Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda elimizdiń ár aımaǵynyń ózindik damý ereksheligi bolýy kerek ekenin atap kórsetti. Sonyń ishinde Qazaqstannyń batys óńirleri basty baǵytty kómirsýtegi shıkizatyn óndirý men óńdeýge negizdeýi qajettigi jóninde de naqty tujyrymdar jasady. Osy qatarda ınnovasııalyq óńir qatarynda júrgen Batys Qazaqstan oblysy turǵany talassyz. Solaı deı tursaq ta munda tolyq sheshimin tappaǵan máseleler de jetkilikti ekeni aıqyn baıqalyp júr.
Ashyǵyn aıtqanda aımaqta munaı-gaz óndirisin damytyp, hımııa keshenderin qalyptastyrý isi basym sıpat ala almaı keledi. Endeshe, aýmaqtyq damý jolyndaǵy Oral óńiriniń artyqshylyǵy munaı men gazdy óńdeý dep oı qorytý qısynǵa kele qoımaıdy. Budan shyǵatyn basty túıin – oblys áli kúnge deıin naqty damý jolyn aıqyndaı almaı kele jatqandyǵy.
Aqjaıyq aımaǵyna qandaı damý baǵyty tán? Munaı-hımııa kesheni me? Joq, álde ónerkásiptik baǵyt pa? Nemese aýyl sharýashylyǵy ma? Álde tamaq jáne toqyma óndirisi me? Qalaı degenmen bulardyń arajigin dóp basyp aıtý qıyn-aq. Teńgerimdi aýmaqtyq damytýdyń negizi alǵashqy aıtylǵan sala dep tujyrymdasaq, «KPO b.v.» alıansy men «Kondensat» jáne «JaıyqMunaı» sekildi jekemenshik kompanııalar oblys ekonomıkasynyń órge basýyna aıtarlyqtaı súbeli úles qosyp otyrmaǵany aıqyn. Árıne, jyl saıyn keıbir áleýmettik sıpattaǵy jobalar men nysandardy turǵyzýǵa atalǵan kompanııalar esebinen belgili bir deńgeıde qarajat bólinip turatynyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Degenmen tutastaı alǵanda munyń ózi óńir ekonomıkasynyń ósimine yqpal jasaı almaıtyny taǵy da aıan. Osy rette sál sheginis jasar bolsaq, sonaý 90-shy jyldardyń orta sheninde ónimdi ózara bólisý jónindegi sheteldiktermen jasalǵan kelisimsharttarǵa sáıkes Qarashyǵanaq kenishinde Birlesken basqarý komıteti (BBK) degen aıryqsha basqarý qurylymy bolǵany umytyla qoıǵan joq. Onyń quramy 5-6 adamnan turǵany jóninde derekter bar. BBK-nyń basty ereksheligi, sonda talqylanǵan máselege onyń bir múshesi qarsy bolsa, sheshim qabyldanbaıdy eken. 2000-jyldardyń bas kezinde oǵan Prezıdent Jarlyǵymen Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan Qyrymbek Kósherbaev múshe bolyp, sonyń arqasynda oblys ekonomıkasyn damytý jáne áleýmettik máselelerdi sheshý úshin qyrýar qarajat tartylǵan edi. Búginde kenishte mundaı qurylym joıylǵan. Keıinnen mundaǵy kóptegen sheteldik kompanııa qyzmet ereksheligine qaraı Batys Qazaqstan aýmaǵynan Atyraýǵa qonys aýdardy. Sóıtip olardyń ornynda qalǵan «KPO b.v» kompanııasynyń áleýeti men múmkindigi taryla tústi.
