Jer nesibesi – halyq ıgiligine

EKSPO shejiresi: Parıj, 1867 jyl

Tórtkúl dúnıeni tamsandyrǵan halyqaralyq kórmeler tarıhynda tórtinshi ret ótken EKSPO 1867 jyly Parıjde boldy. Bul EKSPO-nyń Fransııada ekinshi ret ótýi edi. Osyǵan deıin aıtyp ótkenimizdeı, mundaı álemdik deńgeıdegi kórme Parıjde alǵash 1855 jyly ótkizilgen bolatyn. Eki kórme de Napoleon III kezinde uıymdastyryldy. Bul Fransııada birqatar demokratııa ornap, eldiń ekonomıkasyn, óndirisin damytýǵa jańasha betburys bastalǵan shaq edi.

EKSPO shejiresi: Parıj, 1867 jyl

Tórtkúl dúnıeni tamsandyrǵan halyqaralyq kórmeler tarıhynda tórtinshi ret ótken EKSPO 1867 jyly Parıjde boldy. Bul EKSPO-nyń Fransııada ekinshi ret ótýi edi. Osyǵan deıin aıtyp ótkenimizdeı, mundaı álemdik deńgeıdegi kórme Parıjde alǵash 1855 jyly ótkizilgen bolatyn. Eki kórme de Napoleon III kezinde uıymdastyryldy. Bul Fransııada birqatar demokratııa ornap, eldiń ekonomıkasyn, óndirisin damytýǵa jańasha betburys bastalǵan shaq edi.

1867 jylǵy EKSPO Parıjdiń Marsovo alqabynda ornalasty. Kórmeni 11 sáýir kúni ımperator Napoleon III-tiń ózi ashyp berdi. Shara alty-jeti aıǵa sozyldy. Oǵan osy aralyqta 10 mıllıonǵa jýyq adam kelip, kórgen eken. Olardyń arasynda eń tanymal tulǵalar, memleket qaıratkerleri de boldy. Máselen, Portýgalııa patshaıymy Marııa Pıa Savoıskaıa, Shvesııa hanzadasy Oskar, Belgııa koroli Leopold II jáne onyń áıeli Marııa-Genrıetta, orys patshasy Aleksandr II, túrik sultany Abdýlazız, japon hanzadasy Tokýgava Akıtake, Otto fon Bısmarkter kórmeni tamashalaǵan.

Marsovo alqabyndaǵy EKSPO-nyń jalpy aýmaǵy 50 gektardy alyp jatty. Sondaı-aq, ol Marsovodan asyp Bıııankýr jáne Segen araldaryn qamtydy. Al kórmeni ótkizýge qarjy kózi negizinen memlekettik bıýdjetten, odan qaldy jazylý arqyly jınalǵan qarajattan quraldy.

Marovo alqabynda negizgi qurylys 1865 jyly bastalypty. Qurylystyń jobasynyń avtory, ınjener Jan-Batıst Krans jáne arhıtektor Leopold Hardı. Kórmedegi basty pavılon 490h380 metr dóńes formada boldy, onyń jalpy aýmaǵy – 146 myń sharshy metr. Ol temirden jáne shynydan jasaldy. Qurylysshylar kózdiń jaýyn alǵan ǵajaıyp nysan, basty pavılon qurylysyn bar bolǵany eki jylda aıaqtapty. Qurylysqa barlyǵy 1626 myń jumysker qatysypty. Bas pavılonnyń jan-jaǵynda 16 jolaq alleıamen bólingen 7 galereıa shoǵyrlandy. Ol dóńes pavılondy negizgi kórme alańynan bólip turdy. Syrtqy gale­reıada kóbine dámhana jáne meıramhanalar ornalasty. Al ishinde kóne zamanǵy grek hramdary, túrik monshalary, romandyq stıldegi shirkeýler, gotıkalyq ǵımarattar boldy.

