Baǵzy dáýirden jetken qysh qumyralarǵa qarap, qazaq dalasynda nebir myqty qolóner sheberleriniń ómir súrgenin baıqamaý múmkin emes. Sondyqtan abyz tarıhtyń bizge qaldyrǵan muralaryn hal-qaderinshe baǵalaý – bolashaqqa paryz. Osy bir oıdy ózek qylǵan M.Tynyshpaev atyndaǵy Almaty oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ótkenniń ónegeli shejiresin shertýdegi mańyzy zor. Búginde Orta ǵasyrdan jetken baba mırasy aımaqtyń rýhanı qundylyǵyna aınalyp otyr.
Murajaıdyń qorynda qola, temir dáýiri men Orta ǵasyrlarda turǵyndar tutynǵan 50-ge jýyq qysh qumyra bar. Qumyralardyń ishine búkken qupııasy kóp. Jasampaz jádigerler alystan qaraǵan adamǵa qarapaıym zat bolyp kórinýi múmkin. Áıtse de, indete zerttep, tereńine úńilgen jeteli adamǵa onyń qadir-qasıetin uǵý tipti ońaı. Saz balshyqty jady myqty, tilin tapsa sóıleı jóneletin tiri aǵza dese bolady. Ol ǵylymı turǵyda dáleldengen tujyrym. Shynynda «Qumyralar sóıleıdi» degenge kim senedi. Dese de, olardyń árbiri óz dáýiri, sol zamandaǵy adamdardyń tirshiligi jóninde syr sherteri anyq. Muny murajaı qyzmetkerleri de jaqsy túsinedi. Kelgen qonaqtarǵa tarıhı eskertkishterdiń kepıetin túsindirip, keleshektiń sanasyna sáýle quıýda.
– Saz balshyqtyń qasıeti munymen ǵana shektelmeıdi. Ol otqa da óte tózimdi. Máselen, qas-qaǵymda san myń shaqyrym qashyqtyqqa zaýlaıtyn zymyrandar motorynyń saz balshyqtan jasalǵan keramıkadan quıylatynyn bireý bilse, bireý bilmes. Sebebi myńdaǵan gradýs ystyq shyǵaratyn ǵarysh kemesiniń motorynda janǵan otqa eshqandaı temir zaty tótep bere almaı balqyp ketedi. Al keramıka, kerisinshe, ottyń qyzýy kúsheıgen saıyn qataıa túsedi. Qazirgi kompıýterler men fleshkalardyń eske saqtaý «mıshyǵy» – jadysy da osy saz balshyqtan isteledi. Sát saıyn myńdaǵan aqparatty jınaqtap, qaıta taratýǵa sazdan jasalǵan mıshyqtar ǵana qabiletti eken, – deıdi mýzeıdiń bólim meńgerýshisi Jazıra Taýetova.
Onyń aıtýynsha, saz balshyqtyń quramy zııansyz. Ol óziniń tabıǵı ónim ekenimen de aıryqsha. Adam fızıologııasy kalsııdi topyraqtan alady. «Al saz quramynda 60 paıyzǵa deıin kalsıı elementi bar. Balaǵa balshyq ıletý arqyly kóptegen psıho-fızıologııalyq aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Bul qazaqy tásilmen de astasyp jatyr».
Sondaı-aq sazbalshyq kúshti antıbakterııalyq qasıetke ıe. Onyń quramyndaǵy radıı elementi aǵzamyzdaǵy zııandy zattardy ydyratýǵa kómektesedi. О́z kezeginde qyshtan jasalǵan ydystardy qaıta jańǵyrtyp, paıdalaný adam densaýlyǵyna óte paıdaly.
Jalpy, qysh qumyralardyń Qazaqstan jerinde shyǵý tarıhy neolıt dáýirinen bastaý alady eken. Bertin kele shyny qumyralar paıda bolyp, ornyn basqan. Ásirese, arheologııalyq qazba kezinde tabylǵan kóne muralar ishinen qalypqa quıyp, kúıdirip jasalǵan áshekeıli qysh qumyralar kóptep kezdesedi. Sol úshin eskertkishterdiń hronologııalyq merzimin, arheologııalyq mádenıetterdi anyqtaýdyń mańyzy zor. Búginde arheologter sol jumyspen aınalysyp jatyr.
Qysh adamzat turmysynda alǵashqy qoldanysta bolǵan materıaldar qatarynda. Balshyqtan túrli buıym jasap, onyń beriktigin arttyrý úshin kúıdirý isi mezolıt dáýirlerinde paıda bolyp, sodan beri toqtaýsyz damý ústinde.
Máselen, ortaǵasyrlyq Aqtóbe qalashyǵynda qysh ydystar jasaıtyn úlken peshter bolǵan. Otyrar qalasynyń ornyn qazǵanda synbaı saqtalǵan ádemi qumyra kúıdirý peshiniń ishinen tabylǵan. Qumyranyń kólemi ártúrli, keıbir úlken qumyraǵa 50-60 kg un syıady eken. Kúıdirý kezinde qumyranyń pishinin buzbaı qatyrý úshin pesh ishinde birqalypty joǵary temperatýrada saqtalǵan. Bertin kele shyny qumyralar paıda boldy. Qumyra kóbine búıirli, erneýli, uzyn moıyndy, keıbiri tutqaly bolyp keledi.
Bir sát ótkenge kóz júgirtip, ultymyzdyń tarıhta alatyn orny qandaı degen saýalǵa jaýap izdeıtin bolsaq, aýyz toltyryp aıtarlyq qanshama qundy qazynamyzdyń bar ekenin ańdaımyz. Sonyń biri de biregeıi osy qyshtan jasalǵan ydystar ekeni daýsyz. Qazba jumystary kezinde tabylǵan qysh ydystar adamzat qoǵamynyń ár dáýirinen mol aqparat beredi. Sol arqyly qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq, otbasylyq, etno-mádenı qarym-qatynasy jónindegi málimetterge qol jetkize alamyz. Jádigerlerdiń osynshama ýaqyt búlinbeı saqtalǵanynyń ózi – tańǵalarlyq qubylys.
Murajaıǵa óńir-óńirlerden kelýshilerdiń qatary sıregen emes. Jyl saıyn ártúrli sharalar ótkizip, Orta ǵasyrdan qalǵan qundy estelikterden syr tarqatyp turady.