Oıyl ortaıdy, Jem úzilip aǵady

Oıyldyń túbi kórindi

Bastaýyn Muǵaljar taýla­ryndaǵy erigen qar sýy men bulaq kózderinen alyp, jaýyn-shashynmen arnasyn keńeıte aǵatyn Oıyl ózeni Taısoıǵan qumynda bir­neshe tarmaqqa bólinip, Jal­tyr­­kól men Aqtóbe kólderi ara­syn­daǵy Qarakól tusynda sazǵa sińip joq bolady. Burynǵy kezde sý tasyǵan mezgilde arnasy 10 metrge deıin ulǵaıatyn, uzyn­­dy­ǵy 800 shaqyrym bolatyn ózen Ja­ıyqqa kelip quıǵan eken. Qazir Ja­ıyqqa jetpeıdi, tym taıaz­­dan­ǵan arnalary jińishkerip, úzile aǵady.

Qyrkúıektiń basynda ózen­niń Atyraý oblysyndaǵy Mııa­ly eldi mekeni tusyndaǵy bal­shyqqa aınalǵan Jylanbas degen saǵasynyń balyǵy qyryl­dy. Oıyl aýdanynyń Mııalyǵa óter shekarasyndaǵy Qaratal saǵa­synyń sýy aǵynsyz bolǵan­dyqtan jasyl túske boıalyp, borsyp ketti. Qurǵaǵan Qarataldyń jaǵasyna shabyndyq shóp te shyqpady. Sodan ala jazdaı Qaratal aýylynyń turǵyndary ne shóp shaba almaı, ne baqshaǵa sý jetkize almaı ábden qınaldy. Soǵys jyldary ataqty taryshy Shyǵanaq Bersıev osy Qara­tal­dyń maıda topyraǵy men sýly arnasyna ekken tarynyń ár gektarynan 200 sentnerden ónim alyp rekord jasaǵan. Keıin ber­sıev­shiler brıgadasy osy alqap­tan gektaryna 100 sentnerge deıin tary jınaǵan yrys­ty me­­ken­niń sýy tartylǵan soń ajary ketti. «Qaratal qurǵasa, tur­­ǵyn­­dar aýyz sýsyz qalyp, taıaý mań­­daǵy Barqyn qumdarynda sho­ǵyr­lanǵan jer asty sýy da jo­­ǵalady», deıdi Qaratal aýy­ly­­nyń turǵyny Ersultan Maksımov.

Oıyldyń tartylýyna kelgende, pikir úshke jaryldy. Aýyl turǵyndary ózen boıyndaǵy baý-baqsha egetin sharýashylyqtar sý arnasyn óz qalaýynsha buryp, beı-bereketsiz bógep jatyr deı­di. Qaratal aýylynyń turǵyny Serikqalı Qultemirov bógetke sý jınalmaýdyń sebebinen kóredi. Ol: «Buryn Oıyldyń Qaratal saǵasynyń tusyndaǵy Tamdykól bógetiniń shlıýzderi kúzden kók­temge deıin jabylatyn. Sodan kóktemde sý tasyp, Qaratal arnasy ábden tolǵanda, jınalǵan sý maýsymnyń basynan Mııalyǵa qaraı jaz boıy jaılap jiberilip otyrady da, kúzde shlıýzder qaıta bekitiledi. Qazir aǵyndy sýdy eshkim bógemegendikten, arna tolmaıdy, sý qumǵa sińip ketedi», deıdi.

«Oıyl ózeni qar men jańbyr sýynan tolyǵady. Eki jyldan beri jaýyn-shashyn óte az, qysta qar az jaýyp, jerge toń qatpady, jańbyr da sırek jaýdy. Alda­ǵy qysta qar kóp bolsa, kóktemde ózen arnasy kóteriledi degen úmit bar», – deıdi Oıyl aýdanynyń ákimi Asqar Qazybaev.

Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý jóninde­gi «Jaıyq-Kaspıı» basseındik ınspeksııasynyń basshysy Ǵa­lı­dolla Ázıdýllınniń pikiri de Asqar Qazybaevpen úndes: «О́zen sýynyń azaıýyna qurǵaqshylyq sıkli áser etti. Shyndyǵynda, jo­laı sýdyń arnalaryn bógep, ji­bermeı otyrǵan eshkim joq».

Ekologtar Aqtóbe oblysy­nyń dalalyq ózenderi adam qo­lymen jasalǵan jyrtqyshtyq áre­ketterdiń saldarynan jyldan-jyl­ǵa quryp barady deıdi. «Eko­júıeni qalpyna keltirý úshin ózen jaǵalaýyn boılaı, ásirese taıaz­danǵan bólikterinde jasyl jelekti kóptep egip, ózen arnalaryn tazalaý qajet», – deıdi ekolog Aleksandr Mandrykın.

 Aqtóbe oblysynyń Jem, Oıyl, Yrǵyz, Or, Saǵyz ózen­de­­riniń arnalary bıyl múlde jińishkerip ketse, Saǵyz úzilip qaldy. Bul ózenderdiń bári de Oral taýynyń ońtústik jalǵasy – Muǵaljar jotalarynyń bıiginde erigen qar sýynan qorektenetin bulaq kózderinen jınalady. Oıylmen 712 shaqyrym boıy qanattas aǵatyn Jem ózeni de bastaýyn Muǵaljar taýynyń oń­tústik-batys betkeıindegi bu­laq­tarmen jalǵasqan Janaı jáne Jalańash ózenderinen alady. Qarasha túse qatyp, sáýir týa salysymen qaıta erıtin Jem ózeni de qazir úzile-úzile keı jerinde aralshyqqa aınaldy, keı jerinde qurǵap jatyr.

