azamattar úshin turǵyn úıdiń qoljetimdiligi olardyń kirisine jáne osy máseleni óz betinshe sheshýge qabilettiligine táýeldi.
Bul sheshim uzaq talqylaýlardan keıin qabyldanǵany túsinikti. Zeınetaqy salymdary týraly másele kóterile bastaǵannan BJZQ-nyń ınvestısııalyq áleýeti zeınetaqy jınaqtarynyń biraz bóliginen aıyrylǵanyna baılanysty zardap shekpeı me degen saýal týyndaǵan bolatyn. Biraq joba avtorlary jylǵa jýyq sozylǵan talqylaýdan keıin salymshynyń jas ereksheligine qarap munyń da tetigin taýyp, bul máselege qaıta-qaıta orala berýdiń qajeti joǵyn dáleldep shyqty. Sonymen, zeınetaqyny turǵyn úı jáne medısınalyq qyzmetter naryǵymen, sondaı-aq qor naryǵymen tikeleı ıntegrasııalaýdyń alǵashqy mańyzdy qadamy kelesi jyly bastalady.
Ras, osyǵan deıin memlekettik jınaqtaýshy zeınetaqy qorymen birge jeke zeınetaqy qorlary da naryqta qatar jumys istedi. Ulttyq bank salymshylardyń ınvestısııalyq portfeldiń ár túrin tańdaý múmkindigi týraly kóp aıtty. Biraq is júzinde ózgeristerge asa qulyqty bolmaǵanyn kózimiz kórdi. Jyl basynda 30 jasqa tolǵan erlerge jetkilikti shek 6,7 mln teńgeni, al áıelderge 9,6 mln teńgeni qurady. Alaıda mınıstr B.Nurymbetov jetkilikti shektiń kólemin qaıta qaraýǵa ýáde bergen bolatyn.
Memleket basshysy bıylǵy Joldaýynda bul oraıda alǵashqy qadam jasalǵanyn aıtyp, jarnany paıdalanýshylardyń aýqymy artatynyn jetkizdi. Biraq másele áli kúrdeli ekenin el sezip otyr. Onyń sheshimi Úkimettiń aqsha-nesıe saıasatyn qanshalyqty dáıekti júrgizýine baılanysty. Dál qazirgi jaǵdaıda zeınetke shyǵý jasyn tómendetý múmkin emes. Halyqtyń qartaıý úderisi álemdi alańdata bastady. Qazaqstanda mundaı problema týyndamaǵanymen, aldaǵy jyldary halyqtyń qartaıý úderisi ásirese, soltústik oblystarda birshama jyldamdaýy ábden múmkin. Sarapshylar memleket bala sanyn kóbeıtýdi yntalandyratyn qosymsha sharalar qabyldamasa, aldaǵy onjyldyqtarda bizdiń el de halqy qartaıa bastaǵan memleketterdiń qataryna qosylatynyn aıtyp júr.
Daýly máselege núkte qoıyldy
Memleket basshysy jyl sońyna deıin barlyq qajetti normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaýdy jáne zeınetaqy salymdarynyń bóligin maqsatty jumsaýǵa daıyndyq jumystaryn júrgizýdi tapsyrǵany belgili. Qarjyger Beısenbek Zııabekovtiń pikirinshe, iriktelip shyqqan 700 myń salymshynyń kórsetkishin turaqty jumys isteıtin azamattar úshin qoljetimdi deýge bolmaıdy. Bul kórsetkish, BJZQ salymshylarynyń shamamen 6,6 paıyzy ǵana. Biraq Úkimetke endigi jerde keri sheginýge jol joq. Memleket basshysynyń tapsyrmasy kásibı mamandardyń ǵana emes, táýelsiz sarapshylardyń qatysýymen tereń zerdeleýdi talap etedi. Qarsy tarap qandaı dáleldi alǵa tartatyny da nazarǵa alynýy tıis. Osy kúnge deıin jumys istep kelgen BJZQ júıege ózgeris engizý arqyly onyń jumysyn jar jaǵasyna jetelegenin Úkimet te sezip otyr. Qarjygerdiń túsindirýinshe, bir retpen shektese, qoǵam muny kóz aldaý úshin ýaqytsha shara dep qabyldaıdy. Al jyl saıyn júrgizse, zeınet jarnasyn sheship alýǵa múmkindigi barlar salymyn jetkilikti shekten asyrmaýǵa tyrysady. Bul jerde BJZQ ǵana emes, salymshy da utylady.
