Sońǵy jyldary qalaǵa jáne aýdan ortalyqtaryna egilgen kóshetterdiń qýrap ketýi qalypty qubylysqa aınaldy. Máselen, osydan eki jyl buryn qalanyń áýejaı aımaǵyna baratyn joldyń boıyna, qoqys polıgony aýmaǵyna, tipti ortalyq kóshelerge egilgen jas kóshetter jyl ótpeı qýrap ketkendikten, qazir olardyń orny ashyq dalaǵa aınaldy.
Jeri sazdy, tehnıkalyq sýdy paıdalaný júıesi joq Aqtóbe qalasynda qaraǵash pen úıeńki ǵana ósedi degen negizsiz ýájder de aıtyla bastady. Jasyl jelekti túgendeýge jergilikti belsendiler aralasyp, egilgen aǵashtardyń shyqpaı qalý sebebi surala bastaǵanda, jaýapty mekemeler kóshetter jersinbegendikten, aptap ystyqta der kezinde sýarylmaǵandyqtan qýrap ketti dep esep berdi. Kógaldandyrý jumystarynyń basy-qasynda áýelbastan ormanshylar men tájirıbeli baǵbandar aralasqan kezde, qala jasyl jelekke oranyp shyǵa keletin edi. Onyń ústine, qazirgi kezde bar jelekti aman saqtap qalýdyń ózi úlken sharýaǵa aınalǵanyn aıta ketý de kerek.
Aqtóbe qalasynyń ákimdigi kelesi jyldan bastap qaladaǵy barlyq jasyl jelek túrlerin túgendeý maqsatynda ár aǵashtyń tólqujatyn jasap, sandyq júıege kóshirý jumystaryn bastap ketti. Aǵashtardy saqtap qalý joldaryn Oıyl, Temir, Aqtóbe orman sharýashylyǵy mekemelerin basqarǵan, Barqyn qumdarynda qaraǵaı ósirip, Temir aýdanynyń Tolǵanaı degen jerinde alma baǵyn jaıqaltqan 80 jastaǵy tájirıbeli ormanshy Káren Aıjaryqovtan suraǵanbyz.
Aǵash, butalardyń túr-túrin jatqa biletin ormanshy qazirgi kógaldandyrý jumystaryna asa rıza emes. Ol 5 mılıon teńgege 10 aýrýhana, 10 balabaqsha men 10 mekteptiń jan-jaǵyn jasyl jelekke bólep qoıýǵa bolady deıdi. Jergilikti klımatqa tózimdi aǵashtardy ósirý joldaryn jaqsy biletin baǵbannyń sharbaǵynda aǵash pen butanyń 40-qa jýyq túri ósip tur eken. Onyń bárin ózi men nemereleri baptaıdy. Qyzyl búrgen, moıyl, arsha, qaraǵaı, almurt, alma, jabaıy alma, syrǵa tal, sheten, dolana, jyńǵyl, katalpa, qara úıeńki, terektiń «Nevskıı» túri, aılant (qytaı shaǵany) bir-birine uqsamaıdy.
Tájirıbeli ormanshynyń aıtýynsha, topyraq aǵash egilmesten úsh jyl buryn daıyndalýy kerek. Birinshi jyl tegis jyrtylyp, eshbir aramshóp óspeıtindeı tazartylyp, aǵash qurttary jumyrtqalaryn anyqtaý úshin topyraqtan synama alynady. Ekinshi jyly kóshet otyrǵyzylatyn uıashyqtar 20 sm etip qazylyp, kelesi jyly odan ári tereńdetile beredi. «Kóbine uzyndyǵy bir metrden asqan aǵashtar jersinbeıdi, óıtkeni, ósip turǵan jerinde qazylǵan kezde negizgi tamyryna zaqym kelgendikten, jańa orynda qýrap ketedi. Al janama tamyrlary kóp jas kóshetter basqa jerge tez jersinedi. Sol úshin jyl saıyn otyrǵyzýǵa arnalǵan kóshetterdiń ornyn aýystyryp turý kerek. Úsh jyl boıy bir jerde ósken jas taldy basqa jaqqa aýystyrǵanda shyqpaı qalady».
Qala kóshelerinde jas qaraǵaı, shyrshalardyń óte baıaý ósip, japyraqtarynyń búrisip, sarǵaıyp turǵanyn ańǵarýǵa bolady. Olar ári alshaq otyrǵyzylǵan. Bul durys emes, óıtkeni jas qylqan japyraqtylar kóleńkeni ári tyǵyz egilgen aǵashtardyń arasynda óskendi unatady. Bes jylǵa deıin óte baıaý ósedi de, sodan keıin ǵana basqa aǵashtardy basyp ozýǵa tyrysatyn ereksheligi bar. Kúnge talas ósedi. Qazirgi aǵash ósirýshiler qaraǵaı men shyrshanyń, tut aǵashtarynyń osy ereksheligin bilmeıdi. Kóshetterdiń arasy óte alshaq etip otyrǵyzylǵandyqtan shaqyraıǵan kúnniń sáýlesi tike túskendikten sarǵaıyp ketip jatady.
Káren aǵaıdyń aıtýynsha, jas terekterdi jazda qandyryp úsh ret sýarsa da jetkilikti bolady. Máselen, terektiń «Nevskıı» túri sýyqqa óte tózimdi, topyraqqa jaqsy jersinedi. Úsh jyldan keıin «Nevskıı» terektiń tamyry 20 metr tereńdikten sýdy ózi sińiredi. Negizinen, jaqsy tamyrlanyp ketken qaraǵaı da sýdy onsha qajet etpeıdi.
Sondaı-aq qoqys polıgony aýmaǵyna jyńǵyldy qaptatyp egip tastaýǵa bolady, shań ustaıdy, aýany tazartady. Qunarsyz, tasty, tuzdy topyraqqa, munaı qaldyǵy tógilgen aýmaqqa aılantty (qytaı shaǵanyn) egip tastasa, ol topyraqtaǵy zııandy zattardy boıyna sińirip alady. Alaıda ony tasjoldyń boıyna ekpeý kerek. О́ıtkeni osy aǵashtyń tez ósetin qýatty tamyrlary jol jamylǵysyn ne ǵımarattyń irgetasyn kóterip tastaıtyny bar.
Aýrýhanalardyń jan-jaǵyna, ásirese týberkýlez aýrýhanasynyń aınalasyna qaraǵaı men arshany kóptep egip tastaý kerek dep esepteıdi Káren aǵaı. Bul aǵashtardyń aýany ottegimen baıytatyny belgili. Tut aǵashy da sýyqqa tózimdi, erekshe kútimdi qajet etpeıdi. Sondaı-aq mektepter men balabaqshanyń aınalasyna kúzde gúldeıtin dolana, sheten, moıyl, súmbil terek, qyzyl búrgendi egip tastasa, oqýshylar qyrkúıekte sabaqqa oralǵanda mekteptiń aınalasy jaınap turady, deıdi.
Qala men aýyldardyń aınalasyn kógaldandyrý jumystaryna tájirıbeli ormanshy Káren Aıjaryqovtyń keńesterin nege paıdalanbaıtynyn bile almadyq.
AQTО́BE