Áskerı avıaındýstrııa jańa kezeńge qadam basyp, saladaǵy oıynshylar altynshy býyndaǵy joıǵysh ushaqtardy qurastyrýǵa kiristi. Bul baǵytta AQSh, Reseı, Qytaı, Ulybrıtanııa, Germanııa, Japonııa, Fransııa jáne Ispanııa aıtarlyqtaı jetistikke jetkeni baıqalady. Alaıda negizgi tartys amerıkalyqtar men beıresmı túrde birlesken qytaılyq jáne reseılik avıakonstrýktorlar arasynda órbip keledi.
AQSh kósh bastap tur
Qytaı men Reseı besinshi býyndaǵy joıǵyshtardyń óndirisin jolǵa qoıa almaı jatqanda, AQSh osy sanattaǵy áskerı tehnıkany damytyp qana qoımaı, ony keń kólemde paıdalanyp, odaqtas elderge satyp jatyr.
Next Generation Air Dominance (NGAD) baǵdarlamasy aıasynda Qurama Shtattardyń áskerı áýe kúshteri altynshy býyndaǵy joıǵysh ushaqtyń alǵashqy synaqtaryn sátti aıaqtady.
AQSh áskerı áýe kúshteri mınıstriniń tehnologııalar jáne logıstıka jónindegi kómekshisi Ýıll Roperdiń aıtýynsha, áskerı basqarma qazirdiń ózinde dybystan da jyldam tehnıkanyń ushý saǵattaryn retke keltirip, álemdik rekord ornatqan. Bul týraly qorǵanys mınıstrliginiń ókili Defense News portalyna bergen suhbatynda aıtty. «Biz kelesi býyndaǵy ushaqtyń qurastyrý jumystaryn buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge jetkizýge daıynbyz», dedi Ý.Roper.
Jasandy ıntellekt engiziledi
Ekinshi jaǵynan, qytaılyq Global Times (GT) basylymynda jarııalanǵan baıandamada Chendý avıasııalyq ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýtynyń bas ınjeneri jáne J-20 ushaǵynyń jobalaýshysy Van Haıfen aspanasty eli altynshy býyndaǵy joıǵyshtardy tek 2035 jylǵa qaraı shyǵarýy múmkin ekenin jasyrmady.
Ázirge bolashaq urys tehnıkasynyń múmkindikteri men erekshelikteri jóninde artyq málimet jarııalanǵan joq. Biraq bas ınjenerdiń sózine súıensek, onyń artyqshylyǵy jasandy ıntellekt pen shuǵyl jasyryný qabiletinde bolmaq. Sonymen qosa kópbaǵytty anyqtaý tetigi, lazerli qarý, ózin-ózi retteıtin qozǵaltqyshtar jáne gıperdybysty qarý ushaqtyń negizgi basymdyǵy retinde qarastyrylady.
Dese de, aǵylshyn tildi SCMP basylymynda jazylǵan maqalada gonkongtik áskerı sarapshy Sýn Chjýnpın ár eldiń joıǵyshtaryn salystyrý áli erte dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, amerıkalyqtar besinshi býyndaǵy áskerı ushaqtardy osydan on jyl buryn qurastyryp bitirgen. Sol sebepti olardyń ozyq deńgeıdegi áýe mashınasyn shyǵarýǵa kirisip ketkeni tańǵalarlyq qubylys emes deıdi.
Búginde AQSh áskerı-áýe kúshteriniń avıaparkinde 2005-2015 jyldary qabyldanǵan besinshi býyndaǵy Lockheed Martin F-22 jáne F-35 joıǵyshtary qoldanysta. Ereksheligi sol, bul ushaqtar ozyq avıonıkalyq júıelermen qamtylyp, shuǵyl jasyryný jáne utqyr ushý sııaqty áreketterge ıe.
