Teńgege áser etetin faktorlar

Ulttyq banktiń Monetarlyq ope­rasııalar departamenti dı­rek­torynyń orynbasary Ivan Serdıýk tamyz aıynyń basy­­­nan AQSh ta­ýarlyq qorlarynyń azaıýy, Beırýttaǵy jarylys syn­­­­­dy faktorlarǵa baılanys­ty mu­­naı baǵasy shamaly kóteril­genin, bul faktor ult­tyq valıý­ta­myz­­dyń biraz ýaqyt boıy tu­raq­tanýyna sebep bolaty­­nyn aıt­­qan edi. Sondaı-aq I.Serdıýk mem­­le­kettik baǵaly qaǵazdar na­ry­ǵy bizdiń valıýtany qol­daı­tyn negizgi faktorlar bolatynyn da eske salǵan. Qysqasy, 2020 jyl­dyń tamyzy Ulttyq bankti de, teńgemizdi de uıaltqan joq.

Qyrkúıektiń basynda tamyz­daǵy valıýta naryǵyndaǵy jaǵ­daıdarǵa sholý jasap, jýrnalıs­termen kezdesken Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Álııa Moldabekova da tamyz aıyn­da shetel valıýtasynyń teń­­gege qatysty jańalyqtary neıt­­raldy sıpatta bolǵanyn aıt­­ty. Munaı baǵasynda da asa óz­ge­­ris bolmady, barrel 44,15-45,86 dollar aralyǵynda shama­dan tys qubylmaı saýdalan­dy. Ta­myz­dyń basynda AQSh pen Eý­roaımaqtyń óndi­ristik sek­­toryndaǵy iskerlik belsen­dilik týraly málimetterdiń betalysy belgili bolyp qaldy. Qolaıly makroekonomıkalyq statıstıka aıasynda álemdik qor ındeksteri ósýin jalǵastyrdy. Mysaly, amerıkalyq S & P500 aksııalar ındeksi tamyzda 7%-ǵa ósti, álemdik qor naryǵynyń jaǵdaıyn beıneleıtin MSCI World ındeksi tamyzda 6,5%-dan astam ósti. Alaıda ınvestorlar táýekeliniń odan ári ósýine pandemııanyń beti qaıtpaýy jáne alpaýyt elder arasyndaǵy saýda qaqtyǵystarynyń kúsheıýi sebep bolǵan.

– Tamyz aıynda AQSh dol­larynyń arzandaýy álemniń nazaryn aýdardy. Bul jaǵdaıda Fede­raldyq rezerv júıesi uzaq ýaqyt boıy ıkemdi aqsha-nesıe saıasatyn júrgizýi múmkin. Sebebi AQSh-tyń qazynashylyq min­det­temeleri naqty stavkalarynyń tómendeýine de áser etti jáne altyn baǵasynyń kóterilýin ýnsııa­syna 2 myń dollardan joǵary deńgeıge deıin jetkizdi, – deıdi Á.Moldabekova.

Dollardyń álsireýi damyǵan elderdiń ulttyq valıýtasyna qalaı áser etedi? Bul damyǵan el­derdiń sarapshylary úshin máń­gilik taqyryp. Teńgeniń taǵ­dyry tek munaı baǵasy nemese AQSh dollaryna ǵana táýeldi emes ekeni endi belgili bolyp jatyr. Sarapshylar teńge tek eki faktordyń emes, kórshi el Reseıge qarsy baǵyttalǵan Ba­tys­­­tyń sanksııasy, syrtqy saý­da­­daǵy ımporttyń úlesiniń qys­­­­p­aǵynda ekenin aıtady. Bir aıda qazaq­standyq valıýta dol­larǵa qa­tysty 8 teńgege álsi­redi, biraq rýblge qatysty ny­­­ǵaı­­dy. Qazaqstan qor bırja­sy tór­aǵasynyń orynbasary Natalıa Horoshevskaıa qyr­kú­ıek­tiń basynda jýrnalısterge bergen suqbatynda teńge tamyz aıynda negizgi valıýtalarǵa qatysty álsiregenimen, rýblge shaqqanda kúsh jınap alǵanyn aıtqan-dy.

Ulttyq bank tamyz aıynda valıýta naryǵyna qatyspasa da paıyzdyq mólsherlemeler óz­gerdi. Bırjadaǵy saýda shilde aıyn­daǵy 2,1 mlrd AQSh dollarynan 2,2 mlrd AQSh dollaryna deıin ósti. Tamyz aıyndaǵy teńgeniń kenetten kúsh alyp, bir baǵany uzaq ýaqyt ustap tu­rýyna osy faktorlar da áserin beripti. Ulttyq bank ókiliniń pa­ıymdaýynsha, tamyz aıyndaǵy maýsymdyq faktordan da teńge jyl saıyn birazǵa deıin qor jınap alatyn. Biraq bıylǵy pandemııaǵa qatysty maýsymdyq faktor teńgege áser ete almady.

– Tamyz aıynda kepildendi­rilgen transfertti qamtamasyz etý maqsatynda Ulttyq bank Ult­tyq qordan 681 mln dollar­dy satty. Transferttiń konversııa mólsheri ótken aılarmen sa­­lys­tyrǵanda aıtarlyqtaı tó­men boldy. Biraq bul valıýta naryǵynda teńgerimsizdikke, bas­­qasha aıtqanda, teńgeniń tym qatty arzandap ketýine jol ber­medi. Kvazımemlekettik sektor kompanııalary ózderiniń min­dettemeleri sheńberinde valıýta túsimderiniń bir bóligin – 266 mln dollardy satty. Bul valıýta naryǵynda usynys pen sura­nysty teńestirdi, – deıdi Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary.