Aqtóbe oblysyndaǵy dalalyq ózender sýynyń taıazdanýyna Muǵaljar taýyndaǵy ózgerister tikeleı sebepshi. Taýdyń shetki bóligi – Bershúgir jotasyndaǵy 20-dan astam qıyrshyq tas zaýyttary 6-7 jyldan beri jotalardy talqandap keledi. Qazir taý baýraıyndaǵy bulaq kózderi bitelip, jerústi jáne jerasty sýlarynyń aınalymy buzyldy. Ekologtardyń taǵy bir joramaly Jem, Temir ózenderine jaqyn ornalasqan munaı kenishteri­niń zardaby tıip jatyr. О́ıtkeni munaıy alyn­ǵan jerasty qa­bat­tary bosap qalǵan­dyqtan, sý jer astyndaǵy bos keńistikterge qaraı aǵyp ketken.

Taý talqandalsa, bulaq kózderi joǵalady

Soltústik Kaspıı oıpaty men Muǵaljar taýlarynyń batys, shyǵys betkeılerinen bas­taý alyp, merıdıan boıymen aǵatyn ózender qubylysyn Aty­raý oblystyq tarıhı-mádenı mu­ralardy zertteý ortalyǵy­nyń arheology Seıilhan Amanqul­uly Sankt-Peterbýrg Ǵylym aka­de­mııasynyń korrespondent-mú­she­si N.Hanykovtyń 1843 jy­­ly jarııalaǵan «Ishki jáne Kishi Ordany alyp jatqan Qyr­ǵyz dalasyndaǵy eldi mekender jó­nindegi» maqalasynan tap­­qan. Orystyń orıentalıst ǵa­lymy mynadaı tujyrym jasaıdy: «Muǵaljar taýlarynan bastalatyn Jem, Saǵyz, Oıyl ózenderi batys baǵytqa kóldeneń aǵady. Sol sebepti aǵysy óte jáı. О́zen boıymen bulaq kóz­de­rin baldyrlar men qamys, qo­ǵalar biteıdi. Jazdyń kúnderi sýy qurǵap, qys­ta túbine deıin qatyp qalmas úshin ózen boıyn mekendegen malshylar bulaq kó­zin óz kúshterimen tazalaıdy. Al Muǵaljar taýynyń shy­ǵys betinen bastaý alatyn Yr­ǵyz, Torǵaı ózenderi sol­tús­tik­ten ońtústikke tike aǵa­tyn­dyq­tan sarqylmaıdy. («Ishki ister mı­nıstrliginiń jýrnaly», 1843, «Ish­ki jáne Kishi Ordany alyp jat­­qan Qyrǵyz dalasyndaǵy el­di­ mekender jóninde» maqalasy, 28-b.)

Seıilhan Amanqululy «N.Ha­­­­nykovtyń merıdıan sy­­­zy­­ǵy­na qarsy kóldeneń aǵa­tyn ózen­derdiń aǵysy jáı bolady degen boljamy shyndyqqa janasady dep oılaımyn. Búginde taýdyń joǵarǵy betkeıinen aǵa­tyn kóp­tegen bulaq kózderi bitelip qal­ǵan. О́ıtkeni ózen jáı aǵyspen kóldeneń aǵatyn bolsa, arnasyn qamys pen qoǵa basyp tastaıdy», dep oı tastaıdy.

Birneshe jyldan beri elimiz­diń ár óńirinde ózen arnalaryn keńeıtý jumystarymen aına­lysatyn «Kompanııa speıstroı» JShS dırektory Rashıd Slambektov ózen-kólderdiń taıyzdanýyna sý túbindegi bulaqtar kózderiniń bitelýi tikeleı sebep­shi degen pikirde. «О́zender ádette sý astyndaǵy maıda bulaqtardan qorektenedi. Osy bulaq kózderin tazartyp turmasa, maıda shań- tozańdar bitep tastaıdy. Bulaq kózderin usaq qumdar men tastar bitemeıdi, kerisinshe osy jerden sý jaqsy súzilip, bulaq atqylap aǵady», deıdi.

Taǵy bir joramal – Muǵal­jar taýynyń jotalary baýyrynan qıyrshyq tas óndiretin zaýyt­­tardyń kesirinen, jeras­ty sý kózderimen jalǵasqan bu­laq kózderi bitelgendikten, sý jo­ǵalyp barady. Búginde on­ shaq­ty jyldan beri shań men tozań­nan kóz ashpaǵan Bershúgir aýy­ly turǵyndarynyń arasynda demikpe, allergııalyq syrqattar kóbeıdi. Balalar kóp aýyrady.

Sóıtip Aqtóbe oblysynyń dalalyq ózenderiniń taıyzda­nýyna Muǵaljar taýyndaǵy ta­bıǵı júıeniń buzylýy, jerasty jáne jer beti sýlary aınalymy­nyń buzylýy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Ekojúıeni qaıta qal­pyna keltirý úshin qandaı júıeli ju­mystar júrgizgen jón? Osy má­selede ázirge ekologtar men mem­lekettik organdar bir mámi­lege kel­gen joq.

Aqtóbe oblysy