Bıylǵy jyly «HVII Áýezov oqýlary» pandemııa kezine tap kelgenine qaramastan, sala mamandary dástúrli ǵylymı-tájirıbelik konferensııa mazmunyn «Abaı jáne M.O.Áýezov», «Alash jáne M.O.Áýezov», «Abaıtanýdaǵy M.O.Áýezov» ǵylymı-tekstologııalyq ádisnamasy, sheteldik ádebı syn nazaryndaǵy Áýezov murasy máseleleri tóńiregindegi ǵylymı baıandamalarmen baıytty.
Konferensııany kirispe sózimen ashqan M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, QR UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory K.Matyjanov áýezovtanýǵa baǵyttalǵan dástúrli is-sharanyń jas ǵalymdar úshin mańyzdylyǵyn atap ótti.
Osy jıynda fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor A.Ismaqova «Alash jáne Muhtar Áýezov» taqyrybynda sóz sóılep, M.O.Áýezovtiń «О́z jaıymnan» maqalasyna taldaý jasady. Ǵalym atap ótkendeı, bul eńbek Smaǵul Sádýaqasulynyń saýaldaryna bergen jaýap retinde jazylǵan. Ǵalym atalmysh maqalada Áýezovtiń abaıtanýǵa kelýine qatysty qundy maǵlumattar barshylyq ekendigin aıtady. Áýezov úshin ádebı úlgi kim degenge bylaı jaýap berilgen: «Qazaq jazýshylarynan árıne Abaıdy súıemin. Meniń bala kúnimnen ishken asym, alǵan nárimniń barlyǵy da Abaıdan. Taza ádebıet sarynyna boı urǵanda Abaı degen sóz qazaq degen sózben teńbe-teń túsetindeı kezderi bar sııaqty. Abaıdy súıýim únemi aqyldan týǵan, synnan týǵan súıis emes, keıde týǵan orta, kir jýyp, kindik kesken jerdi súıýmen bara-bar bolatyny bar. Budan soń Maǵjandy súıemin... Maǵjannan basqamyzdyń bárimizdiki kúmándi, óte senimsiz dep bilemin».
A.Baıtursynulynyń «Ádebıet tanytqyshyndaǵy» qazaq ádebıetiniń dáýirleý kezeńderin M.Áýezov Keńes kezinde «Ádebıet tarıhy» zertteýinde naqtylap shyqty. Alash joly – Qazaq joly degen konseptke tyıym salynǵan kezde Áýezov «Abaı joly» epopeıasyn jazý arqyly Alashtyń amanatyn oryndaýǵa búkil ǵumyryn baǵyshtap, bul isti abyroımen atqaryp, sosrealızm qursaýyndaǵy qatań senzýralyq kezeńdi Abaıdy tanytýmen atqardy. A.Baıtursynulynyń «Ádebıet tanytqysh» pen «Qazaqtyń bas aqyny» zertteýindegi ádebıet teorııasyn M.Áýezov «Ádebıet tarıhy» men sosrealıstik qıyn kezeńde jazǵan eńbekterimen damytyp áketti. «Abaı joly» romanyn da osy basty konsepti ornyqtyrý úshin jazǵanyn este saqtaýymyz qajet. Ár sózin baqylap otyrǵan sosrealıstik qursaýda M.Áýezov Alash amanatyn – Ult ádebıetiniń tarıhy men teorııasyn tolyq qalyptastyryp berdi», dep atap ótti A.Ismaqova.