Tamyz aıynyń sońynda aldyn ala málimetter boıyn­sha Qazaq­stannyń halyqaralyq re­zerv­teri Ulttyq qordyń aktıv­terin qos­qanda 94,1 mlrd dollardy qu­rady. Ulttyq banktiń al­tyn-valıýta rezervteri bir aı­da 22 mln dollarǵa ósip, 35,4 mlrd dollarǵa jetti. Altynnyń úlesinde de ózgeris joq.

Tamyzdyń teńgege degen qaba­ǵy túzý bolǵanymen, qyr­kúıek aıy asa jaıly bastalmady. Aı­dyń ba­synan beri teńgemiz turaq­ty­ly­­ǵyn saqtaı almady. Ulttyq bank ókili munyń sebebin munaı ba­ǵa­synyń arzandaýynan dep biledi.

Qyrkúıek aıynyń basynan bastap munaı baǵasy kúrt tó­men­deı bastady. Artynsha bir aı boıy miz baqpaǵan teńge de qu­bylyp shyǵa keldi. Sarap­shy­lar munyń sebebin ınvestor­lar­dyń kómirsýtekke degen sura­nysy­nyń tómendeýinde dep otyr. Sebebi ınvestordyń «erteń baǵa qan­daı bolady?» degen alań kó­ńilin qalypqa túsiretin jaǵ­daı­dyń aýyly ázirge alys sııaqty.

COVID-19-ǵa qarsy AstraZeneca vaksınasynyń synaq­taryn toqtata turý týraly habarlamalar týyndaǵan kezde ınvestorlar áliptiń sońyn kútýge yńǵaı tanytqan. Qyrkúıektiń orta­synda munaı baǵasy qalypqa ke­letin yńǵaı tanytyp, qor bır­jasynda qozǵalys bastaldy. Bul ýaqytsha aldamshy úmit pe, ál­de senýge bolatyn faktor ma? Esh­kim dóp basyp aıta almaı otyr.

Qyrkúıek aıynyń sońyna qaraı Federaldyq ashyq naryq komıtetiniń jıyny ótedi. Buǵan deıin AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesi stavkalardyń uzaq ýaqyt boıy tómen deńgeıde bolatynyn eskertken bolatyn. Demek, AQSh dollarynyń jaǵdaıy endi belgili bola bas­taıdy. Ulttyq banktiń de tek syrttaı baqylap otyratynyn da, valıýtany retteý úshin qosymsha tetikterdi paıdalanýǵa sheshim qabyldaıtynyn da sol kezde biletin bolamyz. Álemdik naryq koronavırýstyq pandemııa men onyń saldary, sondaı-aq osy jyldyń qarashasynda AQSh-taǵy prezıdent saılaýynyń keri saldarynyń yqpalyn álsiretýge daıyndyqty bastap ketti. Reseı rýbli de geosaıası táýekelderdiń yqpalynda qaldy. Sarapshylar rýbldiń álsireýi aldaǵy ýaqytta jalǵasa beretinin aıtyp otyr.

Munaı baǵasynyń sheshýshi faktorlaryn COVID-19 jáne OPEK+ músheleriniń saıasattaǵy endigi baǵyty anyqtaıdy.

– Ulttyq bank syrtqy jáne ishki naryqtardaǵy oqıǵalarǵa baqylaýdy jalǵastyrady jáne tótenshe jaǵdaılar týyndaǵan kezde qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin qolda bar quraldardyń barlyq spektrin paıdalanýǵa daıyn, – deıdi Á.Moldabekova.

Reseılik ekonomıster rýbl qyrkúıek-qazan aılarynda qun­syzdanady dep boljam jasap otyr. Kórshi valıýtanyń álsireýi teńgeniń teris dınamıkasy qaýpin týdyrady. Apta basynan beri sa­rap­shylar «qazaq teńgesiniń ba­ǵamy qalaı ózgeredi jáne mem­­leket teńgeniń nyǵaıýyna qa­laı túrtki bola alady?» degen máse­lege alańdaı bastady. Reseı rýb­li­niń álsireýi jańa devalvasııa qaý­pin eseletip jibergenin kórip otyrmyz.

Jyl basynan beri rýbl 21%-ǵa álsiredi, túrik lırasy, bra­zı­lııalyq real jáne ońtústik af­rıkalyq randpen birge eń kóp zardap shekken valıýtalar tobyna kirdi. О́tken aptadan bastap ǵalamtordyń reseılik blogynda da rýbldiń taǵdyry týraly qarama-qaıshy boljamdar paıda boldy – keıbir sarapshylar onyń ýaqytsha nyǵaıýyn boljaıdy, al basqalary reseılik bankter esep aıyrysýdyń dollarmen esepteletinin aıtyp jatyr. Qazirdiń ózinde reseılik valıýta G-20 elderiniń ishindegi eń qubylmalysy bolyp shyqty.

Tamyz aıynda kez kelgen eldiń valıýtasy salyq demalysy, adam­dardyń eńbek demaly­syn alýy, saıahattaýy tárizdi maý­sym­dyq faktordan kúsh alyp, qazan aıyna deıin es jıyp qalatyn. Bul joly eki faktor­dyń da áseri az bolǵan tárizdi. Pandemııa qyspaǵynan ShOB-tyń 80 paıyzy salyqty az tóledi, shetelge saıahattaý shekteldi. Teńgemizdiń qyrkúıek aıy bastalmaı jatyp alqynyp qalýyna osy faktorlar áser etkenge uqsaıdy.

ALMATY