Basty ǵımarat saıabaqta orna­lasqan bolatyn. Munyń mańaıynda 200 nysan, onyń ishinde túrli elderdiń ulttyq 24 pavılony boldy. Al aýylsharýashylyq bólimi Sena aǵysynyń tómengi jaǵyn­daǵy Bıııankýr jáne Segen aral­darynda ornalasty. Bul jer jaǵalaı ornalasqan ferma sııaqty keıipte edi. Onda jer óńdeý, aýyl sharýashylyǵyna baılanysty túrli ádis-tásilder kórsetildi. Má­selen, irimshik, maı, nan, suıyq maı, shujyq, araq-sharap jasaý, kó­bik, zyǵyr óńdeý, sebetter jasaý, kirpish quıý jáne taǵy basqa nár­selerdiń jasalý, óndirilý ádis-tá­sil­deri is júzinde kórsetilip jatty.

Kórmeniń daıyndyǵyna búkil Fransııanyń betke ustarlary men atqa minerleri tolyqtaı atsalys­ty. Sharanyń bastalýyna deıin Parıjdiń jolnusqasy jasaldy. Ony jasaýǵa áıgili jazýshylar V.Gıýgo, T.Gote, A.Dıýma, E.Renan, Sh.-O.Sent-Bev syndy tulǵalar qatysty. Kórmeniń ashy­lýyna arnaıy jazylǵan Dj. Rossınıdiń «Napoleon III jáne onyń halqyna oda» degen týyndysy sharanyń bas­ty ánuranyna aınaldy.

Kórme jumysyna qatysý­shy­lar quramy onyń aldyńǵy kórmeler­ge qaraǵanda aıtarlyqtaı ózgergen joq. Barlyǵy álemniń túkpir-túkpirinen 50226 adam qatysty. Onyń 15055-i Fransııa jáne onyń qol astyndaǵy elderden edi. Kórmege qoıylǵan fransýzdyq jádigerler shamamen 63,5 myń sharshy metrdi alyp jatty. Al ekinshi oryndy (basty alańdaǵy 21 myń sharshy metrde ornalasqan 6176 jádigerimen) Anglııa ıemdendi.

1867 jylǵy kórmeniń aldyń­ǵylarynan aıyrmashylyǵy – onda arnaıy taqyryptyq pavılon­dardyń bolýy. Aıtalyq, «Tár­bıe, jumys jáne jumysshy qaýym­nyń hal-ahýaly», «Qurylys mádenıe­ti», «Baqsha egý» sııaqty ataýlarmen 95 synypqa bólingen barlyǵy 10 taqyryptyq top jasaqtaldy. Basty mazmun egin sharýashylyǵy jáne eńbek tarıhy bolatyn. Negizinen, «tabıǵat baılyǵy ıgerilip, jer nesibesi halyq ıgiligine jaraýy tıis» degen uranmen úndesti.

Kórmege kelýshiler nazaryna ekonomıka men saýdanyń ósý tolqynynda týyndaǵan óndiristik jańalyqtar usynyldy. Munda eń bastysy, ǵylymǵa erekshe kóńil bólindi. Arnaıy oryndarda ǵylymı dárister oqylyp, jarııa­ly túrde tájirıbe almasyldy. Ǵylymı jetistiktiń túrli qural-jabdyqtary, buıymdary qoıyldy. Tabıǵatty zertteýshilerdiń qyzyǵýshylyǵynan týyndaǵan jańalyqtar jaryqqa shyqty. Jer óńdeý, egin sharýashylyǵyna qajetti oılap tabylǵan jańa tehnıkalar, máselen, elektr qýatymen jumys isteıtin shamdar, sýasty kabelderi, gıdravlıkalyq lıfter, shar tárizdi bolttar, mehanıkalyq qamyr ılegish, telegraftyq Hıýga apparaty da osy kórmeniń jemisi boldy. Ásirese, jer óńdeıtin túrli quraldar oılap tabýǵa atalmysh kórmeniń ǵylymı jetistigi zor áserin tıgizdi dese bolatyndaı. Taǵy bir aıta keterligi, atalmysh kórmege qatysýshy elderdiń arnaıy ulttyq pavılondary jasaldy. Bul – 1867 jylǵy EKSPO-nyń osyǵan deıingi kórmelerden taǵy bir ereksheligi sanalady. Kórme kórermenderi Tıroldyń «derevnıasyn», orystyń «ızbasyn», Egıpettiń kerýen-saraıyn, shyǵys munaralaryn, túriktiń monshasyn, Qytaıdyń teatryn, aǵylshyndardyń «kottedjin», amerıkalyqtardyń «ranchosyn», gollandyqtardyń «fermasyn» jáne rımdikterdiń «úńgirlerin» tamashalady.