BJZQ taratqan derekkózderge sensek, qazirgi qoldanystaǵy zeınetaqynyń 10-15 paıyzy ǵana zeınetaqy qorynan aýdarylyp otyr. Qalǵan 80 paıyzǵa jýyǵy memleket esebinen tólenedi. Eger osy másele rettelmese, aldaǵy zeınet jasyna jaqyndap qalǵan azamattardy zeınetaqymen qamtamasyz etý bıýdjetke salmaq salýy ábden múmkin. B.Zııabekov ekinshi másele ınvestısııalyq tabys tómendigine baılanysty ekenin aıtady. Zeınetaqy aktıvterin basqarýdy jetildirý máselesi de memleketti alańdatýy tıis. Osy saladaǵy basqarý menedjmentiniń álsizdigi memleketti jetkilikti shekten asatyn somaǵa 10 paıyzdyq salyq tóletýge májbúrlep otyr.
Sońǵy bes-alty jylda zeınetaqy qory aıasynda jınaqtalǵan ınvestısııalyq tabys shamamen 56 paıyzdy quraıdy. Osy aralyqtaǵy ınflıasııa 65-70 paıyzdyń arasynda. Demek, zeınetaqy salymdarynyń kiristiligi ınflıasııany jaba almaıdy. Sarapshylar aqsha-nesıe saıasatyn retteý qordaǵy ınvestısııalyq tabystyń qunyn qalpyna keltirýdiń birden bir joly dep sanaıdy. Aqsha-nesıe saıasaty jaqsarsa, ınflıasııanyń úlesi azaıyp, zeınetaqy qoryndaǵy jınaqtyń qunsyzdanýyna jol berilmeıdi.
Elimizde jyl saıyn shamamen 2,5-2,7 mln adam zeınetaqy jarnasyn turaqty túrde tóleıdi. Al Statıstıka komıtetiniń dereginshe, respýblıkada 8-8,5 mln adam jumyspen qamtylǵan.
– El ishinde jıǵan-tergen salymyn alǵysy keletin azamattar kóp. Olar munyń sebebin qordyń jumysyna senbeıtinimen túsindirgisi keledi. О́tkenge qaıta oralý múmkin emes. Biraq táýekel de joǵary. Biz muny 1 rettik aksııamen shektemeı, jyl saıynǵy qalypty dástúrge aınaldyrsaq, BJZQ-ǵa degen senim qalypqa keledi. Byltyrǵy esep boıynsha tek 1 paıyz salymshynyń múmkindigi bolsa, bıylǵy kórsetkish 6 paıyzdan asyp tur. Keler jyly bul kórsetkish 12, sodan keıin 18, 20 paıyz bolýy múmkin, – deıdi B.Zııabekov.
Qarjyger bul reforma birinshi kezekte kóleńkeli ekonomıkanyń yqpalyn álsiretýge baǵyttalǵanyna nazar aýdarý qajettigin eskertti. Bizdiń elde ShOB qana emes, ulttyq kompanııalar da aksııalaryn, oblıgasııalaryn shyǵarýǵa daıyn emes. Basym kópshiligi ashyq transparentti salyq zańdaryn saqtaıdy. Tabystaryn jasyryp, azaıtyp kórsetip, «óz zańdarymen» ómir súredi. Ekonomıkanyń mıkro deńgeıi jumys istemese, BJZQ da durys jumys istemeıtini halyqaralyq tájirıbeden belgili.
– Eger osy joly tabandylyq kórsetsek, azamattar BJZQ-daǵy salymynyń jetkiliktilik sheginiń qoljetimdiligine múddeli bolady. Bul ShOB úshin yntalandyrýshy faktor bolýy tıis, – deıdi B.Zııabekov.
Alańdaýǵa negiz bar ma?
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri B.Nurymbetovtiń aıtýynsha, bul máselede alańdaýǵa negiz joq. Joǵaryda aıtylǵandaı, jınaq birden jáne tolyqtaı alynbaıdy, sondyqtan BJZQ ınvestısııalyq portfeli úshin sonshalyqty shyǵyndar bolmaıdy. Sebebi salymshynyń jasy ulǵaıǵan saıyn shekti soma mólsheri de artyp otyrady. Úkimettiń ustanymy salymnyń jetkiliktilik shegine jetý deńgeıinde turaqty jumys isteıtin azamattar úshin qoljetimdi.
Bıýrokratııalyq shyrmaýyqtyń shyrǵalańynan ábden sharshaǵan qazaqstandyqtar úshin zeınetaqy jınaqtaryn paıdalanýdyń mundaı naqty shemasy tańǵalarlyqtaı kóringeni ras. Memleket basshysynyń kelesi jyldan bastap osy reformany bastaý týraly naqty tapsyrmasynan keıin sheneýnikterdiń sheginer jeri qalmady. Sebebi osydan 1 jyl burynǵy esepteý boıynsha salymshylardyń 1 paıyzynyń ǵana zeınet salymdaryn alýǵa múmkindigi bolsa, bıylǵy kórsetkish 6 paıyzdan sál asty. Bul faktor reformany memlekettik deńgeıde júzege asyrýdyń múmkin emestigin kórsetedi: Sebebi qordaǵy ortasha esepshot 1 mln teńgege de jetpeıdi. Al salymshylardyń 54 paıyzynyń jıǵan-tergeni 500 myń teńgeden de aspaıdy eken.