Al qytaılyq besinshi býyndy Chengdu-J-20 ushaǵy aspanǵa alǵash ret 2011 jyly kóterilip, tek 2017 jyly áskerılerdiń qolyna berildi.
Sý-57 óndirisi tolyq sheshilgen joq
Soltústik atlantıkalyq alıanstyń kóshbasshysy men Qytaıdan bólek, Reseı jáne Ulybrıtanııada bul baǵytta izdenis jumystaryn ázirleýde. «Rosteh» korporasııasy avıasııalyq kesheniniń ónerkásiptik dırektory Anatolıı Serdıýkovtyń aıtýynsha, «MıG» kompanııasy men «Sýhoı» holdıngi jańa býyndaǵy joıǵyshty shyǵarý úshin birigýi múmkin.
Reseı besinshi býyndaǵy Sý-57 joıǵyshynyń óndirisine qatysty barlyq máseleni áli de sheshpegenine qaramastan, jańa satydaǵy ushaqty ázirleýdi kózdep otyr. Ol «MıG-Sýhoı» ataýymen shyǵýy múmkin. Mundaı áskerı tehnıka keń taralǵan dybystan jyldam MıG-21 ushaǵynyń kórsetkishterin jaqsartyp, sondaı-aq MıG-35 jáne Sý-57-den de ozyq bola túsedi degen senimde reseılik avıakonstrýktorlar.
Amerıkalyq The National Interest jýrnalynda jazylǵandaı, bul reseılikterdiń bolashaq joıǵyshty ázirleýge baılanysty alǵashqy qadamy emes. 2016 jyly premer-mınıstrdiń orynbasary bolǵan Dmıtrıı Rogozın altynshy býyndaǵy áskerı ushaqty shyǵarý isi bastalǵanyn málimdep, onyń yqtımal jobasy tanystyrylǵanyn aıtqan edi.
«Múmkin «MıG-Sýhoı» óndirisiniń birlesken ushaǵy dep shyǵarylady. Biraq ázirge bári talqylanýda, naqty dóp basyp aıtý qıyn», degen A.Serdıýkovtyń sózin keltirdi amerıkalyq basylym.
Áskerı quramalardy Sý-57-men tolyqtyrý isi keshiktirilse de atalǵan ushaq Reseı áýe kúshterindegi MıG-29-dy jáne Sý-27-ni almastyrýǵa arnalǵan. Tek Sý-57-niń amerıkalyq Lockheed Martin kompanııasynyń besinshi býyndy F-35 Lightning II bombalaýshy ushaǵyna qalaı qarsy tura alatyny belgisiz. «Raptor» ataýymen tanymal bul ámbebap joıǵysh ushaq qazir álemde ústemdik ornatyp otyr deıdi sarapshylar.
F-35-tiń qashyqtyqty anyqtaý, geolokasııa jáne sáıkestendirý júıeleri dúnıe júzindegi eń qaýipti syn-qaterdi, sonyń ishinde reseılik S-300 jańa júıesin barlyq deńgeıde dál anyqtap, joıýǵa múmkindik beredi.
Avtokonsern qozǵaltqyshtarmen qamtıdy
Jahandyq kóshten qalmaýǵa talpynǵan Ulybrıtanııa 2018 jyly «Tempest» baǵdarlamasyn jarııalap, áýe flotyndaǵy Eurofighter Typhoons-ty almastyratyn altynshy býyndaǵy ushaqty shyǵarýdy qolǵa alǵan bolatyn.
Birikken koroldiktiń áýe kúshteriniń baǵdarlamalaryn iske asyratyn BAE System kompanııasyn Rolls Royce avtokonserni qozǵaltqyshtarmen qamtysa, eýropalyq MBDA fırmasy qarý ornatýǵa, sol sekildi ıtalııalyq Leonardo kompanııasy arnaıy qurylǵylar men avıonıkany damytýǵa kómektespek. Brıtandyqtardyń ozyq tehnıkasy 2035 jyly daıyn bolady dep boljanýda.