1867 jylǵy EKSPO-nyń óndiris salasyndaǵy eń joǵary jetis­tikteriniń biri – salmaǵy 38,4 tonnany quraǵan germandyq Krýpptyń bolat kesegin aıtýǵa bolady. Pera Martenanyń ádis-tásilimen jasalǵan bul metaldyń relsi bessemer bolattan jasalyp­ty. Kórmede sondaı-aq, qarý-ja­raq eksponattary kóp boldy. Al Krýpptyń salmaǵy 90 tonnalyq zeńbiregi búkil álemdi tańǵaldyrdy. Sol úshin oǵan ımperator Napoleon III legıonnyń Qurmetti ofıseri ataǵyn berdi.

Kórmede joǵary baǵa alǵan, gran-prı men 100 myń frankty ıelengen ónertapqysh, hımık Avgýst Vılgelm Gofman boldy. Ol bul syılyqty taskómir smolasyn óndirý jáne sıntetıkalyq boıaǵyshtar shyǵarýdy oılap tapqany úshin aldy. Sondaı-aq, orys akademıgi Borıs Iаkobtyń galvanotehnıkasy da joǵary baǵalandy. Al ǵalymdar Nıkolaýso Otto jáne Oıgeno Langeno ishten janatyn qozǵaltqysh oılap tapqandary jóninde jańalyq usynyp, kórme kórermenderiniń zor yqylasyna bólendi. Bul kórmeniń taǵy bir jańalyǵy aýyr qara metall túrinde túıirshik kúıimen jatqan ýran boldy. Al munyń bári 1867 jylǵy EKSPO-nyń ǵajaıyp jetistikteri sanalady.

Sonymen qosa, «Egıpet par­kinde» Ogıýst Marıet óziniń arheo­logııalyq zattaryn kórsetse, «Eńbek tarıhy galereıasynda» Jak Býshe de Perttiń zerttep, qazbadan tapqan yqylym zamanǵy eń alǵashqy eńbek quraly turdy. Orys hımıgi Dmıtrıı Mendeleevtiń óner jáne etnografııalyq buıymdary pavılondaǵy kóp oryndy alyp, kórmeni tamashalaýshylardy tamsandyrdy.

Iá, bul bizden eki ǵasyr buryn bolǵan halyqaralyq kórmeniń ǵajaıyptary. Al qazir jıyrma birinshi ǵasyr – ǵylym men tehnıkanyń damyǵan zamany. Búgingi jetistikterimizge sol dáýir­lerde ashylǵan ǵylymı jańalyqtar bastaý bolǵanyna eshkim daý aıta almas. Endeshe, elimizde ótkeli otyrǵan EKSPO-2017 halyqaralyq kórme­siniń de talaı jańalyqqa sebep bolyp, álem ekonomıkasynyń, jahan ǵylymynyń jetistigin ústep, adamzat ómiriniń qolaılylyǵyn arttyra túserine áseri bolaryna senim zor. Sonaý zamandardyń ózinde osynsha abyroı-ataqpen, zor saltanatpen ótip, búkil álem elderiniń basty sharasyna aınalǵan EKSPO tarıhyna kóz júgirte otyryp mundaı sharanyń araǵa ǵasyrlar salyp bizdiń elimizde, Qazaqstan dalasynda ótýi zor jaýapkershilik, úlken abyroı ekenin ańǵarý qıyn emes. Endi, bizdiń elde de bul shara osyndaı bıik bedelmen, asa zor abyroımen ótse degen tilektemiz.

Dınara BITIKOVA,

«Egemen Qazaqstan».