Sarapshylar BJZQ men onyń basqarý menedjmentine degen kózqarasty ózgertýge sebep bolatyn tetikter jetkilikti ekenin aıtady. BJZQ aktıvteri Ulttyq banktiń quzyretinde, aktıvterin de bas bank basqardy. B.Zııabekov osy tusta BJZQ men Ulttyq bank arasyndaǵy baılanystyń ashyqtyǵyna qol jetkizý qajettigin aıtady.
– BJZQ ózge jekemenshiktegi qorlar sııaqty aktıvterdi basqarǵany úshin komıssııa alýǵa mindetti emes. Bul salymshylar jınaǵynyń ınvestısııalyq ósimine keri áserin tıgizedi. Ekinshisi – ınvestısııalyq deklarasııany ózgertý. Bul faktor qorǵa ekinshi deńgeıli bankterdiń baǵaly qaǵazdaryn satyp alýǵa, sonymen qatar reıtıngteri A-dan tómen elderge kúmándi ınvestısııalar salýdan bas tartýǵa múmkindik beredi. Basqasha aıtqanda, ınvestısııa salý, aksııa satyp alý quqyn ózinde qaldyrady. Qazir ekonomıkanyń ınvestory – Ulttyq qor men QHR ekeni belgili. Ekonomıkasy endi damyp kele jatqan elderge ınvestısııa salýdyń qaýpi joǵary. Zeınetaqy salymdary tabystylyǵy mol salalarǵa baǵyttalǵany durys, – deıdi B.Zııabekov.
Qarjyger Erlan Ibragım salymshylarǵa jınaqtaryn óz betinshe basqarý quqyǵyn berý halyqaralyq tájirıbede bar ekenin aıtady. Salymshylar jeke jınaqtaryn jaı memlekettik oblıgasııalar portfeline salý quqyǵyn alsa, ıaǵnı osy aqshany óz eline damytý úshin qaryzǵa berse, onda ózderi kóp jeńildikterge ıe bolar edi. Biraq bizdegi zeınetaqy júıesiniń ınvestısııalyq tartymdylyǵy qandaı ekenin jáne onyń ekonomıkanyń naqty kórsetkishimen sáıkes keletinin kórip otyrmyz. Basqasha aıtqanda, ekonomıkadaǵy naqty kórsetkishimiz qandaı bolsa, zeınetaqy júıemiz de sondaı bolyp shyqty.
Zeınetaqy salymynyń shekti dálizinen asyp turǵan 1,4 trln teńge ishki naryq úshin asa tartymdy emes ekenin aıtqan sarapshy júıedegi ózgeris 45-ten asyp ketken tolqyn emes, keıingi 20-30 jas arasyndaǵy tolqyn úshin úshin yntalandyrýshy faktor bolýy tıis dep úmittenedi.
– 25-30 jastaǵy azamat aldaǵy onjyldyqtarda qordaǵy jıǵan-tergenin ózi basqara alatynyna senedi. Memleket bul rette qyryqtan asqan salymshylardyń táýekelin óz jaýapkershiligine alyp, jastarǵa jol ashyp otyr. Sol sebepti bul tetikti aldaǵy ýaqytta jetildirip, ýaqyt aǵymyna saı jańartyp otyrýǵa tıispiz, – deıdi E.Ibragım.
Qarjyger salymshy úshin jınaǵynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy týraly málimetti jáne ol qarjyny ózi basqarýǵa quqy baryn bilý mańyzdy ekenin, sonymen bir mezgilde memleket kepildik bergen eń tómengi zeınetaqy, ıaǵnı saqtandyrý zeınetaqysy mindetti túrde jáne kez kelgen jaǵdaıda saqtalýy kerektigin de eskertip ótti.
– Oblıgasııalar portfeline salynǵan jeke zeınetaqy shotyndaǵy aqshanyń bir bóligi de memleket kepildendirgen kiris bolady. Memleket oblıgasııa satyp alýshylardy yntalandyrady, bul tabıǵı jaǵdaı. Qarjy mınıstrligi bul aqshany aýksıon júıesi arqyly qaryzǵa alady, sheteldik ınvestorlar nemese rezıdentter kompanııalar men bankter memlekettik qaryzǵa aqsha salady, – deıdi ol.
E.Ibragım bul qarjy eldiń damýyna jumsalatynyn aıtady. Eger júıe durys jumys istese, jas kezinde el ekonomıkasyna ınvestor bolǵan azamat zeınet jasyna jetkende onyń dıvıdendin alýy tıis.
ALMATY