Al fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Q.Mádibaı: «Abaı óleńderiniń basylym tarıhynda birneshe ret qarip almasyp, jazý ózgerip otyrǵandyǵyn» «Abaıdyń bir sózi» baıandamasyna arqaý ete otyryp, «Birqatar tekstologııalyq jańsaqtyqtardyń oryn alýyna mátindi qoljazba nusqalar boıynsha, 1909, 1922 jylǵy arab qarpindegi baspasynda salystyra saralap, túgendep, túzep oqıtyn, til biletin, jazý tanıtyn maman tapshylyǵy da áser etti», dep atap ótti. «Muhtar Áýezov el ishiniń «baspahanasy» dep ataǵan Múrseıit Bikiulynyń Abaı qaıtys bolǵannan keıin 1905, 1907, 1910 jyldarda jazyp daıyndaǵan kóshirme nusqalary Abaıdyń 1909 jylǵy tuńǵysh jınaǵynan bastap, keıingi tolyq basylymdardyń barlyǵynda da nazarda boldy. Sol qoljazba kóshirmeler negizinde 1933, 1939-40, 1945, 1957, 1977, 1995 jylǵy tolyq jınaqtarda mátindik salystyrý, túzetýler jasalyp otyrdy», degen oı túıedi. Ǵalymnyń aıtýynsha, kúni búginge sheıin talas týdyryp otyrǵan jeke sóz, uǵymdardyń Abaı shyǵarmalarynyń túpnusqasy máninde sanalyp kele jatqan 1909 jylǵy basylym men Múrseıit Bikiulynyń (1905, 1907, 1910 jj.) qoljazba kóshirmeleriniń eski jazýdy biletin adamdardyń maqsatty salystyrýynan tolyq ótpegendigi. Qaısybir tekstologııalyq máselelerde nazar aýdarylatyn Sádýaqas, Orazke, t.b. kóshirme nusqalardyń tolyq mátinderiniń qolda bolmaýy, bolǵan kúnde de tutas ǵylymı, tekstologııalyq aınalymǵa tartylmaı otyrýy, aqyn jaıynda aıtylǵan estelikterdegi Abaı sózi delinetin óleń mátinderi, olardyń ár derekte árqıly ózgeristermen keltirilýi, keıindep aınalymǵa qosylýy, sonymen birge abaıtanýdaǵy ilgeridegi túbegeıli toqtamdar, qıly saıası ahýal tasasynda qalǵan keıingi 30 shaqty jyl kólemindegi Abaıdyń Shyǵysy, t.b. naqtyly qajettilikter, klassıkalyq murany yqtııattaýdyń álemdik baı tájirıbesi, ádebı murany túgendeý men ıgerýdegi otandyq ádebıettanýdyń ozyq jumys baǵyttary eskerilip ázirlendi», dedi Q.Mádibaı.
«M.Áýezovtiń jazýshylyq jolyndaǵy árbir shyǵarmasy qundy. «Abaı joly» romany halyq tarıhynyń kórkem shejiresi. Oǵan batystyń nebir dańqty jazýshylary HH ǵasyrdyń uly romandarynyń biri degen baǵa berdi. Qazaq eli táýelsizdik alǵan jyldarda da M.Áýezov romanyna degen qyzyǵýshylyq azaıǵan emes. 1997 jyly jazýshynyń 50 tomdyq tolyq jınaǵynyń basylyp shyǵa bastaýy onyń barsha eńbeginiń baǵasyn arttyra tústi. Uly jazýshynyń aqyn týraly romany jas urpaqty qazaq halqynyń baı ádebıeti men ónerin, salty men dástúrin, erlik pen dańqqa toly tarıhyn qurmetteýge úıretedi», dedi «M.Áýezovtiń Abaı jaıyndaǵy tarıhı romany» baıandamasynda fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty K.Rahymjan. Ǵalym taldap kórsetkendeı, kezinde halyq tarıhyn jazýǵa mursha bermegen sebepter M.Áýezovteı uly jazýshyǵa da ótkenge degen qurmetin jetkizýge múmkindik bermegenin aıta ketýimiz kerek. Abaı jaıyndaǵy roman betterin oqı otyryp, qazaqtyń baı folklory men batyrlar jyrynyń tamasha oqıǵa silemderi, tarıhı jyrlardaǵy sheberlik mektepteri jazýshyǵa qandaı shabyt bergenin sezinýdiń ózi ǵanıbet. Qazaq tarıhynyń burynǵy shejiresindegi ortaǵasyrlyq jazýshylardyń eńbekterindegi asyldardy áıgilep maqala jazýdy jazýshy basqa jolǵa shegerdi. О́ıtkeni Q.Halıd, Z.Babyr, M.H.Dýlatı, Q.Jalaıyr sııaqty burynǵy tarıhshylar eńbegi jazýshy dúnıetanymyna áser etpeı qalmady. Biraq ol jaıynda anyqtap ashyq aıtýǵa túrli shekteýler, tyıymdar qolbaılaý boldy.
