Kóz aldyńyzǵa myna sýretti elestetińizshi. Tún. Kól jaǵasy. Kúni boıǵy tirshilik bir sátke tynym taýyp, aınalany múlgigen tynyshtyq basqan. Anda-sanda kól betinde oınaǵan balyqtardyń sholpyly ǵana estiledi. Osy kezde aıdyndy qaıyqpen kezgen áldekimder kórindi. Kóp uzamaı sál diril qaqqan sý betine ondaǵan óli balyq shyǵa keldi. Sýdaǵy tirshilik ataýlyny jalmap, tabıǵat qorǵaýshylarynyń tynyshyn alyp júrgen elektroqarmaq degenińiz osy páleket.
Qyzylorda oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý ınspeksııasy men tabıǵatty qorǵaý polısııasy mamandarynyń aıtýynsha, elektrqarmaq bizge sońǵy 4-5 jyldyqta jetipti. Qoldan jasalǵan qurylǵy áý basta kórshi О́zbekstan memleketinen kelgen. Qazir Túrkistan oblysy aýmaǵynda da kóptep sanalady. Bizdiń oblysta ruqsat etilmegen qurylǵymen balyq aýlaý Shıeli aýdany aýmaǵynda jıi kezdesedi.
Elektrqarmaq teńizdiń ashy sýyna jaramaıdy. Túbi kórinbeıtindikten aqqan ózenge de salý qıyndaý. Sondyqtan da jaryǵy qandaı tereń sýdyń da túbin anyq kórsetetin qytaı shamyn qolǵa ustaǵan brakonerler túngi kól betin torýyldaıdy. Eń qıyny, bizde osy qurylǵynyń qanshalyqty zııan ekendigin, balyqtyń naqty osynyń zardabynan ólgendigin anyqtap bere alatyn maman joq. Osydan da ustalǵan brakonerlerdiń barlyǵy derlik sot aldyna barǵanda sútten taza, sýdan aq bolyp shyǵyp jatatyn kezi kóp.
– Elektrqarmaq tikeleı tússe balyqtyń kózi shyǵyp ketedi. Janamalaı tıgenniń ózinde omyrtqasyna zaqym kelip, ýyldyryq shashý qasıetinen aıyrylady. Taıǵa tańba basqandaı kórinip turǵan osy ózgeristi sot bıologııalyq saraptamada dáleldeý qıyn. Sondyqtan da osy sala mamanyn ázirleý kezek kúttirmeıtin máseleniń biri, – deıdi oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý ınspeksııasynyń bólim basshysy Rýslan Seıitmuratov.
– Zańsyz balyq aýlaıtyndar da ábden ákki bolyp alǵan. Ustala qalǵan jaǵdaıda qolyndaǵysynyń bárin sýǵa laqtyryp, qutylyp ketedi. Elektrqarmaqty sýǵa bir malyp alsań boldy, isten shyǵady. Kóbi osy ádisti paıdalanady da, saraptama qurylǵynyń jumys istemeıtindigi týraly qorytyndy beredi. Osylaısha, basty aıǵaǵymyzdan sotqa deıin aıyrylyp qalyp jatamyz.
Jalpy, elektrqarmaq salý – qylmystyq is. Al ony tasymaldaýǵa tyıym salynbaǵan. Sondyqtan da tabıǵat qorǵaýshylar men polıseıler kóliginen osy qurylǵy shyqqan adamǵa eshteńe isteı almaıdy.
Málimet izdep, ınternetti aqtardyq. Elektrqarmaqtyń neshe túri jaıly derek taptyq. Kóbine Reseıden shyǵady eken. Aqysyn tóleseńiz, arzanǵa Qytaıdan da aldyrýǵa bolady. Tipti osy qurylǵyny qalaı jasaýdy úıretetinder de kóp kezdesti.
Oblysta bıyldyń ózinde Shıeli aýdanynyń aýmaǵynan elektrqarmaq salǵan 2 adam ustalypty. Sonyń biri sotqa jetpeı qysqaryp ketse, ekinshi is boıynsha qazir tergeý júrip jatyr.