Qytaılyq J-20 ushaǵynyń bas konstrýktory Iаn Veı GT basylymyna jarııalaǵan maqalasynda kelesi býyndaǵy joıǵysh búgingi qoldanystaǵy tehnıkadan barlyq sıpattamasy jaǵynan áldeqaıda ozyq bolatynyn aıtty.
«Uly derjavalardyń básekelestigi men jańa tórtinshi býyndy joıǵysh ushaqtardy engizý jaǵdaıynda soǵysty júrgizý tásilderin ózgertý, sondaı-aq post-tórtinshi býyndy ushaqtardy jasaý týraly keń kólemdi pikirtalastar júrip jatyr», dedi Iа.Veı maqalasynda.
Lockheed Martin kompanııasynyń F-35 Lightning II bombalaýshy ushaǵy shamamen 145-150 mln dollar kóleminde baǵalanady. «Kommersant» gazetiniń habarlaýynsha, Sý-57 joıǵyshynyń quny – 35 mln dollar. Al qytaılyq Chengdu J-20-nyń baǵasy 85-90 mln dollardyń aınalasynda.
Áskerılerdiń áýe parki qashan jańarady?
Qazaqstannyń áskerı-áýe kúshterine toqtalsaq, otandyq avıaparkte 100-den astam urys ushaǵy bar. Olardyń deni reseılik ónim. Onyń ishinde eń ozyǵy 4+ býynyndaǵy kópmaqsatty Sý-30SM joıǵysh ushaǵy. Qazir mundaı tehnıkanyń shamamen 20-ǵa jýyǵy elimizdiń áýe qaqpasyn kúzetýde.
Stokgolm halyqaralyq beıbitshilik máselelerin zertteý ınstıtýtynyń (SIPRI) baǵalaýyna sáıkes, byltyr elimiz qorǵanys salasyna 1,7 mlrd dollar jumsaǵan. Bul 2018 jyldaǵy kórsetkishten 19%-ǵa kóp.
Nátıjesinde, 2019 jyly Qazaqstan salystyrmaly túrde áskerı shyǵyndardyń ulǵaıýy jaǵynan álemde 14-shi orynǵa turaqtady.
Otandyq áskerı-tehnıkalyq satyp alýdyń basym úlesi reseılik ımportqa tıesili. Soltústiktegi kórshimiz AQSh-tan keıingi álemdegi ekinshi áskerı derjava.
1995-2017 jyldar aralyǵynda Reseı Qazaqstanǵa Sý-27 joıǵyshyn (14 birlik), Aero L-39 oqý-jattyǵý ushaǵyn (13 birlik), Il-76 strategııalyq avıalaınerin, sondaı-aq «Sýhoı» kompanııasynda shyǵarylǵan utqyr ushý qabiletterine ıe 8 dana Sý-30 ushaǵyn satqan. Respýblıka aýmaǵyndaǵy reseılik tikushaqtyń shamamen 200 danasy jaýyngerlik sapta tur. Onyń ishinde kópmaqsatty tikushaqtar Mı-8/17 jáne Ka-32A11VS, sol sekildi Mı-24V jáne Mı-35M kóliktik-jaýyngerlik tikushaqtary men Mı-26T aýyr kóliktik tikushaǵy bar.
Byltyr Reseıdiń memlekettik qarý-jaraq merdigeri «Rosteh» Qazaqstanǵa Mı-8 kópmaqsatty tikushaqtarynyń jergilikti óndirisin iske qosýǵa kómektesýge ýáde etken edi. Bul Reseı men elimiz arasyndaǵy Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy osyndaı kelisim. Soǵan sáıkes, kórshiles memleket 2025 jylǵa qaraı 45 tikushaqty shyǵaryp, jetkizýge, sondaı-aq áýe tehnıkasynyń qyzmettik sıkl júıesin iske qosýǵa jáne ınjenerlik qyzmetkerlerdi oqytýǵa kómektespek.