Al fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty L.Musaly M.Áýezovtiń «Abaı joly» romanyndaǵy sımvol-beıneler jáne olardyń kórkemdik qyzmetine» toqtalyp, M.Áýezovtiń «Abaı joly» bıografııalyq, tarıhı, etnografııalyq sıpaty bar dáýirnamalyq ensıklopedııalyq kitap ekeni aıtyldy. «Degenmen de, bul shyǵarmanyń, eń aldymen, poetıkalyq óner týyndysy, kórkemsóz úlgisi ekenin basty nazarda ustaǵan jón dep bilemiz. О́ziniń basty kitabyna avtor ómirlik, dúnıetanymdyq, estetıkalyq murattarymen qosa poetıkalyq darynynyń búkil shyǵarmashylyq múmkindigin sarqa jumsaǵan. Sondyqtan da bul kitap bizge, eń aldymen ádebı týyndy retinde, ádebı-estetıkalyq eskertkish retinde qymbat. Sondyqtan da ádebıet oqytýshysy bul týyndyny oqytý barysynda kórkemdik qundylyǵyn basty nazarda ustaý qajet. Ol úshin eń aldymen kórkemdik quraldardy jeke qarastyryp, stýdentterdi olardyń mán-maǵynasy men qyzmetin semantıkalyq, lıngvopoetıkalyq turǵydan taldaýǵa jeteleý kerek» dep atap ótse, I.Jansúgirov atyndaǵy JMÝ doktoranty M.Dáýletkereı Ramazan Toqtarovtyń «Abaıdyń jumbaǵy» roman-hamsasyndaǵy aqynnyń tulǵalyq áleýetin» zerdelep, «Abaıdyń bolmysyn, tulǵalyq áleýetin, aqyndyq sheberligin aıqyndaý ǵasyrdan astam ýaqytty qamtysa da, tolyq tanyp boldyq, zerttedik dep núkte qoıa almaımyz», dep atap ótti. Ǵalymnyń aıtýynsha, onyń sebebin Abaıdyń tulǵalyq áleýetiniń, pálsafasynyń tereńdiginen izdegenimiz jón bolar. R.Toqtarov Abaı beınesin «adamdyq minez-bolmysymen jan-jaqty ári jandy tanylýy, shyǵarma ıdeıasyna tikeleı qatystylyǵy turǵysynan tanymdyq-estetıkalyq máni joǵary obrazdyń eń kúrdeli túri» tıptik beıne deńgeıine jetkizgen. Abaıdyń psıhologııalyq portreti de «tek avtordyń baıandaýymen jasalynbaı, keıipker kózimen, ańdaýymen» sátti ashylǵan. R.Toqtarov «Abaıdyń jumbaǵy» roman-hamsasy arqyly Abaıdyń dúnıege kelýinen bastap, ómirden ótkenine deıingi aralyqty qamtyp, aqyn bolmysyn, shyǵarmashylyq tulǵasyn, adamdyq áleýetin aıqyndaǵan. M.Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasynan alshaq ketpeı, tek keńestik qasań qaǵıdanyń qurbany bolǵan oılardy asha bilgen», dep atap ótti.
Áýezov shyǵarmashylyǵyna arnalǵan dástúrli kezdesý dramatýrgııa, beıneleý óneri, kıno, folklorıstıka, jalpy ádebıettaný salasy boıynsha taqyryptardy qozǵap, jańalyǵy bar zertteýlermen jalǵasyn tapty.