Ashkózdikke salynǵan adamnyń oıyna ne kelmeıdi deseńizshi. Qazir kórshi Túrkistan oblysynan arnaıy adam shaqyryp, óńirdegi kólderge elektrqarmaq saldyratyndar bar. Onyń zardaby tıgen balyq tiri qalsa da endi ýyldyryq shasha almaıtyny bir kúndik paıdany kózdegenderdiń oıyna kirmese qaıtesiz. 12, 24 volttik, keıde tipti qýaty odan da joǵary qurylǵymen urǵannan keıin sýdaǵy mıkroorganızmder de joıylyp ketedi. Bul kóldegi balyq bitken azyǵynan aıyryldy degen sóz.
Bul qurylǵynyń elektrogon degen taǵy bir aýyr túri bar. Brakonerler kádimgi aý salǵandaı qaıyqpen júzip otyrady, olardyń izine sý betine shyqqan balyqtardy jınaıtyn taǵy bir qaıyq ilesedi. Kólder men aǵysy baıaý kanaldardyń myna basynan túskender belgilengen jerde kútip turǵan kólikke jetkenshe júzdegen balyq alady. Olar qajetine jaratpaı ketken maıda balyqtar sý betinde qala beredi.
Mamandar jylyna júzdegen reıd, tekserýler uıymdastyrady. Sondaı sátterde sany basym brakonerlerdiń bularǵa balta alyp júgirgen sátteri de bolǵan. Aıǵaq zattaryn tastap úlgere almaı qalǵanda aıbat kórsetip, ómirlerine qaýip tóndirgenderi de bólek áńgime. Osyndaı qıyndyqpen ustalǵan urylardyń jazaǵa kesilmeı qutylyp ketetini qynjyltady bulardy. Az aıt, kóp aıt, zań ázirshe sol tún jamylyp kól betin timiskilegenderdiń «sózin sóılep» tur.
Oblystyq polısııa departamenti tabıǵat qorǵaý bóliminiń aǵa ınspektory, polısııa maıory Jasulan Jakııaeevpen de tildestik. Kóktemnen bastap qara kúzge deıin reıdte júretin maman bizde saraptamalyq tehnologııa ýaqyt talabyna ilese almaı kele jatqanyn aıtady. Mysaly, bir kólikten elektrqarmaq pen balyq shyqty delik. Biraq sol balyqtyń zańsyz qurylǵyny paıdalaný arqyly aýlanǵanyn dáleldeýiń kerek. Bári de «elektrqarmaqty taýyp aldym» degen jaýaptan tanbaıdy. Istegen qylmysyna saı jazaǵa tartylmaǵan soń keleside taǵy da tún jamylyp joryqqa shyǵady.
Neshe jyl sý jaǵalap, reıdke shyǵyp júrgen mamandardyń bul máseleniń aldyn alý jóninde usynystary da bar. Sonyń biri – zańsyz qurylǵyǵa qarsy kúreske jergilikti turǵyndardy tartý. Osy baǵytta neshe jyldan beri aýyl-aımaqtardy aralap, el arasynda túsindirme jumystaryn júrgizip keledi. Sol turǵyndardyń habar berýimen ońaı olja izdegenderdiń jolyn kesetin kezderi kóp.
Brakonerlerdi basyndyrmaýdyń taǵy bir amalyn oblystyq polısııa departamenti tabıǵat qorǵaý bóliminiń aǵa ınspektory, polısııa maıory Jasulan Jakııaeev aıtty. Bul úshin qashyqtan basqarylatyn shaǵyn ushaqtar alý qajet. Radıýsy 50 shaqyrymdy qamtıtyn ushaqtar túnde 3 shaqyrymnan foto men vıdoǵa túsire alady. Tabıǵat qorǵaýdyń barlyq salasyna paıdalanýǵa bolatyn mundaı qurylǵy óz baǵasyn aqtaıdy. Bizdiń keıingi urpaqqa qaldyratyn basty baılyǵymyz osy tabıǵat emes pe?
Mamandar tym bolmaǵanda kóktem men kúz aralyǵynda kólder men aıdyndar mańynda elektrqarmaq tasymaldaýǵa zań júzinde tyıym salynsa degen tilegin de aıtty. Qalaı bolǵanda da tún jamylyp kól kezgen jyryndylardyń jolyn kesýdiń bar amalyn jasaýymyz kerek. Áıtpese, tabıǵatty tonaýdan kól-kósir tabys taýyp otyrǵandar balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan talaı kóldiń túbine jeteri anyq.
Qyzylorda oblysy