Sondaı-aq qazirgi ýaqytta Aqjaıyq aımaǵynda ónerkásiptik kásiporyndardyń áleýeti de tolyq paıdalanylmaı júrgeni aıqyn baıqalady. О́ńirde ónerkásipke qoldaý kórsetýdiń tyń joldary men tetikteri jóninde aýyz toltyryp aıtýǵa turatyndaı istiń bolmaı turǵany ókinishti-aq. Buǵan deıin jumys istep kelgen kásiporyndardy qaıtadan jańǵyrtý men modernızasııalaý sharalary aıaqasty bolyp júrgeni de qynjyltady. Aıtalyq, budan biraz jyl buryn Oral qalasynda Batys Qazaqstan mashına qurastyrý kompanııasy degen aty dardaı otandyq kásiporyn qurylyp, jumys isteı bastaǵanyna kýá bolǵanbyz. Qazir qaıda sol kompanııa? Kórinbeıdi áıteýir. Jýrnalıstik áýestikpen bir joly onyń Jaıyq ózeniniń jaǵasynda ornalasqan bas ǵımaratynyń qazirgi jaı-kúıine nazar aýdarǵan edik. Onyń tóńiregi tym-tyrys, óndiris yrǵaǵy baıqala qoıǵan joq. Al kompanııa ǵımaratynyń surqy qashyp, syrtqy sylaqtary túse bastapty. Sóz joq, joǵaryda aıtylǵandardyń bári Prezıdent Joldaýynda qoıylǵan ónerkásiptiń áleýetin tolyq paıdalaný jónindegi asa mańyzdy mindetterge qaıshy keledi. Mundaı olqylyqtardyń oryn alýynyń basty sebebi tyń serpilis pen silkinistiń jetkiliksizdiginen desek, qatelese qoımaspyz.
Aýmaqtyq damý men óndiristik sıkldardy qurýǵa qajetti basty faktordyń biri – qarajat kózderiniń jetkilikti bolýy. Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń batys óńirleri ınvestısııa tartatyn ortalyqqa aınalýǵa tıis» degen tujyrymy atalǵan máselede Aqjaıyq aımaǵynda is basynda júrgen basshy azamattarǵa qozǵaý sala alar ma eken? Bul másele jónindegi basty jaýapkershilik pen salmaqty Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıev arqalaıtyny eshqandaı talas týǵyzbaıdy.
Taǵy bir kereǵar jaıt – atalǵan óńirde áldebir jıyn men basqosý bola qalsa, jıi aıtylatyn, jergilikti buqaralyq aqparat quraldarynda jıi jazylyp, jıi kórinetin bir támsil bar: Bul – Batys Qazaqstan oblysynyń Reseıdiń bes birdeı shekaralyq aımaǵymen shektesetini jónindegi ábden taptaýryn bolǵan derek. Sóz joq, atalǵan óńirdiń georafııalyq, geosaıası jáne geoekonomıkalyq turǵydan utymdy ornalasýy – jaǵymdy jaıt. Áıtse de osyndaı shekaralyq shektesý óńirge qandaı paıda men tıimdilik ákelgeni jónindegi jaıttar qaǵys qalyp qoıyp júr. Túıip aıtqanda, munyń ózi otandyq taýarlardy satý men ınvestısııa tartýdyń taptyrmas múmkindigi ekeni eskerile bermeıdi.
Ras, buǵan deıingi kezeńde óńirde Reseıdiń Saratov, Samara, Orynbor, Volgograd jáne Astrahan oblystarymen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jóninde ekijaqty kelisimshart jasalyp, taraptar arasyndaǵy qarym-qatynastar oń jolǵa qoıylyp kelgen-di. Áıtse de keıingi kezde Reseıdiń gýbernııalyq bıliginiń ókilderimen jáne sondaǵy mekeme, kásiporyn jetekshilerimen ornatylǵan tyǵyz baılanystardyń arqaýy bosańsı bastaǵany baıqalady.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap kórsetkendeı, shekaralyq aımaqtarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý elimizdiń shekara mańyn damytýdyń asa mańyzdy faktory ekenin eskersek, batysqazaqstandyq bılik ókilderine osynaý ózekti isti jolǵa qoıýda dúr silkinýge týra keletini anyq. Ári solaı bolatynyna da senim joq emes. Al tutastaı alǵanda ázirge Aqjaıyq aımaǵynyń damý deńgeıi kóńil kónshite bermeıdi.
ORAL